© JanJaap Rypkema

Jeugdzorg in het rood

De gemeenten zouden jeugdzorg goedkoper en beter regelen. Het tegenovergestelde is gebeurd. Wat ging er mis? Lees meer

Eén op de tien Nederlandse kinderen ontvangt een vorm van jeugdzorg: een onwaarschijnlijk hoog aantal. Vijf jaar geleden kregen gemeenten de taak jeugdzorg dichterbij, efficiënter en uiteindelijk ook goedkoper te regelen. Maar zowel het aantal aanbieders als het aantal kinderen als de uitgaven zijn ontploft. Afgelopen zomer was voor veel gemeenten de maat vol. Ze geven zoveel geld aan jeugdzorg uit, dat zij dit financieel niet meer kunnen bolwerken. Den Haag moet met meer budget over de brug komen, is hun boodschap. Follow the Money onderzoekt of geld wel het probleem is.

23 Artikelen

Jeugdzorg Nederland publiceert misleidende winstcijfers over kleine zorgaanbieders

Kleine zorgaanbieders maken gemiddeld meer dan 35 procent winst, stelde branchevereniging Jeugdzorg Nederland vorige maand. De organisatie baseerde dat op hun analyse van de financiële gegevens van jeugdzorgaanbieders. De kleine zorgaanbieders waren verbaasd over dat cijfer en eisten uitleg. Uit onderzoek van Follow the Money blijkt dat Jeugdzorg Nederland onvergelijkbare cijfers heeft gebruikt en zo een misleidend beeld schetst. ‘Het klopt inderdaad dat we te snel een te stevige conclusie hebben getrokken,’ erkent Jeugdzorg Nederland nu.

Dit stuk in 1 minuut
  • Er is in Nederland een landelijke dataset waarin de financiële gegevens van zorgaanbieders worden verzameld. Elke partij die de financiën in de zorg wil analyseren, gebruikt deze dataset.
  • In deze dataset is een groot deel van de aanbieders te vinden die zorg bieden via de Wet Langdurige Zorg, de Zorgverzekeringswet en de Jeugdwet. Het gaat hierbij om bv’s, stichtingen, vof’s, eenmanszaken, maatschappen en coöperaties.
  • Om de winst van de kleine aanbieders te berekenen, heeft Jeugdzorg Nederland al deze rechtspersonen op dezelfde manier beoordeeld. Maar ze zijn onvergelijkbaar, zeggen deskundigen, omdat je bij de winst van eenmanszaken, vof’s, maatschappen en coöperaties eerst het loon van de bestuurders moet aftrekken.
  • Om een goede vergelijking te maken, heeft Follow the Money de gegevens van Jeugdzorg Nederland opnieuw berekend. Als je alleen naar de bv’s en stichtingen kijkt, kom je niet uit op een winstpercentage van 35 procent, maar van 8 procent.
  • Los hiervan is het de vraag hoe bruikbaar de zorgdataset in de huidige vorm is. Doordat eigenaren van zorgbedrijven vaak meerdere bv’s hebben, is via de dataset niet vast te stellen hoeveel winst of verlies een zorgbedrijf daadwerkelijk maakt.
Lees verder

‘Het fundament van de jeugdzorg staat op instorten,’ stelt Jeugdzorg Nederland. De branchevereniging vertegenwoordigt ruim honderd grote zorgaanbieders, die financieel in zwaar weer verkeren. Snijden in activiteiten is onvermijdelijk, zegt bestuurslid Bas Timman. Jeugdzorg Nederland luidde deze noodklok op 5 oktober via dagblad Trouw en de NOS, na een analyse van de financiële data van zorgaanbieders. Terwijl de grote jeugdzorgjongens wankelen, maken 1351 kleine, relatief nieuwe aanbieders gemiddeld meer dan 35 procent winst, concludeert de branchevereniging. Dat is een zeer hoog winstpercentage. Waarop is dat cijfer gebaseerd?

Bijna alle jeugdhulpaanbieders moeten zich verplicht verantwoorden. Dat doen ze door het deponeren van een jaarrekening. Ook moeten ze formulieren invullen met gegevens over omzet, winst en personeelskosten, hoeveel personeel er in dienst is of wordt ingehuurd, en over de aantallen cliënten. In het geval van jeugdzorg moeten de aanbieders ook informatie aanleveren over de hoeveelheid trajecten die gestart en afgerond zijn. 

Deze gegevens worden in één dataset verzameld door het CIBG, onderdeel van het ministerie van Volksgezondheid. In de praktijk komt het regelmatig voor dat zorgaanbieders gegevens niet of onvolledig invullen. De enige landelijke financiële dataset over de zorg is dus afhankelijk van de goede wil en de juiste informatie van zorgaanbieders zelf.

‘Niemand kan echt zeggen wat een reëel winstgetal voor deze bedrijven is. Er is gewoon geen informatie over ze bekend’

 Jeugdzorg Nederland analyseerde een selectie uit deze dataset. Over het jaar 2018 vond Jeugdzorg Nederland 678 bruikbare, uitgebreide jaarverantwoordingen van vooral grotere jeugdzorgaanbieders. Daarnaast waren er 1351 kleinere zorgaanbieders, waarover minder informatie beschikbaar was. Om het contrast te benadrukken tussen de verliezen van veel grote jeugdzorgorganisaties en de hoge winsten die kleine zorgaanbieders kunnen maken, koos Jeugdzorg Nederland voor een opmerkelijke benadering: zij berekende het gemiddelde winstpercentage van alleen de kleinste aanbieders. 

Alles op een hoop

In die berekening veegt Jeugdzorg Nederland alle eenmanszaken, vennootschappen onder firma (vof’s), maatschappen, coöperaties, bv’s en stichtingen op een hoop. Dat levert een vertekend beeld op, omdat niet alle rechtsvormen dezelfde winstberekening kennen, zegt hoogleraar Financial Accounting Jeroen Suijs (Erasmus Universiteit Rotterdam). ‘Als je geen rekening houdt met de rechtsvorm van een bedrijf, overschat je de winstmarge. Wanneer een vof met drie vennoten 2 ton winst maakt op een omzet van 4 ton en ze ieder 60.000 euro verdienen, is de winst geen 2 ton, maar 20.000 euro. Volgens Jeugdzorg Nederland zou deze vof een winst van 50 procent maken; maar was het een bv, dan zou je eerst 180.000 euro aan personeelskosten rapporteren. Dan houd je maar 5 procent winst over.’

Het is appels met peren vergelijken, zegt ook emeritus-hoogleraar Openbare Financiën Harrie Verbon. ‘Dat kleinere zorgaanbieders grotere winsten maken, is bekend. Maar je moet wel de juiste cijfers vergelijken om tot het correcte winstpercentage te komen.’

‘Je mag het arbeidsloon van de eigenaren en vennoten niet zomaar bij de winst optellen’

Volgens Jeugdzorg Nederland was het niet mogelijk om de rechtsvormen van elkaar te onderscheiden. ‘Dat moet je met de hand uitzoeken. Dat hebben wij niet gedaan. Ons doel was erachter te komen waar al het jeugdzorggeld terechtkomt.’ Volgens de brancheorganisatie is te weinig informatie bekend over eenmanszaken en vof’s: ‘Maar moet je ze dan helemaal buiten beeld laten? Wij zien dat eigenaren van deze bedrijven tonnen kunnen verdienen.’ De onderzoeker van Jeugdzorg Nederland noemt het zorgwekkend dat er over deze bedrijven geen volledige cijfers zijn. ‘Niemand kan echt zeggen wat een reëel winstgetal voor deze bedrijven is. Er is gewoon geen informatie over ze bekend.’

Dossier: Jeugdzorg in het rood

In 2015 kregen gemeenten de taak jeugdzorg dichterbij, efficiënter en uiteindelijk ook goedkoper te regelen. Het tegenovergestelde gebeurde: het aantal aanbieders is explosief gestegen, net als het aantal kinderen in het systeem en de uitgaven. Follow the Money onderzoekt wat er misgaat.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Nieuwe berekeningen

De Branchevereniging Kleinschalige Zorg (BVKZ) zet grote vraagtekens bij het rapport. ‘Ik snap dat Jeugdzorg Nederland aandacht wil voor het probleem dat de grote stichtingen geld tekortkomen. Maar als je onderzoek doet naar de zorgwinsten van kleine aanbieders moet je naar hun echte winst kijken. Het arbeidsloon van de eigenaren en vennoten mag je daar niet bij optellen,’ zegt BVKZ-directeur Mark van Barschot. 

De BVKZ vroeg inzage in het onderzoek van Jeugdzorg Nederland. Daarna analyseerden ze de cijfers zelf. ‘Wij komen op een lager winstpercentage uit, maar onze belangrijkste conclusie was dat je op basis van deze dataset geen algemene uitspraken kunt doen over de winstpercentages van kleine aanbieders.’

Ook Follow the Money kreeg inzage in de data waarop Jeugdzorg Nederland zich baseert en controleerde de berekeningen. Na het wegfilteren van onvergelijkbare rechtsvormen blijven er 353 bv’s en stichtingen over die onderling wel vergelijkbaar zijn. Zij blijken samen een gemiddelde winst van 8 procent te maken – fors minder dan de 35 procent waarover Jeugdzorg Nederland aan de bel trok. Uit onze analyse blijkt dat driekwart van de jeugdzorgaanbieders geen bv of stichting is. Over hen ontbreken dus zuivere winstcijfers.

Als Follow the Money de bevindingen voorlegt aan Jeugdzorg Nederland, erkent de woordvoerder het probleem. ‘Jullie constateren terecht dat wij over de kleine aanbieders misschien te snel een te stevige conclusie hebben getrokken. Wij hebben in ons onderzoek, op dat moment onbewust, een vergelijking gemaakt op basis van niet goed vergelijkbare informatie.’ De branchevereniging is na de publicatie van haar onderzoek in gesprek gegaan met ministeries, de Jeugdautoriteit en de grote en kleine zorgaanbieders. ‘Daarna zijn we voorzichtiger geweest met uitspraken over het gemiddelde winstpercentage van de kleine aanbieders.’ Toch meldt Jeugdzorg Nederland tot op de dag van vandaag nog steeds het percentage van 35 procent op haar website.

Daarnaast zijn niet alle aanbieders die Jeugdzorg Nederland als ‘klein’ aanmerkt, dat ook echt. Ze hebben allemaal een vereenvoudigde verantwoordingsplicht, maar kunnen niettemin een grote omzet hebben. Van de ‘kleine’ bedrijven die Jeugdzorg Nederland onderzocht, hadden er 63 in 2018 een omzet van meer dan een miljoen euro. Eén bedrijf had zelfs een omzet van 16 miljoen euro.


Jeugdzorg Nederland

"Wij hebben in ons onderzoek, op dat moment onbewust, een vergelijking gemaakt op basis van niet goed vergelijkbare informatie"

Jeugdzorg Nederland verwart hier dus twee begrippen. De woordvoerder: ‘Wij hebben alle bedrijven die vereenvoudigd mogen verantwoorden tot de kleine bedrijven gerekend. Die zouden minder dan 700.000 euro omzet en minder dan tien medewerkers moeten hebben. Er zijn blijkbaar organisaties die ten onrechte een vereenvoudigde verantwoording hebben afgelegd.’ De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd moet controleren of zorgaanbieders de juiste informatie aanleveren en dat op tijd doen. Over het jaar 2018 kregen 1078 zorginstellingen een voornemen tot een last onder dwangsom omdat ze niet aan de verantwoordingseisen voldeden. In totaal kregen 300 overtreders samen boetes ter waarde van 2,5 miljoen euro.

Uit de dataset blijkt overigens dat eenmanszaken heel rendabel kunnen zijn. In totaal hebben 344 eenmanszaken een winstcijfer gerapporteerd; 33 daarvan hielden tussen de 2 en 6 ton over. Hoeveel ze aan loon uitkeren verschilt. Voor de Wet Normering Topinkomens maakt het in ieder geval uit: daaraan hoeven eenmanszaken zich niet te houden. 

De BVKZ benadrukt dat niet alleen de uiteenlopende rechtsvormen ervoor zorgen dat goede conclusies trekken moeilijk is. Zorgbedrijven kunnen hun winst namelijk ook uit andere zorg of activiteiten halen. ‘Ruim 40 procent van de totale omzet van de onderzochte bedrijven komen uit andere activiteiten dan jeugdhulp.’

BV-bomen

Eerder onderzoek van Follow the Money en het Brabants Dagblad naar alle zorgaanbieders in de regio Tilburg wees uit dat van de 37 gecontracteerde jeugdzorgbedrijven maar twee zorgaanbieders slechts één bv hadden. De overige eigenaren hadden minimaal twee bv’s, maar vaak waren er drie of meer gelieerde bv’s. Alleen zorg-bv’s met een gemeentelijk contract moeten zich uitgebreid financieel verantwoorden. Gelieerde bv’s hoeven dat niet, terwijl er wel tonnen of zelfs miljoenen aan zorggeld naar hen kunnen doorstromen, via managementvergoedingen, huurkosten, uitgeleend personeel en leningen. Zonder de financiële informatie van de gelieerde bv’s is niet vast te stellen hoe het met het totale bedrijf is gesteld en hoeveel winst of verlies er daadwerkelijk wordt gemaakt. Dat geldt ook voor stichtingen die het werk aan gelieerde bv’s uitbesteden.

Niettemin zijn de bv-constructies de basis van de ondoorzichtige financiële geldstromen in de zorg

Onlangs waarschuwde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) voor aanbieders die via dit soort complexe bedrijfsstructuren fraude verhullen. Ook het landelijke Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ) komt relatief veel complexe en opvallende bv-constructies tegen. Het IKZ deed afgelopen jaar onderzoek naar deze bv-constructies in de zorg, en maakte een rapport waarin de risico’s en de voordelen van zeven verschillende constructies zijn onderzocht. Hun conclusie: er kunnen legitieme redenen zijn voor bepaalde constructies, dus ligt het niet voor de hand ze te verbieden. Niettemin zijn de bv-constructies de basis van de ondoorzichtige financiële geldstromen in de zorg.

Het rapport is niet openbaar. ‘Het onderzoek is stopgezet, nadat bleek dat er onvoldoende data beschikbaar was om zinnige conclusies te trekken of de samenhang tussen de constructies en zorgfraude vast te stellen,’ legt de woordvoerder van het IKZ uit.

Niet onderbouwde conclusies

Na het onderzoek van Jeugdzorg Nederland verscheen vorige week opnieuw een analyse over financiën in de jeugdzorg, gebaseerd op de zorgdataset. Deze was van Intrakoop, in samenwerking met Verstegen accountants en adviseurs. Opnieuw stonden er harde conclusies in de krant, ditmaal in Het Financieele Dagblad: ‘Eén op de drie jeugdzorginstellingen maakt verlies; financiën jeugdzorg in deplorabele toestand.’ Het rapport rept met geen woord over hoge winsten.

Opvallend is dat ook hier geen onderscheid is gemaakt naar rechtsvorm, hoewel Intrakoop de kleinste zorgaanbieders buiten het onderzoek hield. Volgens Intrakoop vertegenwoordigen de 262 onderzochte aanbieders 85 procent van de totale jeugdzorgomzet. ‘We hebben het onderzoek van tevoren afgestemd met Jeugdzorg Nederland. Zij onderschrijven onze bevindingen,’ zegt de woordvoerder van Intrakoop. Namen van de onderzochte instellingen geeft Intrakoop niet.


Intrakoop

"Het is ondoenlijk om alle jaarrekeningen met de hand door te spitten om verklaringen voor stijgende kosten en verliezen te zoeken. Daar zijn jullie voor"

Er is geen analyse gemaakt van de officiële jaarrekeningen, zeker niet die van gelieerde bv’s, die niet in de dataset staan. Intrakoop: ‘Het is ondoenlijk om alle jaarrekeningen met de hand door te spitten om verklaringen voor stijgende kosten en verliezen te zoeken. Daar zijn jullie voor. Als de cijfers daar aanleiding toe geven, graven we uiteraard dieper en pakken we de jaarrekening of het jaarverslag erbij. Wij geven vooral een indicatie hoe het ervoor staat in de branche. Het onderzoek is niet specifieker dan dat.’ 

Onverklaarbare kostenstijgingen

Intrakoop constateert in zijn rapport dat de bedrijfskosten stijgen als gevolg van gemeentelijke bureaucratie. Maar omdat niet onderzocht is om welk type kosten het precies gaat, kan het bureau deze bewering niet onderbouwen. Dat vindt hoogleraar Suijs problematisch: ‘Zowel Jeugdzorg Nederland als Intrakoop trekken stevige conclusies, die onvoldoende ondersteund worden door de cijfers.’

Intrakoop zegt behalve naar de cijfers ook naar de toelichting van de jeugdzorgorganisaties te hebben gekeken. ‘Daarnaast leggen we soms ons oor te luisteren bij andere experts in de sector.’ Volgens Suijs had Intrakoop, om echt te kunnen vaststellen of het slecht gaat met een bedrijf, meer dan twee opeenvolgende jaren met elkaar moeten vergelijken. ‘Maar ook dan blijft het probleem dat je geen goed zicht hebt op bv-structuren en de transacties tussen bv’s. Daar zul je echt onderzoek naar moeten doen, wil je het plaatje compleet kunnen krijgen.’

Nu worden op basis van beperkte gegevens verstrekkende conclusies getrokken

Jeugdzorg Nederland pleit voor meer financiële transparantie. De Branchevereniging Kleinschalige Zorg onderschrijft dat. Mark van Barschot van BVKZ: ‘Alle geldstromen van betrokken bv’s moeten zichtbaar zijn. Ook dan zullen kwaadwillenden trucjes bedenken. Maar je moet wel proberen om maximale transparantie te bereiken.’

Betere cijfers zijn vooral van belang omdat er nu op basis van beperkte gegevens verstrekkende conclusies worden getrokken. Conclusies die media overnemen, waar lobbyisten mee aan de haal gaan, waar beleid op wordt gebaseerd en op grond waarvan uiteindelijk het zorggeld wordt verdeeld. ‘Je wilt dat beleid is gebaseerd op correcte informatie en daar lijkt hier geen sprake van,’ zegt hoogleraar Suijs. ‘Zowel in het onderzoek van Jeugdzorg Nederland als dat van Intrakoop is sprake van desinformatie, waarvan je niet wilt dat die een eigen leven gaat leiden.’ 

Jeroen Wijnen
Jeroen Wijnen
Data-nerd. Politiek. Zoekt naar de verhalen achter de cijfers.
Gevolgd door 367 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Judith Spanjers
Judith Spanjers
Werkte 22 jaar voor Omroep Gelderland. Doet voor FTM onderzoek naar winsten en fraude in de zorg.
Gevolgd door 579 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren