Hoogleraar Jaap Koelewijn: 'Ik ben ook kritisch over banken'

    Medialieveling Jaap Koelewijn neemt het als deskundige vaak op voor de banken. Ondernemers die klagen over rentederivaten, huilen volgens hem 'krokodillentranen'. Hoe onafhankelijk is deze hoogleraar en adviseur van de financiële sector?

    Hij zit onder speed dial van talloze journalisten. Die bellen hem als het weer eens over banken gaat, of over beleggen. In kranten, tijdschriften en op radio of televisie, overal kom je hem tegen: deeltijd hoogleraar corporate finance Jaap Koelewijn van Nyenrode Business Universiteit. Met zijn optredens en column in Het Financieele Dagblad (FD) is hij een prominente spreker in het verhitte debat over de financiële sector. Vorige week verscheen de econoom uit Den Dolder in het televisieprogramma Hollandse Zaken. Dat ging dit keer over de beruchte afdeling Bijzonder Beheer van de banken, waar ondernemers terechtkomen wier krediet de bank als problematisch beschouwt. De redactie koos voor het onderwerp omdat het er nogal ruw aan toe gaat bij de intensive care van het bankwezen. Zo ruw dat er parlementaire aandacht is voor de kwestie en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) er onderzoek naar doet. Volgens veel ondernemers drijft Bijzonder Beheer de kosten voor hen sterk op, waarmee de kans op overleving alleen maar afneemt. Ook vinden ze het optreden van de managers hardvochtig en weinig begripvol, waardoor het traject meestal eindigt in een faillissement of ander einde van de onderneming. Een geschatte 20 à 25 procent van de MKB-ers loopt nu rond in de kerkers van Bijzonder Beheer. Maar wat Koelewijn betreft is er weinig aan de hand. In de uitzending doet hij een tirade van zo'n ondernemer wat onvriendelijk af als een 'enorme jammerklacht'.   Fragment van Koelewijn uit Hollandse Zaken: de 'enorme jammerklacht'   Hij kan juist veel begrip opbrengen voor het afbouwen van de kredietverlening aan het MKB, zonder zich enige rekenschap te geven van de urgentie van het financieringsprobleem van het MKB. 'Het midden en kleinbedrijf is altijd al het probleemkind van het bankwezen geweest. Te klein, te weinig rendabel, te weinig professioneel.' Dat banken nu weinig verdienen aan het MKB komt volgens de hoogleraar door de 'ontzettend hoge regeldruk' en 'hoge kapitaaleisen', wat kredietverlening duurder maakt. 'Als Albert Heijn in een bepaalde straat te weinig pakken melk kan verkopen, dan houden ze ermee op.'   Fragment Koelewijn uit Hollandse Zaken: het 'probleemkind'   Dat klinkt simpel en overtuigend, maar klopt het ook? Dat banken nu weinig verdienen aan het door de crisis getroffen MKB, moge zo zijn. Maar in de jaren voorafgaand aan de crisis was het MKB allesbehalve een probleemkind. Banken stonden in de rij om deze 'te weinig professionele' bedrijven – groot en klein – te financieren. Leningoffertes buitelden over elkaar heen, mede dankzij de sterk stijgende vastgoedprijzen. Bovendien hadden de banken naast de lening nog een mooi product voor het MKB dat ze agressief aan de man brachten: rentederivaten.
    'Wat mij betreft huilen de ondernemers krokodillentranen. Ze hadden gewoon vooraf goed moeten nadenken.'
    Voor ondernemers kunnen de woorden van Koelewijn in dit licht wrang overkomen. Eerst werden ze volgepompt met schuld en derivaten waaraan banken veel verdienden, om even later bij het vuilnis gezet te worden. Daarover had Koelewijn weinig kritisch te melden, behalve dan dat er wel 'probleemgevallen' zijn waar de lening en het rentederivaat niet goed op elkaar aansluiten. Om vervolgens te vertellen dat ondernemers ook gokten op een rentestijging. Dan is het dus eigen schuld, dikke bult, zoals de beleggingsexpert zo treffend formuleerde in zijn column in het FD (22-09-2012): 'Wat mij betreft huilen de ondernemers krokodillentranen. Ze hadden gewoon vooraf goed moeten nadenken.' Deze lijn van het benadrukken van eigen verantwoordelijkheid volgt de hoogleraar consequent, ook ten aanzien van particulieren.‘Wanneer het tij economisch tegenzit, wordt een zondebok gezocht', zegt hij tegen PropertyNL. 'De meeste mensen vinden nu dat de crisis de schuld is van de bankiers. De gewone man vergeet dat hij zelf de tophypotheek heeft gegeven, dat hij graag overwaarde consumeerde en belegde met een winstverdriedubbelaar. De eigen verantwoordelijkheid wordt afgewenteld op een ander.’

    'Libor-systeem nodigde uit te manipuleren'

    De financiële crisis is dan ook niet alleen veroorzaakt door banken, stelde Koelewijn twee jaar geleden in de Leeuwarder Courant: 'Maar ook door het monetair beleid van een lage rente en door consumenten die maar wat graag de producten van banken wilden hebben.' Over de Liborfraude van Rabobank – het voormalig moederbedrijf van Robeco waar Koelewijn ooit werkte – schrijft hij in FD (26-10-13) vergoelijkend: 'Dat mag natuurlijk niet, maar het perverse van het Libor-systeem was dat het bijna uitnodigde om te gaan manipuleren. […] Het systeem zette niet alleen aan tot frauderen, het dwong de bankiers zelfs om dat te doen.' Het pleidooi voor eigen verantwoordelijkheid gaat kennelijk niet op voor bankiers, die door omstandigheden 'gedwongen' zijn tot fraude.
    'Je moet inderdaad talenten zien binnen te houden. Want, lieve mensen, we leven in een markteconomie.'
    Wetgeving om bonussen aan banden te leggen, dat vindt de hoogleraar maar niks, ook al lijken die bonussen een grote rol te hebben gespeeld in de totstandkoming van de bankencrisis en de agressieve verkoop van rentederivaten. 'Dit is weer zo'n regel waarmee men probeert de grote banken aan de ketting te leggen. Ik vrees dat het niet gaat werken. Er komen nog meer regels en nog meer pogingen die te omzeilen. Het is een heilloze weg', zei hij eind vorig jaar in FD. De recente opwinding over stevige verhoging van de salarissen van topbankiers bij ABN Amro, waarmee de bank het bonusbeleid van het kabinet omzeilt, deelt Koelewijn niet in een recent interview met het AD: 'De bank knutselt zo handig om het strengere beleid van minister Dijsselbloem heen. Je moet inderdaad talenten zien binnen te houden. Want, lieve mensen, we leven in een markteconomie.' Over een initiatief van enige tijd terug om een nieuwe coöperatieve bank op te richten, heeft de econoom geen goed woord over. Sterker nog, nu het niet over de gevestigde orde gaat, trekt Koelewijns zeldzaam hard ten aanval. De initiatiefnemers zijn 'goedbedoelende sukkels' en 'assurantie-boeren', die geen idee hebben waar ze aan beginnen. Het hele plan is een 'giller'. Waar de columnist de ernst van de Liborfraude sterk bagatelliseert, vreest hij in dit geval zelfs dat het initiatief uit Apeldoorn het vertrouwen in de financiële sector kan schaden.
    Had beleggingsdeskundige bij aanschaffen van woekerpolissen ook niet wat beter moeten opletten?
    In zijn column komt hij nog even op de affaire terug: 'De toonzetting van de reacties werd wat minder vriendelijk nadat ik mij had laten ontvallen dat ik tussenpersonen eigenlijk oplichters vond. Dat was uiteraard niet netjes, maar na mijn grote verlies op twee woekerpolissen werd het me even te veel.' Opmerkelijk genoeg richt de woede van Koelewijn zich hier slechts op de intermediair, niet op verzekeraars die gelden als fabrikant van de woekerpolissen en in de eerste plaats aansprakelijk zijn voor de ontstane schade. Ook valt op dat de eigen verantwoordelijk nu opeens geen issue meer is. Had de beleggingsdeskundige bij het aanschaffen van de polissen ook niet wat beter moeten opletten, in plaats van tussenpersonen wegzetten als oplichters? Wat heet krokodillentranen. Kortom, Koelewijn neemt het graag op voor de financiële sector. Op zich prima, maar het gebeurt wel altijd onder het vaandel van zijn (deeltijd) hoogleraarschap, wat hem een aura geeft van wetenschappelijke onafhankelijkheid. Wat media er nooit bij vertellen is dat de econoom vier van de vijf werkdagen niet op de campus in Breukelen zit, maar al sinds 2000 werkt als zelfstandig adviseur, met de grote banken als regelmatige opdrachtgevers. Hij geeft onder meer lezingen bij Rabobank, schrijft brochures over beleggen voor ING en gaf tot voor kort beleggingstraining aan medewerkers van ABN Amro.

    'Bij Nyenrode worden we betaald door de private sector'

    Koelewijns broodheer Nyenrode is tegelijkertijd sterk verbonden aan de financiële sector. Zo sponsort ING de leerstoel Familiebedrijven & Bedrijfsoverdracht. Met Rabobank is er een samenwerkingsovereenkomst, waarmee de bank zich als hoofdsponsor en kennispartner verbindt aan 60 Acres, de kweekvijver voor jonge ondernemingen. ABN Amro-medewerkers doen mee aan een speciaal opleidingsprogramma van de universiteit, zo laat Nyenrode weten. Koelewijns leerstoel 'Governance Trustsector' wordt gesponsord door Holland Quaestor, de vereniging van trustkantoren. 'Bij Nyenrode worden we betaald door de private sector', zegt Koelewijn over zijn positie. 'Daar ben ik transparant over. Als ik in een debat zit waar het gaat over een partij waardoor ik gesponsord wordt, dan meld ik dat.' Ondanks zijn werk voor banken, ziet hij zichzelf wel degelijk als onafhankelijk. 'Ik kies niet consequent de positie van de bank. Ik ben ook kritisch over banken. Over de oorzaak van de kredietcrisis heb ik gezegd dat banken te veel risico hebben genomen. Ik begrijp die klanten van de bank ook wel. Banken hebben ook fouten gemaakt. Ze zijn te ver gegaan bij het financieren van het MKB, dat was een hype. Maar ik kom in opstand tegen eenzijdige standpunten. En soms polariseer ik. In het debat krijgen banken altijd overal de schuld van, daar maak ik bezwaar tegen.' Zijn eerdere uitspraak indachtig, zal Koelewijn dat ook blijven doen. 'Want, lieve mensen, we leven in een markteconomie.
    Over de auteur

    Jan-Hein Strop

    Jan-Hein Strop is freelance financieel-economisch journalist met een grote belangstelling voor de werking, macht en gedraging...

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid