https://pixabay.com/nl/photos/rood-vlag-socialisme-vlaggenmast-1028366/
© Peggy & Marco Lachmann-Anke via Pixabay

De hoofdpijndossiers van OV-bedrijf Keolis

De fraude met side letters ten spijt, kan Keolis nu toch aan de uitvoering van de OV-concessie IJssel-Vecht beginnen. Uit vertrouwelijke bronnen en documenten blijkt echter dat er nog diverse pijnlijke vragen open staan, die de integriteit en de bedrijfsvoering van Keolis betreffen. Voor het eerst toont Follow the Money de frauduleuze teksten van de side letters.

Openbaar vervoersbedrijf Keolis pleegde fraude bij de aanbesteding van een concessie ter waarde van 900 miljoen euro, maar zal de komende twee jaar toch de opdracht uitvoeren. Dat maakte Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel dinsdagmiddag bekend, nadat het vorige maand de gunning van de concessie introk. 

De provincies besloten hiertoe om de duurzaamheid, de belangen van reizigers en het personeel, en de financiële belangen van de opdrachtgevers waar mogelijk te waarborgen en kapitaalvernietiging zoveel mogelijk te voorkomen. Gedeputeerde Staten stellen wel beperkingen aan de mate waarin Keolis winst mag halen uit de uitvoering van de noodconcessie. Er mag ‘geen te hoog rendement zijn voor de vervoerder’.

‘Uit al het handelen van Keolis sinds de ontdekking van de onregelmatigheden blijkt haar integriteit,’ betogen de advocaten

Of hiermee de rust in het oostelijke OV-landschap terugkeert, is zeer de vraag. Wil Keolis mogen deelnemen aan de heraanbesteding, dan zal het tussen nu en de zomervakantie van 2021 moeten laten zien dat het vertrouwen ‘voldoende hersteld’ is. Dan begint de inschrijfperiode voor de heraanbesteding en dan zal het definitieve oordeel worden geveld.

‘Integer en betrouwbaar’

Zover is het nog lang niet. Follow the Money wist de hand te leggen op vertrouwelijke correspondentie tussen Keolis en Gedeputeerde Staten van Overijssel, Gelderland en Flevoland. Het gaat om de ‘zienswijze’ van Keolis die de advocaten van Kennedy Van der Laan op 21 juli naar de drie provincies stuurden. De advocaten vragen daarin uitdrukkelijk de stukken ‘onder de geheimhouding te laten vallen’. In deze tientallen pagina’s tellende brief reageert het OV-bedrijf op het aanvankelijke voornemen van de drie provincies om de concessie IJssel-Vecht in te trekken.

Ook de brief van Gedeputeerde Staten aan Keolis van 4 augustus – waarin de gunning van de concessie werd ingetrokken – is vertrouwelijk en in het bezit van Follow the Money. De brieven bevatten tal van details die niet eerder bekend waren, waaronder de letterlijke weergave van delen van de side letters.

De advocaten van Keolis doen in de zienswijze veel moeite om het OV-bedrijf als ‘integer en betrouwbaar’ te beschrijven, en benadrukken dat Keolis sinds de ontdekking van de ‘onregelmatigheden’ zijn verantwoordelijkheid heeft genomen. Het stelde zelf een extern onderzoek in, maakte zelf bij de provincies melding van de onregelmatigheden, trof disciplinaire maatregelen tegen de betrokken werknemers en verwittigde de bevoegde autoriteiten. Ook maakte het bedrijf ‘melding’ van onregelmatigheden bij het Openbaar Ministerie, echter zonder aangifte te doen.‘

"Het is een incident geweest, geïnitieerd door één persoon"

‘Uit al het handelen van Keolis sinds de ontdekking van de onregelmatigheden blijkt haar integriteit’, betogen de advocaten. En: ‘Keolis meent dat zij met de door haar getroffen zelfreinigende maatregelen overtuigend bewijs heeft geleverd dat haar betrouwbaarheid is hersteld.’

Na grondige analyse van de vertrouwelijke brieven en nader onderzoek, zet Follow the Money daar vraagtekens bij.

Keolis gooit een manager voor de bus

Uit de zienswijze van Keolis blijkt dat de strategie er expliciet op is gericht om de drie provincies duidelijk te maken dat er sprake was van een eenmalige malversatie en dat niet twee directieleden, maar slechts één lid van het lagere management verantwoordelijk was voor de fraude: ‘Het is een incident geweest, geïnitieerd door één persoon.’

De persoon waarop Keolis doelt, is Marcel Melissen. In mei werd zijn naam, samen met die van operationeel directeur Richard Bruns, door De Stentor en Tubantia naar buiten gebracht. Melissen was vlootmanager van de bussen en geen lid van de directie. In de zienswijze wordt hij voor het eerst als hoofdschuldige aangewezen, constateert Gedeputeerde Staten later. ‘Uit het door Keolis uitgevoerde onderzoek blijkt dat de heer MM, manager vloot bij Keolis, dé sleutelfiguur is bij het ontstaan van de Verklaringen,’ schrijven de advocaten van Keolis. Uit het onderzoek dat de advocaten uitvoerden, bleek tevens dat de bewuste manager, Melissen, meende dat ‘de Verklaringen onder grote tijdsdruk stonden en diezelfde dag getekend moesten worden’.

De handtekeningen op de side letters waren van operationeel directeur Richard Bruns en de baas van het zogeheten tenderteam van Keolis: Cornelis Uijl. Follow the Money onthulde zijn naam in mei, nadat we ontdekten dat het intranet van Keolis open stond en het bericht over Uijls vertrek zichtbaar was.

Uit dat bericht, gedateerd eind 2019, werd duidelijk dat Uijl de facto op directieniveau opereerde en ervoor moest zorgen dat de aanbesteding werd binnengehaald. De vertrouwelijke brieven bevestigen dit. Daaruit wordt ook duidelijk dat tendermanager Uijl toegeeft dat zijn handtekening onder een van de frauduleuze side letters staat.

Dat was een side letter voor de Veenendaalse busfabrikant Ginaf, die op 19 maart bij Keolis als eerste als verdacht kwam bovendrijven, zo blijkt uit het chronologische feitenoverzicht dat in de brief van Gedeputeerde Staten is opgenomen. De side letter betreft de tijdige levering, en bevat – in gebrekkig Engels – de frauduleuze zin ‘this document will help Keolis get full points of the tender, there’s nothing [sic] to do with the commercial agreement and has no legal significance’. Onderaan staat de handtekening van de tendermanager: Cornelis Uijl. Nadat dit document opdook, startte Keolis een speurtocht naar andere frauduleuze side letters.

[Screendump Verklaringen (‘side letters’) van Ginaf, uit brief Intrekking concessiebeschikking IJssel-Vecht van de provincie Overijssel van 4 augustus 2020]

Toch schuift Keolis op het laatste moment, bij het indienen van de zienswijze, een lagere manager naar voren als de hoofdverantwoordelijke: Marcel Melissen. Waarom, en hoe integer is dat?

Een mogelijk onschuldige directeur wordt geslachtofferd

Manager Melissen is niet de enige die het moest ontgelden. Eerder onthulde Follow the Money dat Keolis willens en wetens de mogelijk onschuldige directeur Richard Bruns aan de dijk heeft gezet. Eind mei wilde Keolis de provincies nadrukkelijk laten zien dat het met een pakket ‘zelfreinigende maatregelen’ doortastend optrad en daartoe desnoods een belangrijke bestuurder schorste. Op 25 mei kreeg deze ingreep een publiek karakter, nadat de naam van Bruns – vader van profvoetballer Thomas Bruns en bestuurder van voetbalclub Heracles – uitlekte en door de regionale media werd gepubliceerd.

Er is Keolis veel aan gelegen te bewijzen dat de rot niet in de top zat

Uit de vertrouwelijke brief met de zienswijze blijkt echter dat Keolis zich tot het uiterste inspant om de mogelijke onschuld van Bruns te onderstrepen. Het bedrijf is er veel aan gelegen te bewijzen dat de rot niet in de top zat en dat er, anders dan Gedeputeerde Staten betogen, géén ‘medewerkers op belangrijke posities in het bedrijf’ bij de fraude waren betrokken. Bruns is als een van de operationeel directeuren van het OV-bedrijf een belangrijk directielid en zijn handtekening staat onder twee side letters. Maar daar blijkt opeens meer mee aan de hand te zijn: ‘In deze zienswijze zal Keolis duidelijk maken dat de betrokkenheid van de toenmalig COO [Richard Bruns, red.] niet is vastgesteld,’ schrijven de advocaten van Kennedy Van der Laan.

Uit het onderzoek blijkt dat Bruns zich niet herinnert dat hij een handtekening heeft gezet, en hij oppert de mogelijkheid van vervalsing. Dat noopt Keolis tot nader onderzoek: zijn er misschien ‘kunstgrepen’ uitgehaald? Het Nationaal Forensisch Onderzoeksbureau (NFO) wordt ingeschakeld. Zes dagen voordat Keolis de arbeidsovereenkomst met Bruns opzegt, levert het NFO een rapport met zijn bevindingen aan.

Screendump uit ‘Memo / Zienswijze’ van advocatenkantoor Kennedy Van der Laan van 21 juli 2020

Keolis meldt Gedeputeerde Staten vervolgens dat ‘niet met zekerheid valt te zeggen’ dat Bruns ‘zijn handtekeningen op de documenten heeft geplaatst’. Maar Bruns wordt niet over de bevindingen van het NFO geïnformeerd, meldden goed ingevoerde bronnen. Keolis zette Bruns aan de kant. Hem werd duidelijk gemaakt dat hij er goed aan deed om een vaststellingsovereenkomst te tekenen. Aldus geschiedde, maar Keolis hield zodoende belangrijke informatie voor Bruns achter.

Geconfronteerd met deze feiten liet Keolis eerder aan Follow the Money weten dat de samenwerking met Bruns ‘op basis van alle informatie’ was beëindigd. ‘De onderzoeksresultaten lieten ons geen andere keuze.’

‘Het verbreken van de banden betrof geen lichtzinnig besluit, maar een besluit dat wij met pijn in ons hart hebben moeten nemen’

Na de publicatie van Follow the Money communiceert Keolis intern deze boodschap:

'Op basis van alle informatie die ons voorligt hebben we de samenwerking met de medewerkers die betrokken waren bij het tot stand komen van de verklaringen, waaronder Richard, beëindigd. De onderzoeksresultaten lieten ons geen andere keuze. Er is dan ook, in tegenstelling tot wat in de media beweerd wordt, geen sprake van opofferen. Het verbreken van de banden betrof geen lichtzinnig besluit, maar een besluit dat wij met pijn in ons hart hebben moeten nemen. Het betrof wel een besluit dat is gebaseerd op feiten en zoals eerder gezegd lieten de feiten ons geen andere keuze.'

De vraag is over welke feiten Keolis het hier heeft. In de zienswijze aan Gedeputeerde Staten worden ze immers niet genoemd; daarin staan uitsluitend feiten vermeld die op zijn mogelijke onschuld wijzen. De ‘feiten’ waarop Keolis hier doelt, betreft volgens de woordvoerder ‘vertrouwelijke informatie’.

Follow the Money vroeg Bruns schriftelijk of hij zich op juridische stappen jegens Keolis beraadt, maar kreeg daarop geen antwoord.

Gedeputeerde Bert Boerman liet Follow the Money eerder weten dat Keolis’ omgang met Bruns een staartje behoort te krijgen: iemand mag niet ‘onschuldig geslachtofferd worden’. ‘Keolis zal zich [als werkgever, red.] hierover moeten verantwoorden tegenover betrokkene.’ Desgevraagd laat Boerman weten daar nog altijd achter te staan. Het OV-bedrijf is een andere mening toegedaan: ‘Van rehabilitatie [van Bruns] is geen sprake,’ laat de woordvoerder weten.

"Van rehabilitatie [van Bruns] is geen sprake"

De vierde side letter

Keolis doet er alles aan om de fraude met de side letters af te schilderen als een ‘incident’, ontstaan uit tijdnood. Niet alleen doen de advocaten dat in de zienswijze, ook ceo Frank Janssen deed dat, in een interview met NRC Handelsblad: ‘Na ons onderzoek heb ik geconcludeerd dat dit een geïsoleerd incident is en het niet over een foute bedrijfscultuur gaat. Dat was een grote opluchting.’

De feiten die in de briefwisseling tussen Keolis en Gedeputeerde Staten worden genoemd, laten echter zien dat daar iets op valt af te dingen.

In ons eerste artikel meldde Follow the Money dat de vier side letters betrekking hadden op de ‘leveringsgaranties’ van Ginaf en de Chinese busfabrikant BYD. Maar anders dan wat Follow the Money in mei hoorde, stelt Keolis begin juni dat er niet vier maar drie side letters zijn: ‘Het betreffen twee verklaringen die zien op het onderwerp Circulariteit en één verklaring gaat over de levering van de buurtbussen.’ Keolis ontkent het bestaan van een vierde side letter niet expliciet. Wel wordt in klare taal ontkracht dat er sprake zou zijn van een side letter die betrekking had op de ‘tijdige levering’ van de BYD-bussen.

Uit de vertrouwelijke brieven van Keolis en de provincie blijkt dat de vierde side-letter bestaat. Die had betrekking op een ‘terugkoopverklaring’ van BYD. Deze terugkoopverklaring en de betreffende side letter doet Keolis af als niet relevant, want ze hebben ‘geen betrekking [..] op de (aanbesteding) voor de Concessie’.

Maar juist dat deze side letter over een andere kwestie dan de aanbesteding gaat, maakt hem bijzonder. Keolis stelt immers dat de frauduleuze side letters een ‘incident’ waren. Maar kennelijk zijn side letters geen incident bij Keolis.

Screendump van side letter van BYD en de tekst van de opmerkingen over de vierde side letter, uit brief Intrekking concessiebeschikking IJssel-Vecht van de provincie Overijssel van 4 augustus 2020

Uit de brief van de provincie Overijssel blijkt voorts dat de colleges 'geen aanleiding [hebben] gezien om die stelling in twijfel te trekken’. Dat is opmerkelijk.

Moet Gedeputeerde Staten deze vierde side letter niet eerder opvatten als een teken dat deze werkwijze binnen Keolis juist geen ‘incident’ is? Gedeputeerde Boerman weet daar geen goed antwoord op te geven: ‘Het besluit van de drie Gedeputeerde Staten heeft zijn basis in het feit dat er valse verklaringen zijn afgelegd. Dat was aanleiding de gunning in te trekken. Het aantal side letters is niet doorslaggevend.’

Twijfelachtige compliance

De concessie IJssel-Vecht binnenhalen, ter waarde van 900 miljoen euro, was voor Keolis van groot belang. Dat erkende ceo Frank Janssen begin dit jaar volmondig: ‘Als we IJssel-Vecht hadden verloren, waren we circa een kwart van onze omzet kwijt geweest – nu groeien we juist,’ zei Janssen in maart in een interview op de website van Keolis.

Het is van belang de rol van ceo Frank Janssen tegen het licht te houden. Zijn handtekening stond immers onder de aanbesteding. De advocaten van Kennedy Van der Laan wijzen expliciet van de hand dat Janssen betrokken zou kunnen zijn: ‘Bij het uitgevoerde onderzoek is niet gebleken dat er sprake zou zijn van een bedrijfscultuur of betrokkenheid van de CEO.’ De advocaten stellen voorts dat het bedrijf en zijn topman ‘redelijkerwijs’ niet van de frauduleuze side letters konden weten.

Voor een goed begrip van de situatie is inzicht in de tijdlijn wenselijk. Ceo Frank Janssen trad op 1 juni 2019 in dienst van Keolis. Op donderdag 27 juni vond het afscheid van zijn voorganger Cees Anker plaats. Vanaf dat moment is Janssen volledig verantwoordelijk voor het reilen en zeilen bij Keolis, en dus ook voor de zo belangrijke aanbesteding. De deadline voor de bieding is woensdag 3 juli.

De side letters met Ginaf zijn op 28 juni en 1 juli 2019 getekend; die met BYD op 2 juli. De vierde side letter had betrekking op een afspraak die op 18 juli werd gemaakt, maar is ongedateerd en ongetekend. Hoe dan ook: alle data die voor de aanbesteding van belang zijn, vallen na het vertrek van Anker, en onder de volle verantwoordelijkheid van Janssen.

‘Frauderende bedrijven kunnen hun straf grotendeels proberen te ontlopen door derden voor de bus te gooien’

Hoe waarschijnlijk is het dat de extern ingehuurde tendermanager Uijl op de tweede dag dat Janssen het voor het zeggen heeft, en twee dagen voor de deadline, een handtekening zet onder een side letter, zonder daar eerst zijn nieuwe ceo van op de hoogte te stellen? De vraag stellen is makkelijk, het antwoord controleren dat de advocaten van Kennedy Van der Laan geven, is een stuk moeilijker.

Het Amsterdamse advocatenkantoor wordt op 6 april ingehuurd om onderzoek te doen naar de ‘onregelmatigheden’ die in maart opdoken. De beslissing om zulk onderzoekswerk door advocaten te laten uitvoeren en niet door een forensisch bureau, is op zichzelf al betwistbaar.

‘Bij zelfonderzoek door advocaten zijn kritische kanttekeningen te plaatsen,’ schreven Kamerleden Maarten Groothuizen (D66) en Michiel van Nispen (SP) in juni in een opinieartikel in Het Financieele Dagblad. ‘Advocaten zijn immers bij wet verplicht om te handelen in het belang van hun cliënt en dienen daarom partijdig te zijn. Dit maakt hun rol moeilijk verenigbaar met die van onafhankelijk, objectief onderzoeker. Als de bedrijfstop wetenschap had van fraude, kan van een advocaat niet worden verwacht dat hij hierop de nadruk legt in het zelfonderzoeksrapport.’ En een door Groothuizen en Van Nispen aangehaald voorbeeld laat ook zien dat er in de praktijk arglistige spelletjes worden gespeeld: ‘Frauderende bedrijven kunnen hun straf grotendeels proberen te ontlopen door derden voor de bus te gooien.’

Maar er speelt nog iets meer.

Het onderzoeksdossier dat Kennedy Van der Laan heeft geproduceerd, is voor mensen buiten het crisisteam niet toegankelijk

Ceo Frank Janssen heeft volgens goed ingevoerde bronnen een klein crisisteam om zich heen gevormd dat slechts drie mensen telt, inclusief hemzelf. De twee andere leden: de legal counsel van Keolis en de HR directeur. De besluitvorming vindt plaats binnen deze kleine groep van mensen; de andere directieleden (waarvan een operationeel directeur en de financieel directeur al maanden thuis zitten), plus de voornamelijk Franstalige raad van commissarissen en de raad van advies worden slechts op hoofdlijnen over het proces geïnformeerd.

Het onderzoeksdossier dat Kennedy Van der Laan heeft geproduceerd, is voor mensen buiten het crisisteam niet toegankelijk. ‘Alle interne stakeholders zijn ieder in hun eigen rol en elk met hun eigen bevoegdheid betrokken,’ laat Keolis weten. De woordvoerder zegt niet te weten of deze mensen ook toegang hebben tot het dossier.

Daarmee lijken de checks & balances binnen Keolis niet geborgd. De handtekening van Janssen staat onder de aanbesteding; zijn directie opereert op halve kracht; tegelijkertijd trekt hij alles naar zich toe, zonder daarbij openheid te betrachten. Dat schuurt met de bewering dat Keolis aan ‘zelfreiniging’ doet en ‘structurele maatregelen treft op het gebied van integriteit en compliance’.

Wanneer FTM Gedeputeerde Boerman de situatie voorlegt, laat hij zien dat hij een bekwaam politicus is: ‘Zoals al eerder gezegd: vertrouwen herstellen gaat niet van de ene op de andere dag. Keolis zal aan de bak moeten om dit vertrouwen terug te winnen en dat zal in de praktijk zichtbaar moeten worden.’

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 6533 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren