Morgan Stanley
The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

42 Artikelen

Morgan Stanley © Peter Hilz / ANP

Dividendstrippen levert Morgan Stanley ook strafrechtelijk onderzoek op

Het Openbaar Ministerie doet onderzoek naar de Amerikaanse zakenbank Morgan Stanley in verband met dividendstrippen. Het onderzoek houdt direct verband met de verdenkingen jegens ABN Amro.

Het Openbaar Ministerie (OM) doet strafrechtelijk onderzoek naar de Amerikaanse zakenbank Morgan Stanley. Het onderzoek heeft betrekking op praktijken waarbij de bank in de boekjaren 2007 tot en met 2013 ten onrechte dividendbelasting terugvorderde. Dat bevestigt een woordvoerder van het Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie (OM) tegenover Follow the Money. Vorig jaar oordeelde het gerechtshof in Amsterdam al dat de Amerikaanse zakenbank in verband met het strippen van dividenden ten onrechte belastingteruggave had gevorderd.

Het nieuws van het strafrechtelijke onderzoek ligt al weken op straat, maar werd niet eerder door journalisten opgepikt. Een woordvoerder van Morgan Stanley verwijst naar de de cijfers van de bank over het tweede kwartaal. In dat rapport is het strafrechtelijke onderzoek weggemoffeld onder het kopje ‘Tax’ op pagina 61. Daar staat dat het Nederlandse OM op 22 juli jongstleden ‘in het kader van het onderzoek naar de firma diverse documenten heeft opgevraagd in verband met de door de Belastingdienst ingestelde civiele vorderingen [...]’.

Of het OM een inval heeft laten doen, wil Morgan Stanley niet zeggen

Of het OM bij het ‘opvragen’ van de informatie de FIOD een inval heeft laten doen, wil Morgan Stanley niet zeggen. Ook het OM wenste daar geen mededelingen over te doen.

Begin augustus maakte ABN Amro bij de publicatie van zijn kwartaalcijfers bekend dat het opnieuw strafrechtelijk wordt vervolgd. Eerder dit jaar schikte de bank al voor 480 miljoen met het OM wegens ‘ernstige tekortkomingen bij het bestrijden van witwassen’. Het nieuwe onderzoek heeft betrekking op de transacties die de bank zelf faciliteerde en die ten doel hadden dividendbelasting terug te vorderen, een praktijk die frauduleus is en waaraan banken, handelaren en advocaten zich vele jaren hebben bezondigd.

Dit is hoe CumEx en CumCum werken

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het vaakst met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering en is dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro. Dit certificaat - een dividendnota - wordt door een bank uitgegeven. Dat is een reden waarom er zoveel banken - ook kleinere - bij de fraude zijn betrokken.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

In meerdere landen heeft dividendarbitrage tot schandalen geleid. De CumEx-vorm leidde zelfs tot het grootste fraudeonderzoek uit de Duitse geschiedenis. Over de CumEx-affaire heeft Follow the Money inmiddels een omvangrijk dossier opgebouwd.

De als ‘lichter’ aangemerkte CumCum-vorm leidde tot dusverre alleen in Italië tot een strafrechtelijk onderzoek. Het is deze vorm van dividendstrippen die de Nederlandse opsporingsambtenaren onlangs naar ABN Amro leidde. Het OM bevestigt desgevraagd dat het strafrechtelijk onderzoek bij de staatsbank direct is verbonden met de zaak Morgan Stanley.

Frauduleus verrekenen

De huidige zaak kreeg in 2010 een aanvang toen een argwanende belastinginspecteur vragen begon te stellen over een aangifte van een personeelloos dochterbedrijf van de Amerikaanse bank: Morgan Stanley Derivative Products (Netherlands) bv. De bank wilde via deze brievenbusmaatschappij betaalde dividendbelasting verrekenen met de vennootschapsbelasting en claimde over het boekjaar 2006/7 een belastingteruggave van 39 miljoen euro. De ambtenaar stelde nader onderzoek in. De fiscus toonde aanvankelijk belangstelling voor de boekjaren 2007/8 tot en met 2009/10, later werd dat uitgebreid tot aan het boekjaar 2012/13.

Het onderzoek van de fiscus werd ernstig belemmerd door het ontbreken van administratie bij de brievenbusmaatschappij. De Belastingdienst stelde dat Morgan Stanley daarmee de wet overtrad. Uiteindelijk behaalde de Belastingdienst in mei 2020 een klinkende overwinning bij het gerechtshof in Amsterdam. De bank had ten onrechte dividendbelasting teruggevorderd. De navordering die hiermee gemoeid is, kan oplopen tot 200 miljoen euro.

Dossier

The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten.

Volg dit dossier

Uit het arrest van het Amsterdamse gerechtshof bleek tevens dat de Belastingdienst informatie bij ABN Amro had opgevraagd. Dankzij een foutje van het gerechtshof werd uit het arrest duidelijk bij welke afdeling de fiscus zich had gemeld: Global Securities Lending & Arbitrage (GSLA). Die afdeling stond tot mei 2005 onder leiding van Frank Vogel en Olaf Ephraim, die tegenwoordig Kamerlid is (eerst voor Forum voor Democratie, tegenwoordig voor de Groep Van Haga).

GSLA specialiseerde zich in het lenen en uitlenen van aandelen: de basis van het dividendstrippen

GSLA kwam bij de Belgisch/Nederlandse bankverzekeraar Fortis tot grote bloei en werd in de herfst van 2008 bij de nationalisatie onderdeel van ABN Amro. Hoewel de bank net met belastinggeld van de ondergang was gered, ging zij ook na de nationalisatie vlijtig verder met strippen van dividenden ten nadele van belastingdiensten van buitenlandse overheden, zo onthulde Follow the Money in 2018. Uit het onderzoek van de Belastingdienst naar Morgan Stanley bleek in 2020 dat dit ook ten koste ging van de Nederlandse schatkist.

GSLA – later herdoopt tot Global Securities Financing Group (GSFG) – was gespecialiseerd in het lenen en uitlenen van aandelen, een activiteit die de basis is van het dividendstrippen. Uit het arrest van het hof van mei 2020 blijkt dat ABN Amro voor Morgan Stanley aandelen van Nederlandse beursgenoteerde bedrijven leende van buitenlandse eigenaren, die in Nederland geen recht op aftrek van dividendbelasting hebben. Het ging daarbij om grote bedragen en transacties met miljoenen aandelen. Met de frauduleuze trucs wisten de banken dat recht naar zichzelf te verleggen en de aftrek te incasseren.

Onderzoek door Amerikaanse Senaat

Net als veel andere bankiers – waaronder die van ABN Amro – graaiden de mensen van Morgan Stanley op zijn minst vanaf eind jaren negentig in staatskassen. De zakenbank deed dat ook in eigen land, de Verenigde Staten. Daar startte in 2001 het Permanent Subcommittee on Investigations van de Amerikaanse Senaat een grootschalig onderzoek naar het strippen van dividenden van Amerikaanse aandelen. De uitkomsten van dat onderzoek werden op 11 september 2008 in de Senaat gepresenteerd, vlak voordat de wereldwijde kredietcrisis haar hoogtepunt zou bereiken.

In de VS gingen tientallen miljarden aan dividenden de grens over, terwijl de belastingdienst maar 2 miljard kon heffen

‘De realiteit is dat veel niet-Amerikaanse aandeelhouders nooit de dividendbelasting betalen die zij verschuldigd zijn,’ sprak senator Carl Levin,voorzitter van de Senaatscommissie. Ambtenaren hadden berekend dat tientallen miljarden aan dividenden de grens over gingen, maar de belastingdienst wist er maar 2 miljard dollar belasting belasting op te heffen. Het waren banken als Lehman Brothers, Deutsche Bank, UBS, Merrill Lynch en Morgan Stanley die met behulp van financiële chicanes en marketingfrases als ‘dividend enhancement’, ‘yield enhancement’ en ‘dividend uplift' hun cliënten hielpen met het ontduiken van belastingen. Morgan Stanley en andere banken ontwikkelden daarbij geraffineerde strategieën om de transacties uit het zicht van de fiscus te houden.

Uit het rapport van de Senaat blijkt dat in 2004 een Nederlandse vestiging van Morgan Stanley bij deze transacties was betrokken. De bank trad ook op als facilitator om de transacties voor buitenlandse banken mogelijk te maken. Onder die clientèle: Fortis Global Arbitrage (Asia) Limited, ING Middenbank Curaçao NV en ABN Amro.