Het federaal gerechtshof in Karlsruhe, Duitsland.
The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

42 Artikelen

Het federaal gerechtshof in Karlsruhe, Duitsland. © ANP/Uli Deck

Hoogste Duitse rechter: CumEx-handel is strafbaar

De CumEx-handel waarbij bankiers, tussenpersonen en financiële instellingen de Duitse schatkist voor miljarden benadeelden is strafbaar. Tot dit oordeel komt vandaag het Bundesgerichtshof, de hoogste rechter in Duitsland. Slecht nieuws voor ABN Amro en voor de Nederlandse oud-bankier Frank Vogel, wiens rol in deze fraude door de Duitse justitie wordt onderzocht.

De uitspraak van het Bundesgerichtshof in Karlsruhe is cruciaal, het bevestigt eerdere vonnissen van het Landgericht Bonn waarin CumEx-handel werd gekwalificeerd als belastingfraude. Het verweer van de verdachten, twee Britse oud-beurshandelaren, dat ze opereerden binnen de mazen van de wet en niets strafbaar deden, is door de hoogste rechter verworpen. 

Eerder zei rechter Roland Zickler van het Landgericht Bonn over dit argument van de handelaren: ‘Van meet af aan was CumEx illegaal. Alle deelnemers aan die handel kenden de bedoeling van de wetgever. Er zijn helemaal geen mazen. Als ik mijn voordeur niet afsluit wanneer ik van huis ga, is dat een beetje dom, maar geen grond voor iemand om binnen te sluipen.’

Het hof in Karlsruhe oordeelt ook dat de strafbare feiten, gepleegd tussen 2007 en 2011, niet zijn verjaard en dat het OM de buit bij de verdachten mag terugvorderen.

Ingenieuze constructies

Bij CumEx-fraude worden ingenieuze financiële constructies opgetuigd om meerdere malen dividendbelasting terug te vorderen, terwijl er maar een keer – of zelfs geen – dividendbelasting is afgedragen. 

De fraude kostte de Duitse schatkist de afgelopen twintig jaar naar schatting tussen de 5 en 12 miljard euro. In heel Europa wordt de schade geraamd op circa 55 miljard euro. Ook Nederland werd getroffen.

Dit is hoe CumEx werkt

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het vaakst met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering en is dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro. Dit certificaat - een dividendnota - wordt door een bank uitgegeven. Dat is een reden waarom er zoveel banken - ook kleinere - bij de fraude zijn betrokken.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

Het oordeel van het Bundesgerichtshof heeft grote gevolgen. In verschillende Duitse deelstaten heeft het Openbaar Ministerie ruim duizend verdachten op het oog: bankiers, beurshandelaren, advocaten, fiscalisten maar ook een reeks financiële instellingen als banken, hedgefondsen en pensioenfondsen. Onder die verdachten: ABN Amro en Frank Vogel.

Nu de hoogste Duitse rechter oordeelt dat CumEx-handel strafbaar is, kan de strafrechtelijke vervolging naar een hoger plan worden getild. In maart maakte Peter Biesenbach, de minister van Justitie van de Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen, bekend dat hij zes officieren van justitie en veertig politieagenten extra inzet om de jacht op CumEx-fraudeurs in binnen- en buitenland te intensiveren. 

Nu kan de strafrechtelijke vervolging van de CumEx-handel naar een hoger plan worden getild

De grote motor achter de strafrechtelijke vervolgingen in Nordrhein-Westfalen is de Keulse officier van justitie Anne Brorhilker. Zij zit sinds 2012 op de zaak en had vorig jaar de primeur als eerste aanklager veroordelingen in de CumEx-affaire op haar naam te kunnen schrijven. 

Twee beurshandelaren uit Londen werden veroordeeld tot voorwaardelijke gevangenisstraffen. Die straffen vielen gunstig uit doordat beide verdachten, zowel tijdens de verhoren als in de rechtbank, openheid gaven over de werking van de CumEx-handel. De twee hielden echter vol dat ze niets strafbaars hadden gedaan en dat ze slechts gebruikmaakten van mazen in de belastingwetgeving, mazen die overigens in 2012 zijn gedicht.

Inspiratie uit Amsterdam

De beurshandelaren vertelden onder andere voluit over hun voormalige chef: de Nieuw-Zeelander Paul Mora. Hij staat sinds februari op de most wanted-lijst van de Duitse overheid en sinds maart prijkt hij ook op de opsporingslijsten van Europol en Interpol.

De voortvluchtige Mora haalde zijn inspiratie bij het in Amsterdam gevestigde Fortis GSLA, zo bleek bij de rechtszittingen in Bonn. 

Op 18 juli 2005 vroeg hij de bankiers van Fortis GSLA of zogenoemde double dippings legaal zijn: transacties waarbij meerdere malen dividendbelasting wordt teruggevorderd terwijl er maar een keer is betaald. Het antwoord was dat double dipping volgens externe advocaten van de bank ‘geen problematische transactie’ betrof.

Dossier

The CumEx Files

Volg dit dossier

Fortis GSLA werd destijds geleid door het duo Frank Vogel en Olaf Ephraim. Laatstgenoemde dook in november 2019 op als penningmeester van Forum voor Democratie. Bij de Tweede Kamerverkiezing belandde hij in de Kamer. In mei scheidde Ephraim zich af van FvD. Sindsdien maakt hij deel uit van de Groep Haga. Voor zover bekend loopt tegen hem in Duitsland geen strafrechtelijk onderzoek.

Miljoenenverdiensten

Dat geldt niet voor zijn voormalige baas Frank Vogel, die is in minimaal één strafzaak officieel aangemerkt als verdachte. Vogel houdt bij hoog en laag vol dat hij nooit iets illegaals heeft gedaan en ‘altijd juist heeft gehandeld’.

Begin deze eeuw stonden Vogel en Ephraim aan de top van Fortis GSLA waar ze op grote schaal CumEx-transacties optuigden en uitvoerden. De twee verdienden er voor de bank miljoenen mee en liepen zelf ook flink binnen.

Vogel houdt bij hoog en bij laag vol dat hij nooit iets illegaals heeft gedaan

Naar eigen zeggen stopte Ephraim in 2005, na zijn vertrek bij Fortis, met de CumEx-handel. Zijn voormalige chef Vogel ging er volop mee door met zijn eigen bedrijf Global Securities Finance Solutions (GSFS), dat later partner werd van het beursgenoteerde hoekmansbedrijf Van der Moolen.

Vogels naam duikt weer op als de Duitse justitie onderzoek doet naar CumEx-transacties van de Zwitserse bank Sarasin in 2011. Saillant detail: de deftige Zwitserse private bank is in die periode een dochterbedrijf van de Rabobank.

In de Duitse strafdossiers figureert nog een Nederlandse bank: ABN Amro. Duitse opsporingsambtenaren zijn al drie keer binnengevallen in het ABN Amro-kantoor in Frankfurt. De vaste reactie van de bank op dit soort berichten luidt: ‘We zijn transparant en werken volledig en constructief mee met de Duitse autoriteiten.’

Aan de laatste inval, op 27 februari 2020, op initiatief van het OM in de deelstaten Hessen en Nordrhein-Westfalen ging geen waarschuwing vooraf. Het machtsvertoon was groot: er waren tientallen bewapende politiemannen en opsporingsambtenaren bij betrokken.

De justitiële onderzoeken naar ABN Amro richten zich op het voormalige Fortis GSLA dat ABN Amro in 2008 overnam. Maar hoewel GSLA een andere naam kreeg ging het strippen van dividenden van grote beursgenoteerde ondernemingen als dochter van ABN gewoon door. 

Het machtsvertoon was groot: er waren tientallen bewapende politiemannen en opsporingsambtenaren bij betrokken

In de strafdossiers komt nog een naam naar voren: die van de Kirchberg Group uit Luxemburg, tot begin 2010 eveneens volle dochter van ABN Amro. 

Ook Kirchberg hield zich bezig met CumEx-transacties. Na een managementbuy-out bleef Kirchberg exclusief zakendoen met ABN Amro. Pas eind februari 2016 deelde de bank de Luxemburgers opeens mee dat ze alle banden wilden verbreken. De reden: Kirchberg hield zich volgens ABN Amro bezig met ‘dividendstrippen’.

Volgens Duitse media onderzoekt de Keulse officier Brorhilker ook een hooggeplaatste manager van de Duitse ABN Amro-afdeling voor zijn rol in verdachte aandelentransacties tussen 2010 en 2015.

Het Bundesgerichtshof in Karlsruhe moest ook uitspraak doen in het hoger beroep dat was aangespannen door de private bank M.M. Warburg. Eerder oordeelde de rechter in Bonn dat deze bank, vanwege zijn aandeel in de CumEx-handel, 176 miljoen euro moet betalen aan de Duitse staatskas. Ook dit oordeel bleef in hoger beroep overeind.

Verlengde verjaringstermijn

Door de hoeveelheid aan zaken en verdachten, de personeelstekorten bij politie en justitie, en de coronacrisis dreigden veel CumEx-zaken te verjaren. Maar op initiatief van de eerder genoemde Peter Biesenbach, de minister van Justitie van Nordrhein-Westfalen, besloot de Bondsdag eind vorig jaar de verjaringstermijn voor zware fiscale misdrijven, zoals CumEx-fraude, op te rekken van 20 tot 25 jaar. 

Ook geldt per 1 juli 2020 voor CumEx-zaken die al bij een regionale rechtbank zijn aangebracht, dat het met fraude verdiende geld kan worden teruggevorderd ook al is de zaak zelf verjaard. Zo wil de Duitse wetgever voorkomen dat CumEx-verdachten straffeloos van hun verdiende miljoenen profiteren.

CumEx-transacties werden verricht in heel Europa. Tussen 2001 en 2016 wisten ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen op zijn minst 55,2 miljard aan de Europese staatskassen te ontfutselen. Het is daarmee de grootste belastingzwendel in de geschiedenis van Europa. Dit bleek uit onderzoek van het internationale journalistieke samenwerkingsproject The Cumex Files, waarvan Follow the Money deel uitmaakt. Het vermoeden is dat CumEx-transacties in nieuwe en nog ingenieuzere varianten nog steeds plaatsvinden.