Jan Timmer en experts waarschuwen Den Haag: de Parlementaire enquête naar het Fyra-debacle heeft ernstige tekortkomingen

    De parlementaire enquêtecommissie Fyra presenteerde onvolledige en deels foutieve conclusies. De commissie zet daarmee zowel de Kamer als de regering op het verkeerde been in de einddebatten die dinsdagavond om 19.00 uur beginnen over de Fyraflop en de toekomst van het Nederlands spoor. Dit zeggen verschillende experts en betrokkenen onder wie oud-NS-president-commissaris Jan Timmer, tegen onderzoeksjournalist Marcel van Silfhout na uitvoerige analyse van het Fyra-eindrapport en recente commissie-uitlatingen.

    Oorzaak van een aantal cruciale mispercepties is volgens Timmer en andere betrokkenen de keus van de commissie om niet te willen kijken naar de mogelijkheden en onmogelijkheden van marktwerking op het spoor in de aanloopperiode (1989-2002) van voor en tijdens de twee Paarse kabinetten. Ook de positie van de hogesnelheidstrein Thalys is volgens NS-experts onvoldoende bestudeerd en belicht. Het gevolg is, dat politiek Den Haag onvolledig is geïnformeerd en daardoor nog steeds de betekenis van die trein voor het HSL-dossier (Hoge Snelheidslijn) toen en vandaag de dag niet goed begrijpt. Voor zowel treinreizigers als NS kan het tekortschietende eindrapport nadelig uitpakken, aldus Timmer. In politiek Den Haag zijn ondanks het Fyra-debacle alweer pleidooien te horen voor verdere spoorliberalisering. Sommige Kamerleden en de Fyra-commissie zinspelen ook op het toelaten van een eventuele andere vervoerder op de HSL-zuid. Timmer en andere betrokken komen tot hun uitspraken na uitvoerige analyse van het Fyra-eindrapport. Ze zijn in dit uitgebreide artikel op Follow the Money opgetekend.

    Rol marktwerking

    Timmer noemt het ‘krankzinnig’ dat ‘een deel van politiek Den Haag na de totaal mislukte HSL-aanbesteding weer door lijkt te willen gaan met spoorliberalisering.’ Juist de onnodige, onmogelijke en foutieve keus in de zomer van 2000 om het nieuwe hogesnelheidsvervoer tussen Amsterdam en Brussel openbaar aan te besteden, heeft volgens hem en andere betrokkenen ‘het HSL-dossier zo ernstig doen derailleren.’
    Timmer noemt het ‘krankzinnig’ dat ‘een deel van politiek Den Haag na de totaal mislukte HSL-aanbesteding weer door lijkt te willen gaan met spoorliberalisering’
    Timmer zegt ook op tal van punten verkeerd te zijn begrepen en geïnterpreteerd door de commissie. Hij en ingewijden als oud-directeur NS International Frits Marckmann, de vroegere van de NS afkomstige directeur-generaal Spoor op Verkeer, Maarten van Eeghen en Piet Geurts, in die aanbestedingsperiode actief als NS-strateeg, onderschrijven zijn kritiek op de enquête. Ook zij hekelen de bewuste keus van de commissie om geen onderzoek te willen doen naar de rol van marktwerking en de daarmee gepaard gaande politiek-bestuurlijke processen. Diverse experts wijzen er op dat aanbestedingsonregelmatigheden op conto van de staat onbesproken zijn gelaten, terwijl die van de NS wel zijn belicht. Zij voorzien mogelijke rampscenario’s als gevolg van de niet-bestudeerde marktwerkings-excessen. Uit de recente Kamervragen blijkt dat er alweer hardop wordt gedacht over liberalisering van het spoor. Geurts: 'Maar dat is een exercitie met veel oude infrastructuur en een ongekend druk bereden hoofdrailnet. Dat privatiseren is ongelooflijk veel complexer als de HSL-aanbesteding. En die is al misgegaan.'

    Onvoldoende tegenwicht

    Timmer, Marckmann en Van Eeghen vrezen dat de NS onvoldoende tegenwicht durft te geven nu het spoorbedrijf zo onder vuur ligt. De NS-top wil de relaties met ‘Den Haag’ goed houden. Toch zou het volgens genoemde experts beter zijn om de tekortkomingen van de enquête wel te benoemen, omdat nu op grond van dezelfde politiek-ideologische motieven voor meer marktwerking op het spoor dezelfde ‘fouten dreigen te worden gemaakt als in de Paarse jaren’ aldus Marckmann. De commissie onder leiding van Madeleine van Toorenburg pleit bijvoorbeeld voor een beter Fyra-alternatief op de HSL omdat het door Kamer en regering in 2013 geaccepteerde NS-plan voor HSL-vervoer in 2021 in hun ogen ‘onvolwaardig is.’ Maar die oproep is onhaalbaar en derhalve misleidend omdat noch de NS, noch de staat iets te zeggen hebben over het Belgische gedeelte van het HSL-spoor, stellen de experts. Toenmalig Verkeersminister Annemarie Jorritsma (VVD) liet in 1996 na om vaste afspraken met de Belgische Staat en diens spoorbedrijf NMBS te maken over kosten en opbrengsten van de dan nog aan te leggen HSL. De door haar en minister Zalm (Financiën) vanaf 1998 ingezette HSL-aanbesteding was daardoor gedoemd tot mislukken. Marckmann: ‘Het onmogelijke achteraf onderhandelen met de Belgen speelt ons ook nu, twintig jaar later, nog steeds parten op de HSL naar Brussel.’

    Thalys werd volkomen genegeerd

    De vanaf 1996 rijdende Thalys is volgens de oud-NS-directeur door het verkeersministerie volkomen genegeerd tijdens de aanbestedingsfase (1998-2001). Hij stelt dat ook de enquêtecommissie deze in 1993 door de Nederlandse Staat aan de NS gevraagde hogesnelheidstrein links liet liggen in haar onderzoek. Evenmin is met een woord gerept over zijn indertijd gemaakte intentieovereenkomst tussen de NS en het Belgische NMBS over een transnationale vloot hogesnelheidstreinen in beide landen voor al het binnenlandse Intercity-verkeer over de Belgische en Nederlandse sporen. Marckmann: ‘In 2000 hadden NS en NMBS deze treinen kunnen bestellen zodat ze al in 2007 op de HSL en de Belgische en Nederlandse sporen hadden kunnen rijden.’
    'Dat besluit van minister-president Wim Kok verstierde onze NS-positie in de Thalys volledig'
    Het Fyra-eindrapport laat ook na te melden dat de NS medio 1998 een vergaande, en nota bene door De Staat opgelegde samenwerking had in dat Thalysverband. Marckmann: ‘Dat besluit van minister-president Wim Kok en zijn tweede Paarse Kabinet om toch tot HSL-aanbesteding over te gaan, verstierde onze NS-positie in de Thalys volledig.’ De Thalys werd daardoor voornamelijk een Frans-Belgisch samenwerking. SNCF beheert nu zestig procent van de Thalys-aandelen, NMBS de resterende veertig. Deze zelfde Thalys is nu de grootste concurrent op de HSL voor de door de commissie zo gewilde nieuwe snelle NS-treinen op Brussel. De echte sleutel voor beter HSL-vervoer op Brussel ligt volgens de oud-directeur NS International dan ook niet in Den Haag of bij de NS, zoals de enquêtecommissie doet voorkomen, ‘maar bij de NMBS en op het Belgische Verkeersministerie.’

    Reizigers in de kou

    Een andere discutabele uitspraak die de enquêtecommissie volgens de experts doet, is het ter discussie stellen van het in 2011 door Kamer en regering genomen besluit om de HSL-zuid in het Nederlandse hoofdrailnet op te nemen terwijl dit volkomen logisch is vanuit het reizigersbelang. De commissie suggereert in beantwoording op recente Kamervragen dat binnenlands vervoer nooit de bedoeling zou zijn geweest van de ‘oorspronkelijk beoogde’ hogensnelheidslijn. Niets is minder waar. Ruim zeventig procent van alle huidige HSL-verkeer betreft binnenlandse reizigers, dat was destijds ook voorzien: de HSL heeft een grote meerwaarde door koppeling aan het binnenlandse spoorwegnet. Marckmann: ‘Blijkbaar wil de enquêtecommissie driekwart van reizigers in de kou zetten ten koste van het kleinere aandeel dat snel in Brussel wil zijn.’ Hij noemt het wrang dat de enquêtecommissie zich schuldig maakt aan dat wat ze opeenvolgende regeringen verwijt: ‘de Kamer niet of zelfs onjuist te informeren’.   De op Follow the Money te lezen uitgebreide analyse, die grote hiaten in het enquêterapport alsnog in beeld brengt en waarvan dit artikel een korte samenvatting is, is op verzoek van FNV Spoor en Follow the Money (FTM) geschreven door onderzoeksjournalist Marcel van Silfhout, auteur van het reconstruerende Fyra-boek De Ontsporing.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Marcel van Silfhout

    Marcel van Silfhout (1968) is onderzoeksjournalist, auteur, en voedselveiligheid- en spoorwegenexpert. Hij werkte voor region...

    Volg Marcel van Silfhout
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren