Peter Biesenbach

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemde een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst tientallen jaren slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een internationaal samenwerkingsverband van onderzoeksjournalisten waar Follow the Money deel van uitmaakt. Dat leidde in oktober 2018 tot de eerste een golf publicaties. Drie jaar later volgde de reprise met 16 journalistieke organisaties uit 5 continenten. De onderzoeken worden gecoördineerd door het Duitse onafhankelijke platform Correctiv. Meer weten: cumex-files.com.

49 artikelen

Peter Biesenbach © Insa Hagemann

Het CumEx-schandaal: de officier van justitie in Keulen ‘zal niemand sparen’

De Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen zet zwaar in op de vervolging en berechting van bankiers, handelaren en advocaten die van CumEx-fraude worden verdacht. Daar bevinden zich ook Nederlanders tussen. Vlak voor zijn vertrek sprak Follow the Money met Peter Biesenbach, de verantwoordelijke minister van Justitie, over de aanpak van de fraude. ‘CumEx is industrieel geëxploiteerde witteboordencriminaliteit.’

De voormalige Duitse topfiscalist Hanno Berger had negen jaar lang geen goed woord over voor het Duitse rechtssysteem. Hij beschreef de officieren van justitie die onderzoek doen naar de grootschalige CumEx-fraude als ‘crimineel’ of hij noemde ze de ‘kontviooltjes in Keulen’. De verantwoordelijke rechters waren volgens Berger ‘varkensrechters’. ‘We leven fiscaal in een bananenrepubliek,’ riep hij in de pers toen het Duitse ministerie van Financiën met nieuwe regelgeving de CumEx-fraudeurs de voet dwars wilde zetten. Tegen de Duitse staat als geheel fulmineerde hij ook, die was ‘fascistisch’ of ‘communistisch’.

Vanuit het schilderachtige bergdorpje Zuoz in Zwitserland kon Berger zich deze houding jarenlang permitteren. In 2012 verliet hij zijn geboorteland omdat hem de grond daar te heet onder de voeten werd. Hij was de vijf jaar daarvoor zeer actief geweest in het adviseren van klanten bij het verrichten van CumEx-handel: complexe fiscale transacties waarbij dividendbelasting bij de fiscus wordt teruggevorderd die nooit is afgedragen. Toen de onderzoeksbeambten van de Duitse fiscus zijn kantoor dreigden binnen te vallen, koos hij het hazenpad. 

Aan de comfortabele positie van Berger kwam in de winter van 2021 abrupt een einde toen de Zwitserse autoriteiten hem arresteerden en aan het begin van dit jaar aan Duitsland uitleverden. In april stond hij in Bonn voor het eerst voor de rechter – en oog in oog met de Keulse officier van justitie die hem al meer dan tien jaar in het vizier heeft: Anne Brorhilker.

Doorbraak voor Justitie

Peter Biesenbach, de minister van Justitie van de Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen, was ‘uitgesproken tevreden’ over de uitlevering van Berger. ‘Het kan ook niet zo zijn dat iemand die hier mogelijk de ‘Spiritus Rector’ [geestelijke vader, red.] van de CumEx is geweest, zich veilig kan wanen omdat op basis van fiscale delicten met Zwitserland geen uitlevering mogelijk is. We hielden er niettemin rekening mee, omdat hem mogelijk ook nog andere strafbare feiten ten laste kunnen worden gelegd op basis waarvan de Zwitsers wel uitleveren. Kortom: ik ben heel tevreden, maar ik had er ook rekening mee gehouden.’

De 71-jarige Hanno Berger wordt – zoals minister Biesenbach aangeeft – in Duitsland gezien als de auctor intellectualis van de CumEx-handel. Hij stond er ooit bekend als een van de meest vooraanstaande fiscalisten en is tot op heden veruit de bekendste verdachte die zich voor de rechter moet verantwoorden. Er hangt hem een gevangenisstraf van 15 jaar boven het hoofd. Dat hij het risico loopt om jarenlang in verzekerde bewaring door te moeten brengen, bleek eind mei. Toen werd in hoger beroep een 72-jarige bankier die tot de klanten van Berger behoorde, tot 5,5 jaar gevangenisstraf veroordeeld. Inmiddels slaat Berger een andere toon aan en in augustus kwam hij zelfs tot een halfhartige bekentenis.

De uitlevering van Berger, de daaropvolgende rechtszaak en eerdere veroordelingen zijn belangrijke doorbraken voor de hoofdofficier van justitie Brorhilker. Zij leidt al jaren de voornaamste onderzoeken naar CumEx-fraudeurs, die de Duitse schatkist voor naar schatting minstens 9 miljard euro hebben benadeeld. Als andere vormen van dividendstrippen worden meegerekend komt daar nog eens een bedrag van naar schatting 27 miljard bij.

Daarmee is Duitsland het zwaarst getroffen land in Europa. In totaal doen op dit moment 31 officieren van justitie vanuit Keulen onderzoek naar het grootste belastingschandaal uit de Duitse geschiedenis en staan er nu 1600 bankiers, handelaren en advocaten op de almaar uitdijende lijst van verdachten. Daaronder bevinden zich ook Nederlanders en buitenlandse werknemers van Nederlandse financiële instellingen. In augustus werd op Mallorca de ex-ABN Amro-bankier Frank Hodyjas gearresteerd en kort daarna aan Duitsland uitgeleverd.

Brandpunt Nordrhein-Westfalen

Dat het Openbaar Ministerie (OM) in Keulen en ook de rechtbank in Bonn een centrale rol innemen bij het vervolgen en berechten van van CumEx-fraude verdachte lieden is geen toeval. De federale belastingdienst van Duitsland zetelt eveneens in Bonn, in de dichtst bevolkte deelstaat van Duitsland: Nordrhein-Westfalen. Om die reden krijgen de autoriteiten in die deelstaat de wettelijke taak om zich met de opsporing en berechting van belastingfraudeurs te bemoeien.

Er vinden ook onderzoeken en rechtszaken in andere deelstaten plaats, maar het grootste leger onderzoekers bevindt zich in Nordrhein-Westfalen. Het ministerie van Justitie van die deelstaat geeft daar uitvoering aan. Minister Peter Biesenbach was er tot eind juni de hoogst verantwoordelijke persoon. Voor zijn afscheid ging hij uitvoerig met Follow the Money in gesprek over de megafraude die Duitsland de laatste decennia trof en hoe de overheid daarmee omspringt.

Het ministerie van Justitie bevindt zich in een van de weinige gebouwen in de hoofdstad Düsseldorf die de Tweede Wereldoorlog hebben overleefd. Het geluid van de voetstappen op de marmeren vloer draagt ver in de lange lege gangen van het neoklassieke gebouw met zijn hoge plafonds. 

Twee opgewekte woordvoerders van Biesenbach gaan voor naar de spreekkamer waar Biesenbach zit te wachten. Het is voor het eerst dat hij als minister van Justitie door een buitenlandse journalist over het CumEx-schandaal wordt geïnterviewd.

Biesenbach is 74-jaar en ziet er voor zijn leeftijd jong uit: in zijn keurig gekamde donkerblonde coupe is geen grijs haartje te ontdekken. Hij toont ook jeugdige nieuwsgierigheid: ‘Waar komt die belangstelling van Follow the Money voor het CumEx-schandaal vandaan?,’ vraagt hij. 

‘Witteboordencriminelen gaan er meestal van uit dat ze in het slechtste geval een keer iets terug moeten betalen’

Een deel van het antwoord: Fortis. De Belgisch-Nederlandse bankverzekeraar die sinds eind jaren negentig van de vorige eeuw zich vanuit Amsterdam al met CumEx-transacties bezighield en na de nationalisatie in 2008 onderdeel werd van staatsbank ABN Amro. ‘Als dat zo is, dan kunt u toch rustig afwachten tot de officier van justitie hier in Keulen zich intensief met de Nederlanders gaat bemoeien?’ 

De vraag is hoe lang dat gaat duren. Er lopen ongeveer 70 grote zaken waarin inmiddels 1600 verdachten zijn geïdentificeerd en het worden er volgens Biesenbach elke week meer. ‘In elke procedure komt eindeloos veel nieuw bewijsmateriaal naar boven,’ legt hij uit. ‘Wanneer er een nieuwe verdachte verschijnt moet het risico op verjaring eerst worden uitgesloten voordat het onderzoek kan beginnen. Daarom is het nu voor de officier van justitie zaak om zoveel mogelijk bewijsmateriaal te verkrijgen.’

Wat trof u aan toen u in 2017 aan uw ambtstermijn begon?
‘Toen ik begon was CumEx een procedure zoals veel andere procedures. Het kostte mij natuurlijk even tijd, ik heb mijn oor intensief te luisteren gelegd en langzaam maar zeker drong het tot mij door wat het was. Witteboordencriminelen gaan er meestal van uit dat ze in het slechtste geval een keer iets terug moeten betalen, eventueel met een boete erbovenop en dat daarmee de kous dan af is. Aangespoord door de onderzoekers in Keulen dacht ik: dat gaan we zo niet doen.’ 

Waarom niet?
‘Als je zo lang, zo onbeschaamd de belastingbetaler probeert te bedriegen, dan moet je ook ervaren dat het geen triviaal delict is. Dan brengen we ook de tegenprestatie in rekening en dat is bij belastingfraude van deze omvang altijd gevangenisstraf.’ 

Wat dacht u toen de omvang van het bedrog – de CumEx-schade in Duitsland is naar schatting 9 miljard euro – u duidelijk werd? 
‘Dat ik het nodige nog niet begreep en het een en ander nog steeds niet begrijp. Maar er lopen onderzoeksprocedures, niet alleen tegen bankiers, en als blijkt dat er dingen niet kloppen, zal dat leiden tot aanklachten. De omvang werd slechts door enkelen ingeschat. Om die te in te kunnen schatten, moet je veel van de materie weten. Pas vanaf het moment dat hier de capaciteit [aan de zijde van het OM, red.] werd uitgebreid, is de werkelijke dimensie aan het licht gekomen. Daarvoor hadden de officieren van justitie wel vermoedens, maar konden ze die niet bewijzen.’

Hoe zou u de CumEx-fraude willen duiden?
‘Ik heb het eerder industrieel geëxploiteerde witteboordencriminaliteit genoemd. Daar blijf ik ook bij. Ook als me verweten wordt dat ik aan stemmingmakerij zou doen.’ 

Wat betekent voor u dat enorme aantal van meer dan 1600 verdachten?
‘Dat betekent om te beginnen dat er zeer toegewijd onderzoek wordt gedaan. Aan de andere kant vergt het de inzet van kunstmatige intelligentie om al het verzamelde en in beslag genomen materiaal te kunnen beoordelen. We zijn bezig om een algoritme te ontwikkelen dat ook tekst kan doorzoeken. Zolang verdachten niet uit zichzelf bekentenissen doen, zullen we eindeloos veel materiaal moeten doorzoeken. Dat vergt nu nog veel mankracht. Los van het verzamelen, in beslag nemen, het doorzoeken, moeten er ook aanklachten worden geschreven en die hebben een gemiddelde omvang van 500 pagina’s’. 

Veel hangt ook af hoe verdachten in de komende tijd zullen reageren. Gaan ze meewerken met het OM of zetten ze de hakken in het zand? Gezien de voordelige uitspraken van de laatste twee jaar heeft het OM de wind in de zeilen. Dat erkent ook Biesenbach.

‘Eind april heeft het constitutioneel hof bepaald dat onze inspanningen, om met terugwerkende kracht met CumEx-fraude verkregen geld terug te vorderen, hoewel de vordering op grond van de vorige wet was verjaard, toelaatbaar zijn. Dat betekent dat betrokken banken zich nu zullen afvragen of het verstandig is behulpzaam te zijn bij het onderzoek, om concessies te doen en bekentenissen af te leggen, of blijven ze drempels opwerpen om daarmee het onderzoek dwars te zitten?’

‘Er zijn advocaten die na de uitspraak van het constitutionele hof hebben gezegd dat er sprake is van een dambreuk, waardoor duidelijk wordt hoe serieus de situatie is. Als ze slim zijn dan adviseren ze hun cliënten om met de officieren van justitie mee te werken. Wanneer ze dat niet doen, zijn we in de komende tijd in de positie om meer aanklachten te versturen. Het gaat er nu om ervaren officieren van justitie te vinden, die al ingewerkt zijn, zodat het ook aan die zijde sneller kan gaan. Er zijn op dit moment 31 officieren van justitie actief, toen ik mijn termijn als minister begon waren het er drie. En het worden er steeds meer. Ook bij het rechtbank in Bonn wordt de capaciteit uitgebreid. Er wordt op dit moment een extra gebouw neergezet om aan meer zittingen plaats te kunnen bieden. Met andere woorden: het raamwerk is gereed.’

Het is nogal wat dat de Duitse fiscus ook bedragen kan terugvorderen die voorheen niet terugvorderbaar leken. Dat gaat de Duitse schatkist heel veel geld opleveren. Wat was uw reactie toen u van de uitspraak van het constitutionele hof hoorde?
‘We hebben hier eerst de uitspraak aandachtig bestudeerd. We verkeerden in de veronderstelling dat de beschuldigingen van het OM in Keulen terecht waren en het federale hof van justitie, en onlangs dus ook het constitutionele hof, konden zich daar in vinden. Dit maakt ons werk nu wat eenvoudiger. Ik was natuurlijk blij, maar niet bijzonder verrast.’ 

Ik kan me niet anders voorstellen dan dat u ook een beetje blij bent geweest.
Voordat Biesenbach de vraag kan beantwoorden, vult een van zijn woordvoerders hem lachend aan: ‘We kregen een telefoontje uit Israël van de minister [Biesenbach, red.] en die zei: “het is geweldig”’. 

‘De uitspraak was helder over een belangrijk punt: dat CumEx-fraude zo veel schade toebrengt aan het publieke belang’, voegt zijn andere woordvoerder toe. ‘Dat is van zeer groot belang’.

Denkt u dat de hoofdofficier van justitie in Keulen Anne Brorhilker ook blij was? 
‘Mevrouw Brorhilker ligt voortdurend onder vuur omdat de advocaten van de verdediging ook de openbaar aanklagers persoonlijk proberen aan te vallen. Er wordt haar verweten dat ze vooringenomen is, omdat ze met zo veel energie haar werk verricht. Als dan de hoogste rechtsorganen vonnissen bekrachtigen, dan helpt dat enorm om de critici het zwijgen op te leggen. De persoonlijke aanvallen halen overigens weinig uit, ze is een krachtige persoonlijkheid. De verdediging kan beter met haar samenwerken, want tot dusverre heeft het niemand geholpen zich te verzetten.’

Toen u hoofdofficier van justitie Brorhilker voor het eerst ontmoette, beschikte zij slechts over een klein team. Wat heeft u toen tegen haar gezegd? 
‘Ik heb haar eerst gevraagd of ik me zorgen moest maken of ze niet op enig moment door een bank met een geweldig aanbod verleid zou worden om een overstap te maken. Ze zei toen heel overtuigd: “ik laat mij niet rekruteren”. Ze wilde deze zaak hoe dan ook doorzetten. In het verdere verloop van het gesprek merkte ik dat ze heel veel kennis van de materie heeft en dat ze standvastig dit pad verder wilde afleggen. Toen ik dat wist heb ik haar alle ondersteuning gegeven die ze nodig had. En die zal ze blijven krijgen. Mevrouw Brorhilker is goed bezig en dat blijkt onder meer uit de rechterlijke uitspraken.’ 

Bondskanselier Olaf Scholz wordt ook genoemd in dit dossier. Toen hij nog burgemeester van Hamburg was, ontmoette hij de topman van CumEx-bank M.M. Warburg meerdere keren. Niet veel later zag de stad Hamburg af van een belastingclaim van 47 miljoen euro op de bank. De kwestie bracht de SPD’er Scholz in opspraak. Critici zeggen dat zijn vermeende betrokkenheid politiek zou zijn ingegeven. Ook u als CDU-politicus wordt daarbij genoemd. Wat vindt u daarvan? 
‘Ieder kan er volledig zeker van zijn dat het mij niet te doen is om politieke spelletjes te spelen. Wanneer uit documenten blijkt dat er aanwijzingen zijn voor criminele gedragingen, dan verwacht ik dat het OM naar die persoon onderzoek instelt, ongeacht of dat mensen zijn die nu in de politiek actief zijn of niet. Wanneer mevrouw Brorhilker de indruk krijgt dat de minister van Justitie van deze deelstaat zich mogelijk schuldig heeft gemaakt aan strafbare gedragingen, dan moet ze onderzoek naar mij doen. En dat zal ze ook doen. Zonder aanziens des persoons. Zo staat het in de wet en dat vergt de eed waar iedere officier van justitie zich aan heeft gecommitteerd. Iedere persoon die zich met CumEx-fraude bezig heeft gehouden, kan worden aangeklaagd.’ 

‘Wie betrokken was, zal tot de verantwoording worden geroepen, de officier van justitie zal niemand sparen’ 

‘Dus ook managers van sommige Duitse banken: ze moeten er rekening mee houden dat ze worden aangeklaagd en dat geldt ook voor de bankiers in het buitenland. Ook hooggeplaatste managers hebben erg lang geprobeerd zich in te graven totdat de officier van justitie duidelijk maakte: ‘Er bestaan ook uitleveringsverdragen met uw land’. En de delicten die we vervolgen vallen ook onder deze uitleveringsverdragen. Toen werden ze al eerder bereid om verklaringen te doen en om te getuigen. Het OM in Keulen heeft ook al managers van banken in het buitenland op laten pakken die vervolgens naar Keulen kwamen. Met andere woorden: er wordt zonder aanziens des persoon gehandeld. We willen de meelopers even graag hebben als de lieden die het complex aanstuurden. Wie betrokken was, zal tot de verantwoording worden geroepen, de officier van justitie zal niemand sparen.’ 

De CumEx-handel was er al rond de eeuwwisseling, er klonken ook al waarschuwingen aan het adres van de politiek, maar het duurde tot 2011 voordat er iemand bij de Belastingdienst
Biesenbach onderbreekt: ‘Ik ken de hele geschiedenis, maar ik kan die alleen navertellen uit de twee boeken die er inmiddels over zijn geschreven. Daarin staat ook de twijfel over de achtergrond beschreven, maar uit eigen ervaring kan ik er niets over zeggen.’ 

In Nederland waren de opsporingsinstanties al in 2005/2006 op de hoogte van het feit dat de Duitse schatkist door CumEx-fraudeurs werd leeggeroofd. Die informatie bereikte ook de top van het Nederlandse ministerie van Financiën, zo bleek uit onderzoek van Follow the Money uit 2019. Toen werd ook duidelijk dat de Duitse collega’s niet werden gewaarschuwd. Wat vindt u daarvan?
‘Daarover doe ik geen uitspraken. Er bestaan vele verwijten, ik heb me daar niet uitvoerig in verdiept en ik kan niet beoordelen of die allemaal terecht zijn. Dat is ook niet waarvoor ik hier zit.’ 

Het wijst er hoe dan ook op dat de samenwerking tussen landen niet altijd even goed ging.
‘Wat ik daarover in het boek van journalist Massimo Bognanni heb gelezen, is dat er op dat vlak het nodige ter discussie gesteld mag worden.’ 

‘De samenwerking met de Nederlandse autoriteiten wordt vanuit de juridische afdeling aangemerkt als de beste’

Is er op dit moment sprake van een goede samenwerking met bijvoorbeeld de Nederlandse autoriteiten? 
‘Ik denk dat op dit moment alles beter gaat, omdat de media het goed in de gaten houden.’ 

De woordvoerder van Biesenbach vult aan: ‘Het is eenvoudiger geworden en uit eigen waarneming kan ik zeggen dat de samenwerking tussen het OM van Nordrhein-Westfalen en de Nederlandse collega’s heel goed functioneert.’ Daarna volgt de andere woordvoerder: ‘De samenwerking met de Nederlandse autoriteiten wordt vanuit de juridische afdeling aangemerkt als de beste omdat alles zo snel en ongecompliceerd verloopt. Benodigde informatie kan soms een dag later al worden aangeleverd.’

In 2005 trok klokkenluider Stefan Stanciu bij Fortis aan de bel. De vijf pagina’s tellende interne rapportage over de CumEx-praktijken die ten koste gingen van de Duitse schatkist, kwam in 2007 ook bij de Duitse toezichthouder Bafin terecht. Dat onthulden Westdeutscher Rundfunk (WDR), de Süddeutsche Zeitung en Follow the Money in 2021. Evenals het feit dat de Bafin dit document zonder serieus onderzoek in een ladekast opborg. Hoe luidt uw commentaar hierop? 
‘Dit relaas wordt op dit moment door het OM onderzocht, daar kan ik niets over zeggen.’

Hanno Berger heeft zich in de rechtbank sterk uitgelaten: alle beschuldigingen zouden vals zijn. 
‘Meneer Berger heeft in de rechtbank herhaald wat hij al jaren zegt. Wat daarvan klopt zullen we weten wanneer de rechter zich daarover heeft uitgesproken. We wachten dat oordeel geduldig af.’ 

Zoals u zelf al aangaf, geldt hij in Duitsland als ​​’Spiritus Rector’, als mastermind, kunt u zich voorstellen dat de echte masterminds van de CumEx mogelijk geen Duitse nationaliteit hebben?
‘Ik ben jurist geworden omdat ik liever niet speculeer.’ 

Er zijn ook feiten die daarop wijzen. Berger begon er pas in 2006/2007 mee. In Nederland waren enkele bankiers toen al jaren bezig‘Nog lang niet alle zaken zijn voor de rechter gekomen, en als daaruit blijkt dat er nog anderen waren, dan kunnen we er een uitspraak over doen. Laten we dat eerst nog maar eens afwachten. De strafrechtelijke onderzoeken naar CumEx zullen nog vele jaren duren.’ 

‘Wat we nu weten is slechts het topje van de ijsberg’

Hoeveel jaar denkt u? 
‘Op zijn minst nog vijf, zes, zeven jaar. In totaal hebben we meer dan honderd onderzoekers – dames en heren – aan de de CumEx-zaken werken: ambtenaren van de politie, financiële opsporingsambtenaren en 31 officieren van justitie. En dat zullen er nog meer worden. Het aantal zaken moet verwerkt worden en dat betekent dat er genoeg personeel voor beschikbaar moet zijn. En het zal hier niet bij blijven. Het OM stelt dat wat we nu weten, slechts het topje van de ijsberg is. Ik houd er rekening mee dat overeenkomstige vergrijpen met een ander model binnen afzienbare tijd aan het licht komen. Er wordt onderzoek gedaan, er zijn aanwijzingen en de informatie die ik ken, zegt: dit is topje van de ijsberg. U kunt zich nog lang met dit fenomeen bezighouden. 

Hoe kijkt u op uw periode als minister van Justitie terug?
‘Als ik het had gekund, had ik het aantal officieren van justitie nog meer laten toenemen. Het zou echter geen zin hebben gehad, want het kost ook goede officieren tijd om vertrouwd te raken met de enorm complexe materie van de CumEx-handel. We zien nu dat bij ieder proces dat loopt de kennis toeneemt en de basis voor verdere onderzoeken en aanklachten zich verbreedt. De officieren hebben beter door wat rechters willen zien en als gevolg kan de snelheid nu toenemen.’

‘Persoonlijk ben ik heel blij dat het mij gelukt is dat de officieren van justitie in Keulen nu ongehinderd aan het werk kunnen en we gemeenschappelijk het doel hebben: grondig onderzoek doen en die personen voor de rechter te brengen die zich schuldig hebben gemaakt aan strafbare feiten. Voor mij is het belangrijk dat we niet met goedkope schikkingen genoegen nemen, betrokkenen moeten zich voor de rechter verantwoorden. En het is uiteindelijk aan de rechter of iemand wordt veroordeeld of niet.’

‘Het moge duidelijk zijn: we doen hier niet aan goedkope oplossingen.’