Gifcontainers op een bedrijventerrein in Doetinchem.

Gifcontainers op een bedrijventerrein in Doetinchem.

Illegale opslag gevaarlijk blusschuim was bekend bij toezichthouders – maar het economisch belang ging voor

Op een bedrijventerrein in Doetinchem stonden lange tijd 1300 vaten afgedankt blusschuim weg te rotten. De vervuiler kon redelijk ongestoord zijn gang gaan. Uit een vandaag verschenen rapport – en uit documenten die Follow the Money boven water kreeg – blijkt dat de situatie ernstiger was dan we eerder samen met het onderzoeksplatform Pointer beschreven: toezichthouders hielden de eigenaar van de vaten jarenlang de hand boven het hoofd. Economisch belang ging boven milieurisico’s.

1300 vaten gevaarlijk chemisch afval rotten langzaam weg, op een plek waar er maximaal tien mogen staan, en lekken gevaarlijke stoffen in de bodem. Het klinkt ongelooflijk, maar is waargebeurd. Rienko Rutgers van Rutgers Milieu bv bewaart jarenlang zo’n 200 keer te veel blusschuim op een bedrijventerrein in Doetinchem dat hij huurt van eigenaar Reinoud Arts. Er sijpelt schuim met PFAS uit de vaten, giftige stoffen die vrijwel niet afbreken in de natuur en zich opstapelen in het menselijk lichaam. 

Dat die stoffen in het schuim zitten, wordt in 2019 officieel vastgesteld. Maar uit het vandaag gepubliceerde rapport ‘Onverwerkt blusschuim’ van onderzoeksbureau Pro Facto blijkt dat de verantwoordelijke instanties daar al ver voor 2019 aanwijzingen voor hebben. In een ‘Algemeen Bezoekverslag Handhaving’ van de provincie Gelderland uit 2011 staat: ‘Het voorhanden hebben van PFOS-houdend blusschuim is sinds medio 2011 verboden (Europese richtlijn). [naam] van de Inspectie VROM had gehoord dat [de eigenaar van de vaten, red.] PFOS schuim had ingenomen.’ 

Wanneer provinciale toezichthouders Rienko Rutgers, de eigenaar van de vaten, daarmee confronteren, beweert hij dat zijn blusschuim geen PFOS bevat. De toezichthouders geloven hem op zijn blauwe ogen en controleren de vaten niet. De reden: het zijn er te veel. Uit hun bezoekverslag: ‘Gezien de grote hoeveelheid aanwezig blusschuim binnen de inrichting (ruim 260 IBC’s) konden wij dit niet controleren. Het PFOS schuim is ook niet van andere blusschuim te onderscheiden.’

Het oordeel van Pro Facto is duidelijk: ‘Van PFOS is al twintig jaar bekend dat het een bedreiging vormt voor milieu en gezondheid. Al in 2006 werd de productie van PFOS-houdend blusschuim in de EU verboden. Het bevoegd gezag had op de hoogte kunnen (en moeten) zijn van de risico’s die blusschuim voor het milieu met zich meebrengt.’

De lijst van Rutgers’ overtredingen is lang: de vaten hebben een andere inhoud dan hij beweert, hij slaat er te veel van op, veel etiketten ontbreken, de verpakkingen zijn ongeschikt en bovendien deels kapot. Rutgers komt ermee weg. 

Dat hij niet wordt aangepakt, is een patroon, blijkt uit het vernietigende rapport van Pro Facto. Het beschrijft hoe de instanties keer op keer genoegen nemen met Rutgers’ belofte de overtredingen ongedaan te zullen maken en hem zijn gang laten gaan: ‘Het bevoegd gezag is het bedrijf jarenlang ruim ter wille geweest.’ 

Ditzelfde beeld schetsen documenten in handen van Follow the Money. Zo schrijft Doetinchem aan Rutgers dat het ‘logisch’ zou zijn als zij direct met een dwangsom tegen hem optreedt. Maar dat doet de gemeente niet ‘omdat wij van mening zijn dat u de ontstane "problemen" zelf wil gaan oplossen.’ 

Of Rutgers zich aan zijn beloftes houdt, wordt tot 2019 zelden gecheckt. Pro Facto noteert meerdere malen: ‘Uit de aan ons beschikbaar gestelde documentatie blijkt niet dat de [instantie] een hercontrole heeft uitgevoerd.’

Sterker nog, de toezichthouder denkt zelfs met Rutgers mee. Zo stelt een toezichthouder van de gemeente in juni 2011 vast dat hij andere afvalstoffen inzamelt dan waarvoor hij een vergunning heeft en méér dan is toegestaan. De controleur die dit vaststelt, vertelt Rutgers vervolgens dat die overtredingen waarschijnlijk wel in lijn met de wet te brengen zijn.

Van oktober 2011 tot eind 2012 is de provincie Gelderland aan zet voor de handhaving. Ook dan al constateren toezichthouders fouten – het niet goed invullen van afvalbegeleidingsbrieven, het inzamelen van niet vergunde afvalstoffen en het opslaan van te veel afvalstoffen – die na hercontrole niet zijn opgelost. De provincie kondigt op 2 januari 2012 om die reden aan een last onder dwangsom op te leggen maar besluit uiteindelijk om helemaal van handhaving af te zien, ondanks het uitdrukkelijke advies van de toezichthouders om wel te handhaven. Een ambtenaar van de gemeente Doetinchem reageert daar volgens Pro Facto verheugd op: ‘geweldig bericht. Uiteindelijk wordt het goede dan toch beloond’.

Tegelijkertijd schrijft een ambtenaar van de provincie in een mail aan Rutgers dat het prima is dat hij meer afval opslaat dan de vergunning toestaat. Het teveel zou immers tellen als Rutgers’ ‘eigen afval’. Deze – zoals later zou blijken – onjuiste verklaring zorgt jaren later nog voor problemen. Onder meer voor terreineigenaar Reinoud Arts, wiens klacht in 2018 niet door de gemeente Doetinchem wordt behandeld om de volgende reden: ‘Deze mail [van de provincie over toegestane hoeveelheid opslag, red.] is niet juist. Maar handhaven wordt nu wel lastig. Ook gaat [de huurder] dit terrein verlaten in december 2018. Daarom is besloten deze klacht niet verder op te pakken.’ 

De onderzoekers van Pro Facto vinden het ernstig ‘dat een dergelijke verkeerde uitleg van de eigen vergunning, kennelijk zonder checks binnen de organisatie, verstuurd is’ en dat die ‘foutieve uitleg jarenlang lang leidend is geweest voor de inspecteurs van de ODA’.

‘Het bevoegd gezag dat zo met zijn handhavingsplicht omgaat moet niet verbaasd zijn als de milieuregelgeving dan helemaal niet meer nageleefd wordt,’ oordeelt Pro Facto.

Rutgers lag goed bij de politiek

Hoe kan alles zo lang goed blijven gaan voor Rutgers? Een ding is zeker: hij ligt goed bij de politiek in Doetinchem. Zijn bedrijf Rutgers Milieu levert niet alleen een bijdrage aan het recyclen van afvalbergen, maar biedt ook werkgelegenheid aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

In 2012 komt de hele PvdA-fractie uit de Provinciale Staten Gelderland bij hem op bezoek. Twee jaar later neemt Jetta Klijnsma, toenmalig staatssecretaris van Sociale Zaken, een kijkje bij zijn sociale werkvoorziening. Het rapport van Pro Facto benoemt deze bezoeken nadrukkelijk en concludeert: ‘Zowel het gemeentebestuur als het provinciaal bestuur hebben in de cruciale periode tussen mei 2011 en mei 2012 de bevordering van economische activiteit zwaarder laten wegen dan het beheersen van de milieurisico’s van afvalwerking en dan de plicht om te handhaven.’

Door Rutgers’ populariteit ontstaat een situatie waarin de ‘dader’ de hand boven het hoofd wordt gehouden. Het contrast met de behandeling van terreineigenaar Arts is groot. Hem verwijt de gemeente dat hij niets ondernam om het lekken van de vaten (die niet van hem zijn) te stoppen. Om die reden wil de gemeente de kosten van het opruimen van het terrein verhalen op zijn bedrijf. Voor Arts zou dat een faillissement betekenen.

Uit een document dat Follow the Money verkreeg na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) blijkt dat niet iedereen in de gemeente het eens is met die opstelling jegens Arts: een ambtenaar voelt zich moreel bezwaard over het feit dat de terreineigenaar zo hard wordt aangepakt, terwijl de veroorzaker vrijuit gaat. 

Soap nog niet ten einde

Vanaf 2019 grijpt de toezichthouder wel in bij de vervuiler. Het aantal controles bij Rutgers Milieu is flink opgeschroefd en Rutgers krijgt dwangsommen opgelegd – in mei 2020 verklaart hij zijn bedrijf failliet. 

Maar wat moet er gebeuren met al het blusschuim dat nog op het terrein van Reinoud Arts staat? Burgemeester Mark Boumans komt met een creatieve oplossing: de boel verdunnen en lozen in de Oude IJssel. Zoals hij schreef in een e-mail: ‘Als ik het Activiteitenbesluit lees mag je best afvalwater lozen mits het gehalte afvalstof minder is dan (...). Ik heb geen idee hoe dat bij ons zit. Maar je had dus ook kunnen overwegen extra water toe te voegen en dan te lozen. Dus filteren en verdunnen. Ik begrijp daarom ook niet zo goed waarom het waterschap op de 0 lijn blijft zitten en feitelijk niks toestaat cq dus eigenlijk niet meewerkt aan een oplossing.’

Het PFAS-houdend blusschuim is niet in de Oude IJssel beland maar overgepompt in grote silo’s. De gemeente onderzoekt naar eigen zeggen op dit moment ‘op welke manier het blusschuimwater definitief verwerkt kan worden’ en ‘brengt in beeld hoe het terrein moet worden gesaneerd’. Wie die rekening uiteindelijk gaat betalen is niet duidelijk, daarover is nog een juridische strijd gaande.

Dossier

FTM onderzoekt de ins en outs van de bodemwereld. Hoeveel geld kan er worden verdiend met grondhandel, en vooral met de handel in verontreinigde grond? Hoe wordt er gesjoemeld met grondverzet van verontreinigde grond, en hoe is het toezicht?

Volg dit dossier