© FTM

Jaaroverzicht: dit deden we dankzij (en met) onze leden

  • Graag zorgen dat die gaat werken. Zitten nu wel aantal storende bugs in!

Wat was dit een geweldig jaar voor Follow the Money. We ontdekten wie er achter het idee van de afschaffing van de dividendbelasting zaten, legden een grootschalige Europese belastingfraude bloot, brachten de schimmige belangen van onze senatoren in kaart en ontdekten hoe artsen zich laten betalen door producenten van medische hulpmiddelen. We kregen er meer dan 5000 nieuwe leden bij. Dit is het jaaroverzicht 2018 van Follow the Money. Plus: onze plannen voor volgend jaar.

Follow the Money bestaat nu bijna negen jaar. In die tijd zijn we er geregeld in geslaagd hoogwaardige onderzoeksjournalistiek te verrichten en spraakmakende artikelen te publiceren. Maar naar ons eigen gevoel kon het altijd beter. Soms was het vallen en opstaan. Daarom investeren we veel in de kwaliteit van onze artikelen en de ontwikkeling van de journalisten die voor ons werken.

Dat we het in die negen jaar zakelijk gezien niet altijd gemakkelijk hebben gehad, is een understatement. Sterker: verschillende keren was het kantje boord. In zowel journalistiek als zakelijk opzicht was 2018 een bijzonder jaar: we boekten meer journalistieke successen dan ooit en de groei van ons ledenaantal heeft zich versterkt doorgezet. We hebben laten zien dat we geen one hit wonder zijn.

In dit jaaroverzicht zetten we een paar zaken en ontwikkelingen op een rij. Een selectie van wat we hebben gedaan, wat we teweeg brachten, enkele hoogte- en dieptepunten. En natuurlijk lichten we een tipje van de sluier op en vertellen we wat we volgend jaar gaan doen.

We bijten ons vast. Niet verbeten, wel vasthoudend 

Hoewel onze onderzoeksjournalistiek primair is gericht op waarheidsvinding in dienst van het publieke belang, hechten we eraan dat er daadwerkelijk iets verandert als we een misstand hebben blootgelegd. De een noemt dat impact, de ander constructief. Het is niet iets waar we bewust naartoe werken: Follow the Money is geen actiegroep of politiek geïnspireerde beweging. Maar er zijn wel een paar – toegegeven: vage – universele uitgangspunten die ons drijven: rechtvaardigheid, eerlijkheid, gelijke kansen, de toekomst van generaties na ons. Natuurlijk vinden we het fijn als ons werk op die gebieden iets kan betekenen.

Waarheidsvinding staat voorop bij Follow the Money. We doen dat door gedegen onderzoek te verrichten en te luisteren naar verschillende partijen. Door op zoek te gaan naar nieuwe feiten en wat er is gebeurd nauwgezet te reconstrueren, dan wel te analyseren. Vervolgens controleren we die feiten en leggen onze bevindingen ter wederhoor voor aan betrokkenen. We willen onze journalistieke producties op een prettige, laagdrempelige manier presenteren. Complexe zaken helder vertellen, zonder in jip-en-janneketaal te vervallen.

Dergelijke onderzoeksjournalistiek vereist een lange adem. Die hebben we. We deinzen er niet voor terug om ons langdurig vast te bijten in een zaak. Niet verbeten, maar wel vasthoudend. Voor een ‘Follow the Money’-onderzoek kan dat niet anders.

Zonder onze leden zou dat niet mogelijk zijn. We danken jullie voor de steun die we de afgelopen jaren hebben gekregen. Als je ons werk waardeert, maar nog geen lid bent van Follow the Money, vragen we je te overwegen dat te worden. Het kost je niet meer dan twee minuten.

We hopen dat je met de selectie in ons jaaroverzicht een goede indruk krijgt van het werk dat we het afgelopen jaar hebben gedaan en zowel aan het licht als teweeg hebben gebracht.

Europese miljardenroof

Dossier: The CumEx files

Als er een trend in de onderzoeksjournalistiek is waar te nemen, dan is het die van internationale samenwerking. Leidend daarbij is het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ). Onder hun leiding werd in 2013 het eerste grote internationale samenwerkingsproject gestart: Offshore Leaks. Daarna volgden er meer, waarvan de Panama Papers waarschijnlijk het meest bekend is. 

Afgelopen jaar was Follow the Money ook betrokken bij een internationaal samenwerkingsverband: The CumEx Files. 37 journalisten van 19 nieuwsorganisaties uit 12 landen deden samen onderzoek naar de grootste belastingfraude uit de Europese geschiedenis. Bankiers, handelaren, advocaten, financiële adviseurs en hedgefondsen wisten tientallen jaren achtereen via ingenieuze constructies fraude met dividendbelasting te plegen. Zo benadeelden zij de belastingdiensten van Europese landen voor tientallen miljarden euro’s. 

Eind 2017 bracht journalist Joris Luyendijk FTM in contact met het Duitse platform Correctiv,  dat dit onderzoek leidt. Correctiv vroeg FTM aan dit project deel te nemen. Het toeval wilde dat Eric Smit jaren eerder al met de zogenoemde CumEx-fraude in aanraking was gekomen. Vanaf januari kwam het team van journalisten maandelijks in Berlijn bijeen. Samen met kranten als Le Monde (Frankrijk), Die Zeit (Duitsland), La Repubblica (Italië), De Tijd (België) en de nationale omroepen uit onder andere Duitsland en Denemarken, spitte het team van Follow the Money langdurig in 180 duizend pagina's aan vertrouwelijke documenten. 

Vooral de rol van staatsbank ABN Amro en de coöperatieve Rabobank sprongen eruit

Een groot deel van de documenten is afkomstig uit het strafdossier van de openbaar aanklager in Keulen. De talrijke nieuwe feiten vormden aanknopingspunten voor verder onderzoek in Nederland, waarbij vooral de rol van staatsbank ABN Amro en de coöperatieve Rabobank eruit sprongen. Uit het strafdossier bleek onder andere dat Bank Sarasin & Cie. uit Basel de bank is waar de Duitse officier van justitie haar pijlen op richt. De Zwitserse bank was gedurende de periode van de fraude een dochter van de Rabobank. De fraude werd behalve in Basel ook vanuit Amsterdam opgezet. Een onderdeel van het vroegere Fortis excelleerde er zelfs in. In september 2008 werd dat deel van Fortis door de Nederlandse staat genationaliseerd en viel het onder de directe verantwoording van de minister van Financiën. Follow the Money vond onder andere uit dat de fraude-activiteiten bij de staatsbank nog jarenlang doorgingen.

De publicaties leidden internationaal tot maatschappelijke opwinding en politieke debatten. Ook in Nederland werden meerdere Kamervragen gesteld, met name over de rol van de ABN Amro, waarvan de Nederlandse overheid nog steeds voor 50 procent eigenaar is.

Het onderzoek is nog lang niet ten einde. De afgelopen maanden hebben we weer nieuwe bronnen aangeboord en ook het internationaal gedeelde dossier dijt nog dagelijks uit. The Cumex Files zullen ook in 2019 veel onthullende artikelen opleveren. En er is meer: we namen voor het eerst een camera mee tijdens ons onderzoek. Dat zullen we ook komend jaar blijven doen en dit zal uiteindelijk leiden tot de allereerste Follow the Money-documentaire. 

De lobby achter de afschaffing van de dividendbelasting 

Dossier: Wetenschap op bestelling

Voor onderzoeksjournalistiek moet je een lange adem hebben: vaak is het monnikenwerk om de onderste steen boven te krijgen. Neem het geruchtmakende artikel over de lobby achter de afschaffing van de dividendbelasting dat we in juni 2018 publiceerden. De eerste stenen voor dat dossier waren al gelegd in het jaar ervoor, zonder dat we ons daarvan toen bewust waren. Ons speurwerk begon in Rotterdam: gaandeweg kwamen we erachter waar de onderste steen lag.

Hoe zat het ook alweer? In ons artikel ‘Hoe de Erasmus Universiteit nauw verweven raakte met Shell’ van mei 2017 legden we samen met de denktank Changerism bloot hoe Shell het curriculum van de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) mede bepaalt. Dat artikel had direct impact: het leidde onder meer tot Kamervragen en een Kamerdebat over de vraag of de toenemende financiering door commerciële partijen van wetenschappelijk onderzoek en onderwijs niet in strijd is met de academische vrijheid. Toenmalig minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Jet Bussemaker liet de Kamer daarop weten de EUR op de kwestie – waarin de eigen gedragsregels van de universiteit waren overschreden – te hebben aangesproken: ‘Het meedenken over de inhoud van het onderwijs om te weten wat een student moet kennen voor en kunnen op de arbeidsmarkt juich ik toe, het sturen in het curriculum niet.’

Daar bleef het niet bij. In een vervolgartikel toonden we na intensief speurwerk onweerlegbaar aan – Follow the Money beschikte over het ‘bonnetje’ – dat Shell tevens onderzoek van RSM-professor Henk Volberda naar het Nederlandse vestigingsklimaat had gesponsord. Tegen alle regels in had hij verzuimd dit feit in zijn publicatie ‘Wederzijds profijt’ te melden.

In dat als wetenschappelijk gepresenteerde rapport, dat verspreid werd onder politici en beleidsmakers, wordt het belang van hoofdkantoren voor de Nederlandse economie benadrukt. Er wordt tevens in gepleit voor belastingmaatregelen – lees: fiscale vrijstellingen – die ons vestigingsklimaat verder zouden moeten verbeteren. Met dat rapport in de hand konden Unilever en Shell hun belastingwensen legitimeren. ‘Wetenschap op bestelling’ dus. 

De impact van deze intensieve verwevenheid tussen multinationale ondernemingen, wetenschap en politiek werd een jaar later duidelijk. Want in de tussentijd speelde er achter de schermen nog iets anders, waar de buitenwereld geen weet van had: de afschaffing van de dividendbelasting. Op instigatie van de VVD bleek dat voornemen in het regeerakkoord van het kabinet-Rutte III te zijn opgenomen. Uiteraard vroegen we ons af hoe dat kon; het voornemen stond immers in geen enkel partijprogramma. Met welke argumenten was dat in de kabinetsplannen terecht gekomen?

Het 'wetenschappelijke' rapport maakte deel uit van een langdurige en een doelbewuste lobby van onder meer Shell en Unilever

Het onderzoek van FTM-redacteur Thomas Bollen gaf daarop het antwoord. Uit zijn artikel 'Door Shell gefinancierd onderzoek stond aan de basis van afschaffing dividendbelasting’ bleek glashelder dat het eerder genoemde rapport ‘Wederzijds profijt’ had gediend als wetenschappelijk fundament onder het voorgenomen besluit. Het rapport maakte deel uit van een langdurige en een doelbewuste lobby van onder meer Shell en Unilever. De premier was daar niet alleen onduidelijk over geweest, ook bleek hij geen volledige openheid van zaken te hebben gegeven. 

Onze onthulling haalde het NOS-journaal, alle kranten berichtten erover en er werden Kamervragen gesteld. We overdrijven niet als we zeggen dat het debat over de afschaffing van de dividendbelasting hierdoor een nieuwe wending kreeg. De kritiek op het plan zou niet meer luwen, de politieke steun ervoor verzwakte. Nadat de aandeelhouders van Unilever in het najaar besloten om het hoofdkantoor niet naar Rotterdam te verplaatsen, trok het kabinet het voorstel schielijk in.

Het maken van langlopende en diepgravende onderzoeksdossiers is onmisbaar voor de missie van Follow the Money: waarheidsvinding in dienst van het maatschappelijk belang. Mede dankzij ons onderzoek werd duidelijk hoe de afweging van belangen onder de kabinetten-Rutte geschiedt.

 

Integriteit en zelfverrijking

Dossier: De zaak Henry Keizer

Nog zo’n omvangrijk dossier: eind april 2017 publiceerden Kim van Keken en Eric Smit hun eerste artikel over Henry Keizer, toen nog voorzitter van de VVD en voor de nietsvermoedende buitenwereld een succesvol zakenman. Het artikel  ‘De “rücksichtslose zelfverrijking” van een politiek zwaargewicht’ was het begin van een spraakmakend dossier. We vertelden hoe Henry Keizer in 2012 met een paar zakenvrienden het crematiebedrijf De Facultatieve in handen had gekregen. Dat verhaal gaat door, tot de dag van vandaag. 

Het effect van de onthullende reconstructie was van meet af aan groot. Een maand na publicatie van ons eerste artikel trad de VVD-voorzitter af. Keizers positie was onhoudbaar, nadat zijn integriteit ter discussie was komen te staan. Juist op dat punt, de integriteit van politici en bestuurders van met name zijn eigen partij, had Keizer zich tijdens zijn verkiezing tot voorzitter geprofileerd.  

Ons dossier over de zaak Henry Keizer stelt meer aan de kaak dan de slinkse wijze waarop Keizer c.s. De Facultatieve hadden ‘gekocht’. We lieten zien hoe advocaten en accountants hen terzijde stonden in het sluiten van een deal die op zijn minst moreel laakbaar was, en mogelijk ook in strafrechtelijk en fiscaal opzicht niet deugde. Ook maakten we duidelijk gemakkelijk het is om bij de grootste politieke partij van Nederland door te dringen tot de hoogste regionen. Ogenschijnlijk zakelijk succes was daarvoor het toegangskaartje; naar Keizers antecedenten bleek geen enkel onderzoek te zijn gedaan. Toen ons artikel verscheen, waren de kabinetsonderhandelingen in volle gang en gold Keizer als de politieke rechterhand van premier Mark Rutte. 

Voor hun graafwerk kregen Kim van Keken en Eric Smit in 2018 twee journalistieke prijzen

In juli 2018 werd bekend dat de Fiod een onderzoek heeft ingesteld naar Keizer en dat het Openbaar Ministerie hem onder meer van oplichting verdenkt. Op zijn eigendommen is beslag gelegd. Voor Follow the Money is het dossier daarmee niet afgerond: er zijn aspecten aan de zaak die we de komende maanden tegen het licht zullen houden. Ook daarin draait het om integriteit, schaamteloze zelfverrijking en een wankel moreel besef in de hoogste bestuurlijke en zakelijke kringen. Die blijven we dus hinderlijk volgen.

Voor hun graafwerk kregen Kim van Keken en Eric Smit in 2018 twee journalistieke prijzen: ze werden door vaktitel Villamedia uitgeroepen tot Journalist van het Jaar en ze werden onderscheiden met de Anne Vondelingprijs voor ‘kritische, heldere, Nederlandstalige, politieke journalistiek’. Het dossier was ook genomineerd voor vakprijs De Tegel. 

Ondermijning

Nieuw dossier: Fraude en corruptie in Nederland

Het afgelopen jaar is er veel gesproken over ondermijning van de rechtsstaat en het openbaar bestuur. De kwaliteit van deze pijlers van onze samenleving staat onder druk. Dat is onder meer te wijten aan de toenemende macht van criminele organisaties, die bijvoorbeeld burgemeesters intimideren en bedreigen. Maar dat is slechts een deel van het verhaal. Er is meer aan de hand, iets fundamentelers. Ondermijning wordt niet alleen veroorzaakt door criminelen, maar ook door politieke beslissingen. Bijvoorbeeld door grote multinationale ondernemingen het hof te maken, terwijl het MKB fiscale duimschroeven aangemeten krijgt. Of door de manier waarop de overheid bezuinigt op het openbaar bestuur: van gemeenten tot politie, van de zorg tot het Openbaar Ministerie – de overheid treedt terug. De burger moet het zelf maar zien te rooien, maar krijgt wel op zijn kop zodra er iets misgaat. 

Oud-voorzitter van de Raad van State en voormalig informateur Herman Tjeenk Willink publiceerde in december een boek waarin hij waarschuwt voor de uitholling van de democratische rechtsorde. Dat klinkt misschien wat zwaar, maar we vinden het een belangrijk thema. Sinds deze zomer publiceert onderzoeksjournalist Bart de Koning op Follow the Money over wittenboordencriminaliteit, fraude en corruptie in Nederland. We zijn er trots op dat hij zijn expertise met onze lezers wil delen. 

Wie ondermijnt er nu echt?

In zijn veelgelezen en goed gewaardeerde essay 'Ondermijning ondergraaft vooral ons gezonde verstand' legde De Koning de vinger op de zere plek: we worden bang gemaakt, en intussen blijven zaken als cybercriminaliteit en de ondermijning van de rechtsstaat in en door het zakenleven buiten schot. Het bedrijfsleven weet de weg naar een schikking goed te vinden, getuige de ING-witwas-affaire. De Amsterdamse Zuidas is dankzij Nederlandse fiscale wet- en regelgeving een vrijhaven voor kapitaal van duistere oorsprong. En intussen kampt de kapotbezuinigde Nationale Politie met ernstig personeelstekort. Wie ondermijnt er nu eigenlijk? Elementen te over voor een nieuw dossier, denken we. 

Senatoren en hun nevenfuncties

FTM-database legt verborgen belangen Eerste Kamerleden bloot

Dat een wetenschappelijke benadering spraakmakende journalistiek kan opleveren, toonde ons senatorenproject aan. In hun onderzoek De nevenfuncties van onze senatoren brachten Kim van Keken en Dieuwertje Kuijpers met behulp van een zelf gecreëerde database alle primaire en nevenfuncties van Eerste Kamerleden nauwkeurig in kaart. 

Dat leverde interessante inzichten op. Zo bleek dat tweederde van de senatoren het woord voert over sectoren waarin zij zelf werkzaam zijn. Op het eerste gezicht lijkt dat niet onredelijk: het is prettig als er in de politiek iemand met verstand van zaken spreekt. Maar uit nadere analyse bleek dat niet zozeer expertise de doorslaggevende factor is voor het woordvoerderschap, maar het netwerk van de desbetreffende senator. Dat riep terecht vragen op. Welke belangen dienen deze volksvertegenwoordigers eigenlijk: die van de burgers of die van hun broodheer?

Een opmerkelijk feit dat uit het onderzoek naar voren kwam, toont precies aan wat er mis kan gaan. VVD-senator Anne-Wil Duthler stemde in 2014 over een wetsvoorstel waarover zijzelf met haar commerciële bedrijf Duthler Associates eerder betaald advies had gegeven. De aanbevelingen van haar bedrijf waren in het voorstel opgenomen. Volgens deskundigen werd daarmee een grens overschreden. 

Welke belangen dienen deze volksvertegenwoordigers eigenlijk: die van de burgers of die van hun broodheer?

Onze reeks publicaties maakte het debat over belangenverstrengeling in de deftige chambre de réflexion los. Vooraslnog is daar maar weinig concreets uit voortgekomen. Ja, de Eerste Kamer zal haar leden vragen beter melding te maken van de functies die ze in het maatschappelijk leven bekleden en de belangen die ze vertegenwoordigen. Het blijft dus bij zelftoezicht, voorlopig. Maar de druk om transparantie en het voorkomen van belangenverstrengeling wél serieus te nemen, neemt toe. Onlangs riep de Europese waakhond Greco Nederland op om een externe toezichthouder aan te stellen voor leden van het parlement. Volgens Greco blijkt de Nederlandse traditie van zelfregulering niet toereikend; sancties op overtreding van de regels bijvoorbeeld ontbreken in het geheel. Precies de zere plek waar ons senatorenonderzoek de vinger op legde. 

De case van Klokkenluider K.

Een voorbeeld van de gevolgen die journalistiek onderzoek kan hebben, is onze reconstructie van de zaak Klokkenluider K.  Die reconstructie leidde tot Kamervragen en was van invloed op het onderzoek van de Commissie Giebels, die in opdracht van de Tweede Kamer de sociale onveiligheid en de angstcultuur bij het ministerie van Defensie onderzocht. Klokkenluiders kunnen beter hun mond houden, was de treurig stemmende conclusie van de Commissie. Het verhaal van klokkenluider K. laat zien wat er kan gebeuren als je eenmaal een misstand hebt gemeld. Het is voor het eerst dat zo'n klokkenluiderszaak tot in detail is te volgen. 

Lees verder Inklappen

De onzichtbare lobby van DTIB

Dossier: de #lobbycratie

Het afgelopen jaar hebben we regelmatig onderzoek gepubliceerd van het Platform Authentieke Journalistiek, door ons liefkozend PAJ genoemd. Het is een bijzondere club van ambitieuze journalisten die zich hebben gespecialiseerd in interessante – en daarom vaak zeer lastige – Wob-procedures. Hoe dat in zijn werk gaat, hebben ze verteld in de FTM-podcast met Frederique de Jong. Als je wat tijd over hebt: luister. Het is echt een interessant verhaal dat duidelijk maakt dat wie gebruik wil maken van het recht op openbaarheid van informatie, zich soms moet voorbereiden op een langdurig juridisch gevecht met de overheid.  

In de reeks die het PAJ voor Follow the Money schreef over de Dutch Trade and Investment Board (DTIB), onthulden ze hoe deze tot dan toe onbekende lobbyclub al dertien jaar achter de schermen de Nederlandse politiek beïnvloedt. Naar aanleiding van onze publicaties hebben verschillende Kamerleden minister van Buitenlandse Zaken Sigrid Kaag aan de tand gevoeld over het gebrek aan transparantie over de DTIB en haar opvolger, het Internationaal Strategisch Overleg (ISO-NL) en vergelijkbare adviesorganen.  

Dames en heren lobbyisten: PAJ houdt u in de gaten

Die geheimzinnigheid is inmiddels alleen maar opgeschroefd: zo houdt het ISO-NL niet langer notulen bij. Dat maakt het praktisch onmogelijk ooit nog uit te vinden wat het in onze naam doet. In een antwoord op Kamervragen van Renske Leijten (SP) daarover zegt Minister Kaag dat er ‘rekening gehouden [moet] worden met bedrijfsgevoelige informatie en moet worden gewaarborgd dat gesprekken binnen de ISO-NL zo open mogelijk gevoerd kunnen worden’.

Dit ontwijkende antwoord was aanleiding voor Tweede kamerlid Mahir Alkya (SP) een motie in te dienen waarin de regering werd verzocht een transparant proces in te richten voor de selectie en benoeming van de leden van het Internationaal Strategisch Overleg. Zijn motie werd uiteindelijk verworpen. Het lijkt erop dat ook de opvolger van de DTIB zijn werk buiten het zicht van de burgers en zelfs de volksvertegenwoordiging zal uitvoeren. Voor PAJ voldoende reden ook het Internationaal Strategisch Overleg in de toekomst nauwlettend in de gaten te houden.

Kamervragen

Onze artikelen en onderzoeken waren afgelopen jaar regelmatig onderwerp van gesprek in de Tweede Kamer. Tientallen keren zelfs, te veel om hier allemaal op te sommen. Uit de database van 1848.nl blijkt dat er in de Tweede Kamer in 2018 tenminste 28 maal vragen zijn gesteld en antwoorden gegeven naar aanleiding van een artikel dat op FTM.nl is gepubliceerd. Dat is 21 vaker dan in het jaar ervoor. Follow the Money is minstens 84 keer in debatten in de Tweede Kamer ter sprake gekomen. In werkelijkheid is het nog iets meer: Kamerleden zijn niet altijd even secuur in het melden van hun bronnen. 

Over onze artikelen werden 28 keer Kamervragen gesteld

De laatste keer dat een FTM-artikel in de Kamer aan de orde kwam was 13 december. Kamerlid Henk van Gerven (SP) stelde vragen aan Bruno Bruins, minister voor Medische Zorg en Sport over de verborgen deals van topartsen met de hulpmiddelenindustrie. Hij verzocht de minister om consultancy-contracten van artsen met de medische hulpmiddelenindustrie te verbieden. Ook vroeg hij of er een verband bestaat tussen lucratieve deals en de implantaten die patiënten krijgen. In januari komt er een Kamerdebat over deze kwestie. 

Update vrijdag 21-12 17:00

En dan kwamen vandaag ook nog de antwoorden binnen op de Kamervragen die gesteld waren naar aanleiding van ons onderzoek naar de plastic plantentrays van Royal FloraHolland. In het kort: de staatssecretaris vindt dat de veiling zou moeten kiezen voor meermalig te gebruiken trays. In potentie zou dat een gigantische plastic afvalberg schelen.

Hieronder een kort overzicht (op omgekeerd chronologische volgorde) van Kamervragen die naar aanleiding van FTM-artikelen zijn gesteld:

In de Eerste Kamer kwam Follow the Money drie keer aan de orde. 

Onze redactie

In 2018 hebben we onze redactie versterkt met een flink aantal nieuwe columnisten, redacteuren en eindredacteuren. Om te beginnen kregen we met de komst van de ervaren publiciste en eindredacteur Karin Spaink een nieuwe rots in de eindredactionele branding. 

Een paar mensen willen we even apart noemen, vanwerge hun ervaring en statuur: Siem Eikelenboom (voorheen onder meer redacteur bij het Financieele Dagblad), Bart de Koning (onder meer FEM Business, HP/De Tijd en de Correspondent) en Joost Ramaer (onder meer Quote en de Volkskrant). 

Minstens zo ervaren was Rob Vorkink (ex-RTV Oost), die in april ons initiatief voor lokale onderzoeksjournalistiek aftrapte met een serie over de nasleep van de asbest-affaire. Helaas was de vreugde over zijn komst van korte duur: tot ons grote verdriet overleed Rob begin december onverwacht – zonder twijfel het dieptepunt van ons jaar. Voor zijn dood werkte hij aan een artikel over de Enschedese vuurwerkramp van 2000. Dat stuk was nog niet helemaal af, maar we zullen het binnenkort publiceren: hij had ruimschoots voldoende materiaal aangeleverd. 

Andere redacteuren, trainees en stagiaires die in 2018 aantraden, in alfabetische volgorde: Charlotte Bouwman, Ilona Dahl, Jorik van Essen (stagiair vormgeving en UX), Liset Hamming, Rufus Kain, Take Ligteringen (eindredactie) Arjan van der Linden, Frank Meijer, Bart Nietveld, Margot Smolenaars (eindredactie), Jan-Hein Strop, Mira Sys en Arno Wellens. Lise Witteman keerde terug, nu als onze vrouw in Brussel. 

Vanaf januari zullen journalisten Nikki Sterkenburg (o.m. ex-Elsevier) en Vincent Harmsen (o.m. ex-Oneworld) voor FTM gaan schrijven. 

Begin december was een redacteur van de VPRO-gids op onze redactie in Amsterdam-Noord om een reportage te schrijven. Toevallig meldde zich die middag het 10.000ste lid. Lees de reportage hier.

 

 

Lees verder Inklappen

Follow the Money en andere media

De afgelopen jaren werkten we regelmatig samen met andere media en platforms. Dat deden we soms om de krachten te bundelen, of omdat we elkaar toevallig tijdens hetzelfde onderzoek tegenkwamen, of om de impact van een onderzoek te vergroten.

Een ander goed voorbeeld is de reeks artikelen die zorgredacteur Eelke van Ark over de zorgorganisatie Veilig Thuis schreef. Daarvoor werkten we samen met tv-programma EenVandaag, dat er een complete uitzending aan wijdde. Over hetzelfde onderwerp werkten we ook samen met tv-programma Zembla voor een uitzending. Redacteur Jeffrey Stevens deed samen met radioprogramma Argos onderzoek naar het faillissement van de CASA abortusklinieken. 

Het meest in het oog springende voorbeeld van samenwerking in 2018 was natuurlijk het onderzoek naar de grootschalige Europese fraude met dividendbelasting. Dat pan-Europese onderzoek, intussen bekend als The Cumex Files, werd gecoördineerd door het Duitse platform Correctiv. Follow the Money is gekozen als de Nederlandse mediapartner. Samen met 19 andere Europese media deden Eric Smit, Siem Eikelenboom en Arno Wellens onderzoek naar deze spraakmakende zaak. Komend jaar zullen we nog meer onthullende artikelen over deze belastingfraude publiceren. Het onderzoek daarvoor is in volle gang. 

Dat was overigens niet de enige internationale samenwerking van Follow the Money. In de eerste helft van dit jaar onderzocht Thomas Bollen samen met 12 journalisten van het Europese onderzoekscollectief Investigate Europe ’s werelds grootste vermogensbeheerder: BlackRock. Bij het grote publiek een onbekende naam, maar met 6300 miljard dollar in beheer het machtigste bedrijf ter wereld. Ook komend jaar blijven we BlackRock volgen.

In 2019 gaan we voorts nauw samenwerken met de Regionale Publieke Omroep op het gebied van lokale onderzoeksjournalistiek. Meer daarover lees je in het kader over Innovatie en plannen. 

Innovatie en plannen

Hoewel de website van Follow the Money in zijn huidige gedaante al weer ruim twee jaar bestaat, zijn we achter de schermen voortdurend bezig om hem verder te verbeteren en te voorzien van nieuwe gebruiksmogelijkheden. Ook afgelopen jaar hebben we verschillende nieuwe features geïntroduceerd. Op 3 januari begonnen we bijvoorbeeld met een eigen podcast. Het journalistieke concept daarvoor is bedacht door radiomaker Frederique de Jong, die ook de podcast produceert en presenteert. In Frederique vraagt door leest ze in aanwezigheid van de auteur een artikel voor en stelt vragen. 

Dat concept slaat aan en daarom willen we komend jaar meer met audio doen. Dat vraagt om een grondige technische aanpassing van onze app. Daarvan gaan we de toegankelijkheid en het gebruiksgemak sterk verbeteren, zodat je op elk moment op de voor jou beste manier onze verhalen en de inbreng van onze leden kunt lezen, beluisteren of bekijken. 

Een andere vernieuwing op FTM betreft de netwerkdatabase die we aan het opbouwen zijn. Ons doel is om relaties en belangen van publieke figuren duidelijk in kaart te brengen en onze lezers te voorzien van relevante informatie over hen. Deze database groeit elke dag, en wordt daardoor steeds relevanter. Maar hier, gebiedt de eerlijkheid te zeggen, schort het nog aan toegankelijkheid. We gaan de netwerken visualiseren en de informatie over de personen en organisaties die er in voorkomen beter ontsluiten. 

FTM Pitch gaat komend jaar een belangrijke rol spelen. Toen we in april FTM Lokaal introduceerden, begonnen we ook met een nieuwe manier om lezers bij onze onderzoeksjournalistieke projecten te betrekken. We doen dat door onze lezers de mogelijkheid te bieden om zelf ideeën voor journalistiek onderzoek te ‘pitchen’ op FTM, en daar vervolgens op te laten stemmen. De winnaar krijgt een beloning: wij voeren het onderzoek uit, liefst samen met lezers. De eerste Pitch-pilot was een succes: we kregen tientallen ideeën gepresenteerd, sommige daarvan waren heel goed uitgewerkt. Maar FTM-lezers kozen uiteindelijk voor het idee voor een onderzoek naar de nieuwbouw van de Noordwest Ziekenhuisgroep in het oudste stadsbos van Nederland, de Alkmaarderhout. Binnenkort zullen we het vierde en laatste deel van deze serie presenteren. 

Het concept van FTM Pitch zal komend jaar een belangrijke rol spelen in de verdere uitbouw van FTM Lokaal. Samen met een van de Regionale Publieke Omroepen zullen we tenminste vier grote onderzoeksprojecten opzetten waarbij het publiek zelf een stem heeft waar dat onderzoek over zal gaan. Journalisten van Follow the Money en van de desbetreffende regionale omroep zullen samenwerken er van het onderzoek mooie reportages en dossiers maken. Daarnaast zullen we ook zelf op FTM grote onderzoeksprojecten beginnen die van zowel lokaal als nationaal belang zijn. 

 

Lees verder Inklappen

De cijfers van FTM

En wat verder ter tafel komt

In een jaaroverzicht hoort een overzicht van het bezoek en de meest gelezen artikelen vanzelfsprekend thuis. Follow the Money moet het niet hebben van een groot, rechtstreeks bereik. Wanneer we een onthulling met grote nieuwswaarde publiceren, wordt zo’n bericht snel overgenomen door kranten, nieuwssites, radio en tv. Op zulke momenten hebben we met onze onthullingen via andere media een hoger bereik dan op onze eigen site. 

Het merendeel van de artikelen in onze meest gelezen top-10 trok ruimschoots de aandacht van andere media. Een voorbeeld is onze onthulling over een belangrijke oorzaak achter het faillissement van de IJsselmeerziekenhuizen en de bedenkelijke dubbele pet van mede-eigenaar Loek Winter.

Maar ook andere artikelen trokken de aandacht. Harry Lensink schreef een reeks artikelen tijdens de aanloop naar het referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, beter bekend als de Sleepwet. Op basis van die reeks maakten we een kennistest en een stemwijzer. Beide trokken een voor FTM begrippen groot publiek. 

Onze best gelezen artikelen in 2018

  1. 52.576 bezoekers – Eelke van Ark Dubbele petten Loek Winter nekken IJsselmeerziekenhuizen
  2. 50.182 bezoekers – Peter Hendriks Huurders van sociale woningen draaien op voor afschaffing dividendbelasting
  3. 48.173 bezoekers – Siem Eikelenboom & Eric Smit ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak’ roofde miljarden van Europese belastingdiensten
  4. 47.416 bezoekers – Eelke van Ark ‘De Zorgverzekeringswet deugt niet, dus ik doe er niet aan mee’
  5. 35.685 bezoekers – Harry Lensink Sleepwet kennistoets
  6. 32.138 bezoekers – Thomas Bollen Geldspoor miljardenfraude met cryptomunten leidt naar ING
  7. 31.846 bezoekers – Harry Lensink Sleepwet stemwijzer
  8. 31.785 bezoekers – Thomas Bollen Door Shell gefinancierd onderzoek stond aan de basis van afschaffing dividendbelasting
  9. 30.210 bezoekers – Cees Grimbergen Utrecht geeft Qatar 23 miljoen cadeau
  10. 27.763 bezoekers – Dieuwertje Kuijpers Militairen op missie verdienen onder het minimumloon

Leden

De journalistiek van Follow the Money kan alleen bestaan dankzij betrokken leden. Zij, jullie dus, maken ons echt onafhankelijk. En gelukkig is de groei van het aantal leden in 2018 verder gestegen: in het afgelopen jaar is het ledenaantal bijna verdubbeld. Net voor de jaarwisseling hopen we er meer dan 11.000 te hebben. In 2019 willen we doorgroeien naar 17.000 tot 20.000, opdat we meer journalisten kunnen aantrekken en aan ons kunnen binden. Van de inkomsten uit lidmaatschappen en donaties gaat een deel naar onderhoud en verbetering van de website; maar we investeren praktisch al onze inkomsten in journalistiek onderzoek. En dat is duurder dan je denkt: goed onderzoek vergt tijd en geduld. 

Onze ledengroei hangt, zoals te verwachten is, nauw samen met de journalistieke successen die we boeken. Zo steeg ons ledenaantal in de weken na de eerste publicaties over The CumEx files en de IJsselmeerziekenhuizen met 15 procent.

Op Follow the Money vind je geen advertenties. We doen dat bewust: we kiezen voor radicale onafhankelijkheid en willen voor onze inkomsten op geen enkele manier afhankelijk zijn van ondernemingen of organisaties die willen adverteren. En natuurlijk willen we ook niet dat onze artikelen een vehikel zijn voor gekochte  commerciële boodschappen. Onze leden en donateurs maken het mogelijk dat we volstrekt onafhankelijk onderzoek kunnen doen. 

Voor Follow the Money is het hebben van veel lezers niet het belangrijkste streven (al is dat natuurlijk wel fijn). We willen onze lezers met onze publicaties vooral van goede informatie te voorzien. En we streven ernaar incidentele lezers onderdeel te maken van onze groeiende schare van trouwe bezoekers.

Soms blijkt het voor nieuwe leden lastig om hun weg te vinden in de grote hoeveelheid artikelen en dossiers. We helpen hen op weg via een aantal introductie-berichten en maken ze wegwijs in onze dossiers en loodsen ze langs de journalistieke parels uit ons rijke archief. Tegelijk laten we zo zien wat ons anders maakt dan andere journalistieke platforms. Van deze kennismaking hebben we veel werk gemaakt. En dat lijkt succes te hebben: de groep lezers die na een eerste kennismaking besluit om betalend lid te worden, is in 2018 verdubbeld. 

Persoonlijke nieuwsbrieven, dossiers en gidsen

Onze nieuwsbrieven zijn onze belangrijkste manier om leden te attenderen op nieuwe publicaties. Elke zaterdag sturen we een algemene nieuwsbrief. Dit jaar zijn we begonnen met persoonlijke nieuwsbrieven van onze vaste auteurs: wie zich op hen abonneert, krijgt meteen een mail van de auteur van wie op die dag een nieuw artikel is gepubliceerd. Zulke nieuwsbrieven gaan alleen naar lezers die een auteur of een specifiek dossier volgen: anderen vallen we  er niet mee lastig.

Veel dossiers houden we al jarenlang bij:ze omvatten inmiddels soms meer dan 25 artikelen. Dat kan het lastig maken de beste artikelen uit zo’n dossier te vinden. Daarom hebben we dit jaar de ‘gidsen’ geïntroduceerd: daarin bundelen we vijf artikelen uit ons archief over een actueel onderwerp. Een week lang ontvang je dagelijks een e-mail met een artikel en een toelichting van de auteur. Zo ben je razendsnel op de hoogte van de achtergronden van wat er op dat moment speelt. 

 

Podcast ‘Frederique vraagt door’

Sinds dit jaar maken we een podcast: Frederique de Jong leest daarin een recent gepubliceerd artikel voor en gaat uitgebreid in gesprek met de auteur. Zo krijgen de luisteraars niet alleen het artikel, maar ook de achtergronden rechtstreeks van de redacteur te horen. Frederique heeft trouwens ook, met groot succes, een aantal debatavonden in Pakhuis de Zwijger gemodereerd die door Follow the Money waren georganiseerd. Wie had ooit gedacht dat je daar de grote zaal kunt vullen met een debat over de solvabiliteit van banken? 

2019: ambities 

Komend jaar willen we zoeken naar andere manieren om onze publicaties toegankelijk te maken. We hebben natuurlijk onze geschreven verhalen, maar wellicht kunnen we die voortaan ook ten gehore brengen, of misschien zelfs wel laten bekijken. Daarnaast zoeken we naar wegen om onze lezers een grotere rol te geven op ons platform, onder meer door panels op te zetten rondom specifieke onderwerpen zoals de zorg, het klimaat, of het MKB. We hebben daar al voorzichtig mee geëxperimenteerd en denken dat we veel zullen hebben aan de ervaring en inzichten van onze leden. Samen met jullie kunnen we FTM beter en relevanter maken. 

Onze mobiele app zal daarbij in 2019 een grotere rol spelen. We willen hem verbeteren en zullen zorgen dat alles wat FTM je te bieden heeft, onder handbereik is, ook onderweg. We denken bijvoorbeeld dat het prettig kan zijn als je onze artikelen niet alleen kunt lezen, maar in de auto of in het OV ook kunt beluisteren. Met onze app kunnen we dat op een eenvoudiger manier mogelijk maken. 

Samen met de Regionale Publieke Omroep willen we ten minste vier ‘pitch rondes’ organiseren, waarbij het publiek van de RPO voorstellen kan indienen voor onderzoeksdossiers in hun regio. Het publiek bepaalt ook welke onderzoeken we daadwerkelijk uitvoeren. En dan gaan we samen op onderzoek uit. Meer hierover lees je hierboven in het kader Innovatie en plannen.

De btw-kwestie

Een sterke journalistieke sector is een onmisbare pijler van een democratische samenleving. Daarom vallen journalistieke producten in de meeste landen onder een verlaagd (of helemaal geen) btw-tarief. Maar dat geldt niet voor internet-journalistiek: dat valt in veel landen nog steeds onder het hoge btw-tarief. Ook in Nederland, en wel 21 procent. Dat betekent dat we van elke 80 euro – de prijs van een jaarlidmaatschap – 13,88 euro moeten afdragen aan de fiscus. Als we een krant waren geweest, dan zouden we onder het lage tarief van 6 procent vallen en slechts 4,53 procent hoeven af te dragen. 

Helaas werd de voorgenomen verlaging van het btw-tarief voor online journalistiek van 21 procent naar 6 procent eind 2017 op het laatste moment op Europees niveau afgeblazen. Een grote teleurstelling. Enerzijds omdat er daardoor geen gelijk speelveld is met papieren media die wel onder het tarief van 6 procent vallen, maar vooral omdat we daardoor minder geld in onderzoek kunnen steken dan we zouden willen. Papieren journalistieke uitgaven zoals kranten en tijdschriften hebben wat dat betreft een concurrentievoordeel. 

Intussen zijn de Europese barrières voor het hanteren van een verlaagd btw-tarief weggenomen. Het kabinet heeft toegezegd de fiscale behandeling van internetjournalistiek daarom snel te zullen aanpassen. We hopen dat dit snel gaat gebeuren, maar helaas ziet het er niet naar uit dat de regering haast maakt. En dat de kranten nu klagen dat hun papieren producten duurder worden omdat ze vanaf 1 januari 9 procent moeten afdragen, doet ons even grimlachen.

En toch ziet de politiek het belang van onderzoeksjournalistiek voor het goed functioneren van de democratie inmiddels wel in. Tot onze verrassing waren we eind november 2017 ineens zelf het onderwerp van gesprek in de vergadering van de vaste Kamercommissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. D66-leden zeiden daarin zich zorgen te maken over de ontbrekende vertegenwoordiging van platforms als FTM en De Correspondent in de kabinetsplannen om de journalistiek te steunen. 

Intussen is dat gebeurd. Follow the Money werd betrokken bij de gedachtevorming voor de besteding van de fondsen die het nieuwe kabinet ter beschikking heeft gesteld om onderzoeksjournalistiek te stimuleren. Uiteindelijk is ook Follow the Money is in dat kader, samen met de Regionale Publieke Omroepen, geld toegekend door het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Daarmee zullen we onze lokale onderzoeksjournalistiek verder uitbouwen.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Arne van der Wal

Gevolgd door 601 leden

Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.

Volg Arne van der Wal
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Over de auteur

Eric Smit

Gevolgd door 2077 leden

Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

Volg Eric Smit
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Over de auteur

Jan-willem Sanders

Uitgever van Follow the Money en de ambassadeur van onze leden.

Volg Jan-willem Sanders
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren