© ANP / Ruud Hoff

In memoriam: een van Nederlands grootste monetaire architecten

    Edin Mujagic staat stil bij het overlijden van Andre Szász, voormalig bestuurslid van De Nederlandse Bank. Szász was een van de belangrijkste architecten van de harde gulden en de koppeling van onze munt aan de Duitse mark. Ook zette hij zich in voor een Europese monetaire unie. Tegelijk was hij echter zeer kritisch over de inrichting van de euro.

    Eind december is Andre Szász op 84-jarige leeftijd heengegaan. Ik ervaar het meer dan ooit als een voorrecht hem gekend en regelmatig gesproken te hebben. Andre Szász heeft in totaal 34 jaar bij De Nederlandsche Bank (DNB) gewerkt, waarvan ruim 21 jaar (van 1973 tot zijn pensionering in 1994) als lid van het bestuur.

    Szász is nooit President van DNB geweest, maar dat is dan ook zo’n beetje het enige verschil tussen hem en veel van diegenen die dat wél waren. Ik zou zelfs zo ver willen gaan om te zeggen dat Szász in monetair opzicht belangrijker is geweest voor Nederland dan minstens de helft van alle DNB-presidenten. Szász heeft een cruciale bijdrage geleverd aan de monetaire en economische en ja, zelfs maatschappelijke stabiliteit in Nederland. Hoe? Met zijn strijd voor een harde gulden.

    Het harde-guldenbeleid heeft Nederland heel veel stabiliteit, welvaart en monetair aanzien gebracht

    Eind jaren zestig en begin jaren zeventig werd de wereld getroffen door enorme monetaire turbulentie, met als hoogtepunt het uiteenvallen van het stelsel van de vaste wisselkoersen in de zomer van 1971. In die wetteloosheid was Szász achter de schermen de drijvende kracht achter het ultieme plan voor ons land: om van de gulden een sterke, stabiele munt te maken — tegen elke prijs. Met andere woorden: in plaats van alleen naar de korte termijn te kijken, besloot Szász de middellange en lange termijn voorop te stellen. Nederland koos er toen gelukkig voor dat advies op te volgen en de rest is, as they say, geschiedenis: het harde-guldenbeleid was geboren. Die keuze heeft Nederland heel veel stabiliteit, welvaart en monetair aanzien gebracht. 

    Warm hart

    Szász was dus de man die de gulden een zeer warm hart toedroeg. Hij was tegelijkertijd echter ook een realist die het grotere geheel in kon zien. Vandaar dat hij ook aan de wieg heeft gestaan van de muntunie in Europa — en dus uiteindelijk van de euro, wat tevens het einde van zijn geliefde gulden betekende. Bij mijn weten hebben we geen gesprek gevoerd zonder dat Szász opmerkte dat Nederland door de globalisering steeds minder meetelde en dus in monetair opzicht aansluiting moest zoeken tot een groter geheel. Dat was zijn overweging om destijds te ijveren voor een koppeling van de gulden aan de Duitse mark en, toen later ook Duitsland te klein werd, om te werken aan een muntunie in Europa.

    Szász voelde overigens sowieso nooit veel voor vrije wisselkoersen. Niet omdat hij iets tegen de markt had, integendeel, maar omdat hij de overheden zelf niet vertrouwde. Die zouden er vroeg of laat voor kiezen hun munt zwakker te maken om op korte termijn profijt te behalen, zo vreesde hij. Op termijn zou dat geen begaanbare weg meer zijn, maar tot die tijd zou er veel schade aangericht worden. Nee, Szász vond het maar niets. 

    Szász voelde sowieso nooit veel voor vrije wisselkoersen

    Daarmee hebben we overigens meteen de tweede reden te pakken waarom Szász zich inzette voor een monetaire unie in Europa. Hij vreesde namelijk dat andere Europese landen er anders alsnog voor zouden kiezen hun munt te verzwakken. Het gevaar bestond dat landen zoals Duitsland en Nederland het daardoor op den duur niet zouden volhouden een beleid zoals het harde-guldenbeleid te voeren.

    Szász’ inzet voor een muntunie in Europa betekent overigens niet dat hij die heilig achtte, of dat kritiek erop taboe was. Ook daarmee liet hij zien niet verblind te worden door zijn eigen ideeën — in dit geval de overtuiging dat monetaire samenwerking in Europa een must is. Hij was juist zeer kritisch over de euro, ómdat hij het belang en de noodzaak van zo’n project als geen ander kende. Zo zei hij destijds luid en duidelijk dat Griekenland er niet bij mocht komen; toen het land meer recent in problemen kwam, pleitte Szász ervoor Griekenland uit de euro te zetten. Dit omdat hij vreesde dat het hele project anders vroeg of laat zou mislukken, met als gevolg een terugkeer naar de oude orde: allemaal verschillende munten, zonder coördinatie, en vroeg of laat een competitie voor de zwakste munt. Daarbij zou Nederland de heilige monetaire graal dan wel eens kunnen verliezen.

    "Voor alle eurofielen van Nederland: kritiek op de euro mag, nee, moet van Szász"

    Monetaire reuzen

    Deze opstelling, zijn uiterst scherpe intellect en analyses, zijn onafhankelijke manier van denken en doen en tegelijkertijd uiterst diplomatieke optreden: dat alles zorgde ervoor dat hij in monetaire kringen overal zeer veel aanzien genoot. Szász was bevriend met de monetaire reuzen van de wereld. Ik ontmoette ooit de legendarische oud-voorzitter van de Fed, Paul Volcker, in zijn kantoor aan de New Yorkse Fifth Avenue. De eerste vraag die de monetaire gigant — letterlijk: Volcker is zo’n twee meter lang — me stelde, was hoe het ging met, jawel, Andre Szász.

    Na zijn pensionering bleef Szász zich actief bezig houden met monetaire ontwikkelingen, vooral met de Europese monetaire unie. Eerst vanuit een gebouw achter het kantoor van de instelling waar hij zijn hele werkzame leven had gewerkt, DNB, en later vanuit zijn doodgewoon onderkomen, een rijtjeshuis in Amsterdam-Zuid. 

    Laten we Szász en zijn wijze lessen op monetair gebied — zoals dat een sterke munt een goede munt is — niet vergeten. Zijn les is er een die tegenwoordig meer dan ooit uitgedragen moet worden aangezien de hoedster van de euro, de Europese Centrale Bank, er juist alles aan doet de euro zwakker te maken.

    Laten we Szász en zijn wijze lessen op monetair gebied niet vergeten

    De monetaire les die Szász voor Nederland zelf achterlaat is dat we het wel stoer kunnen vinden een eigen munt en een eigen monetair beleid te hebben, maar dat de realiteit anders is: namelijk, dat we in monetair opzicht een onderdeel moeten zijn van een groter geheel. Maar pas op: wie dit als een pleidooi ziet om dan maar alles te accepteren wat zich in de eurozone afspeelt, zit er goed naast. Voor alle eurofielen van Nederland: kritiek op de euro mag, nee, moet van Szász. Om de monetaire samenwerking te redden mag niets en niemand heilig zijn; alle opties moeten op tafel liggen.

    R.I.P.

    In 2001 kwam de Nederlandse vertaling van het enkele jaren ervoor verschenen Engelstalig boek van Szász over de gemeenschappelijke munt, getiteld 'De euro: politieke achtergronden van de wording van de munt' uit. Het is verplichte kost voor iedereen die meedoet aan de discussie over de euro en zeker voor diegenen die er besluiten over mogen nemen — onze minister van Financiën bijvoorbeeld. Een exemplaar van zijn boek — met een handtekening en wat lieve woorden van Szász, gezet na onze eerste, uiterst plezierige lunch — had altijd al een prominente plek in de boekenkast op mijn werkkamer. Dat zal nooit veranderen: vanwege de inhoud, maar zeker ook om wie de auteur was. Een zeer intelligente, bescheiden, vriendelijke, altijd rustige en op een bijna zangerige toon sprekende centrale bankier, die een zeldzame eigenschap had die veel van zijn ambtgenoten misten en missen: onafhankelijk willen denken en spreken. 

    Ik heb het genoegen gehad Szász vaak te mogen spreken. Hij stuurde dan een mailtje in de trant van: wanneer gaan we lunchen en bijpraten. Er was een klik tussen ons, misschien omdat zijn ouders en mijn grootouders ooit in hetzelfde land woonden (Oostenrijk-Hongarije; zijn ouders waren Hongaars, Szász zelf is geboren in Nederlands Indië), omdat we beide de ontwikkelingen in Europa door zowel een West- als Oost-Europese bril konden bekijken en dat ook deden, omdat ik door eigen levenservaring overtuigd was van het belang van een sterke munt of een combinatie van alle drie, ik weet het niet. Het feit is wel dat ik genoten heb van die gesprekken en dat ik het een voorrecht vind Andre Szász gekend te hebben. Moge hij in vrede rusten, of, in het Hongaars: Nyugodjék békében.

    Over de auteur

    Edin Mujagic

    Gevolgd door 395 leden

    Een onafhankelijke macro-econoom, spreker en publicist. Zijn nieuwste boek gaat over de Nederlandse monetaire geschiedenis.

    Lees meer

    Volg deze columnist

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid