Slechtzienden zijn de dupe van een lobby om zorggeld binnen te halen. Instellingen Bartiméus en Visio doen verwoede pogingen om de kassa te laten rinkelen. Patiënten klagen over torenhoge rekeningen en onnodige zorg. De lobby strekt zich uit tot in Den Haag, waar Jopie Nooren — Bartiméus-bestuurder en Eerste-Kamerlid voor de PvdA — geregeld het ministerie bezoekt.

Nederland telt 350.000 slechtzienden; dat zijn mensen met een gezichtsvermogen van 30 procent of minder. Verreweg het grootste deel van hen kan geholpen worden met een hulpmiddel. Voor zwaardere en complexere zorgvragen zijn er instellingen zoals Bartiméus en Visio. Met een gezamenlijke bedrijfsopbrengst van 286,5 miljoen euro in 2014 zijn dat relatief kleine spelers in de zorg. De twee instellingen zijn sinds januari 2015 voor een deel van hun activiteiten overgeleverd aan de markt. Er geldt een nieuw financieringsregime: de zak met AWBZ-geld verdwijnt en de zorgverzekeraar treedt op als schatbewaarder. De bedoeling was dat die schatbewaarder een stuk kritischer zou kijken naar de zorgkosten, die onder de AWBZ niet transparant waren. Tot op heden heeft de transitie echter niet geresulteerd in het gewenste effect: een toename van concurrentie op prijs en kwaliteit. In plaats daarvan is het resultaat een sterke toename van lobbyactiviteiten.

‘PvdA-senator is lobbyist’

Aan het hoofd van zorginstelling Bartiméus staat Jopie Nooren. Uit hoofde van die functie heeft zij zitting in een vereniging, een stuurgroep, vijf stichtingen en drie bv’s. Voor haar werk ontvangt Nooren een salaris van 203.607 euro. Daarnaast is zij actief lid van de Partij van de Arbeid. Namens die partij zit zij sinds de zomer van 2015 in de Eerste Kamer. Als senator neemt Nooren onder andere deel aan de Kamercommissies voor Volksgezondheid en Onderwijs.

Een bron binnen het ministerie kwalificeert Nooren als lobbyist. De voorvrouw van Bartiméus zou geregeld het ministerie benaderen om haar zorginstelling en de situatie binnen de slechtziendenzorg onder de aandacht te brengen. Bij een aantal ambtenaren zou de lobby van Nooren tot irritatie hebben geleid. Naar aanleiding daarvan hebben enkele ambtenaren Nooren verzocht te stoppen met haar actieve benadering van het ministerie, zo verklaart de goed ingevoerde bron.


Jopie Nooren

"Ik was vandaag nog de hele dag op het ministerie. Daar kom ik omdat ik namens Bartiméus structureel overleg voer"

Structureel overleg

‘Onherkenbaar,’ zegt Nooren als we haar dit voorleggen. Ze spreekt op driftige toon. ‘Ik was vandaag nog de hele dag op het ministerie. Daar kom ik omdat ik namens Bartiméus structureel overleg voer. Van wie komt dit verhaal?’ Onze bron blijft geheim. Daarop besluit zij direct contact te zoeken met de directeur-generaal langdurige zorg op het ministerie. Hoewel het vrijdagmiddag is, en bijna 18 uur, krijgt Nooren de topambtenaar ogenblikkelijk aan de lijn. Na afloop van het gesprek brengt ze verslag aan ons uit: ‘Ook voor hem is het verhaal onherkenbaar. Hij zei zelfs dat ik eerder te weinig dan te veel bel.’

Gluurders in de spreekkamer

Nooren opereert namens haar zorginstelling op politiek niveau, maar de pogingen om meer geld binnen te halen spelen zich ook op andere niveaus af. Zo zijn medewerkers van Visio en Bartiméus tegenwoordig actief in ziekenhuizen. Het doel van de activiteiten is helder: dichter bij de bron van het geld komen.

Het doel van de activiteiten is helder: dichter bij de bron van het geld komen

Jarenlang zat de optometrist, gespecialiseerd in hulpmiddelen voor slechtzienden, alleen in zijn spreekkamer op de poli oogheelkunde van het ziekenhuis. Na een consult bij de oogarts onderzocht de optometrist de patiënt en leverde vervolgens een passend hulpmiddel.

Twee jaar geleden werd de rust in de spreekkamer ruw verstoord. Na een succesvolle lobby onder oogartsen mogen vertegenwoordigers van Bartiméus en Visio nu aanwezig zijn tijdens het consult. Optometristen zijn te gast op de poli. Oogartsen zijn de baas en kunnen zo’n besluit nemen.

Het argument van de lobbyende zorginstellingen was dat een oogarts beperkt tijd heeft voor de patiënt en dat het goed zou zijn om direct na het consult met de arts informatie te verstrekken over de mogelijkheden van een revalidatietraject. Het leek de oogartsen wel een goed idee om alle informatie op één plek samen te brengen.

De zogenoemde low vision-optometristen zien de gebiedsverovering met leden ogen aan. ‘Ik heb nauwelijks privacy met mijn patiënten. Het grootste deel van de dag doen de intakers van Bartiméus en Visio niks. Ze zitten aan een tafeltje met een laptop en kijken toe,’ vertelt Joanneke Kampen, die in verschillende ziekenhuizen werkt als optometrist. ‘Het is heel vervelend dat er de hele tijd iemand op je vingers kijkt,’ zegt ook optometrist Jos van Dijk. ‘Een intaker luistert telkens mee en na afloop van mijn onderzoek haakt hij of zij aan om te vertellen welke aanvullende diensten Bartiméus of Visio kunnen leveren. Verder hebben zij niets te doen. Eigenlijk is het ook helemaal niet nodig dat zij hier zitten, want in het verleden stuurden wij een patiënt die revalidatie nodig had ook al door. Waarschijnlijk doen ze dit in de hoop om meer klanten te werven,’ aldus Van Dijk.

‘Ik heb nauwelijks privacy met mijn patiënten. Het grootste deel van de dag doen de intakers van Bartiméus en Visio niks’

Ook patiënten zijn onaangenaam verrast. Een patiënt van het Antonius Ziekenhuis in Sneek werd eind februari onderzocht door een low vision-optometrist naar aanleiding van een consult bij de oogarts. Tot verbazing van de patiënt was er tijdens het onderzoek een vertegenwoordiger van Visio aanwezig. Daarover schreef de patiënt een klachtenbrief aan de poli oogheelkunde van het ziekenhuis: ‘In dezelfde ruimte waar ik onderzocht werd hield ook een mevrouw van Visio zitting, wat mij niet bekend was. Zij benaderde mij voor een gesprek en vroeg aan de optometrist mijn medische gegevens met haar te delen. Vervolgens kreeg ik een folder waarop ze aangaf mij over een week te bellen. Thuis overdacht ik het bezoek en realiseerde mij dat de mevrouw van Visio zonder toestemming mijn medische gegevens had ingezien. Tijdens het telefoongesprek begin maart bleek dat mijn gegevens ook in een databestand van Visio staan. Het verbaast mij dat dit “zomaar” kan,’ aldus de patiënt van het Friese Ziekenhuis.

Uurtje-factuurtje

Met de zorgverzekeraar op de hielen is het voor Bartiméus en Visio noodzakelijk de geldstromen op peil te houden. Verontruste optometristen trekken aan de bel en becijferen wat deze extra inzet van Visio en Bartiméus kost. Dit is vastgelegd in een rapport dat in handen is van Follow the Money. Het verscheen in maart en vormt de basis voor een dialoog tussen de belangrijkste spelers in de zorg over de prijzen voor de behandeling van slechtzienden. Het ministerie van Volksgezondheid, de Nederlandse Zorgautoriteit, Zorginstituut Nederland, zorgverzekeraars CZ en DSW, Bartiméus en Visio nemen deel aan de dialoog en ontvangen het rapport.

Uit deze rapportage blijkt dat er sprake zou zijn van enorme prijsverschillen. Bartiméus en Visio werken volgens het principe uurtje-factuurtje. Zo kost een visueel-functieonderzoek 700 euro, en leiden zowel de instructie voor een hulpmiddel als de controle tot een rekening van 130 euro per uur. Al met al ontstaat zo een prijsverschil met de optometrist van 960 euro per cliënt, terwijl het zou gaan om hetzelfde onderzoek en dezelfde instructies.

Al met al ontstaat zo een prijsverschil met de optometrist van 960 euro per cliënt, terwijl het zou gaan om hetzelfde onderzoek en dezelfde instructies

Het rapport waarschuwt dat het onverstandig zou zijn om alle visueel-functieonderzoeken over te hevelen naar de revalidatie-instellingen. Dit zou resulteren in een kostenexplosie van zo’n 80 miljoen euro zonder kwaliteitsverbetering.

Na lezing van het rapport raakt Follow the Money geïnteresseerd in de poel van schimmige prijzen en duistere lobbypraktijken binnen de zorg voor blinden en slechtzienden. Startpunt voor onze zoektocht is een verkennend gesprek met de oogvereniging. Daar is men zeer benieuwd naar de waarheid, en brengt Bartiméus en Visio op de hoogte van het onderzoek.

iPad-training

Nu een deel van de slechtziendenzorg is overgeheveld naar de zorgverzekeraar, ontstaat er meer duidelijkheid over de gehanteerde kosten. Het eigen risico van 385 euro zijn cliënten snel kwijt, en bovendien worden niet alle handelingen door de verzekeraar vergoed. Als gevolg van de hoge rekeningen die op de deurmat belanden, is er een stroom van klachten op gang gekomen. Een deel van die klachten is in handen van FTM. Hier presenteren wij een selectie van een aantal zaken.

De iPad-cursus bestaat uit acht lessen van 1,5 uur en gaat zo’n 1500 euro kosten

Hulpmiddelen voor slechtzienden bestaan niet alleen uit brillen of vergrootglazen. Ook digitale hulpmiddelen kunnen patiënten in het dagelijks leven ondersteunen. Soms bieden apps op de iPad uitkomst. Slechtzienden krijgen het aanbod om op individuele basis een iPad-cursus te volgen bij Visio of Bartiméus. Die cursus is niet goedkoop, volgens een 58-jarige klant van Visio. De iPad-cursus die zij volgt, bestaat uit acht lessen van anderhalf uur en gaat haar zo’n 1500 euro kosten.

Angst voor hoge kosten

De hoge kosten kunnen ertoe leiden dat patiënten niet de hulp krijgen die ze nodig hebben. Drie weken geleden belde de 64-jarige mevrouw Van Wezel bijvoorbeeld met het St. Antonius Ziekenhuis in Leidsche Rijn. Zij wilde niet meer naar de optometrist waar ze een afspraak had om een hulpmiddel aangemeten te krijgen.

Wat was er gebeurd? Mevrouw Van Wezel volgde computercursussen bij Bartiméus. Ook kocht ze daar een speciale bril voor het tv-kijken. Na anderhalf jaar veelvuldig met de bril haar favoriete tv-programma’s te hebben bekeken, zag ze er niet goed meer mee. Daarom wilde de vrouw haar bril ter controle afgeven bij de instelling. Een medewerker vertelde haar echter dat zij niet zomaar langs kon komen. Mevrouw Van Wezel moest opnieuw geregistreerd worden in het systeem, en moest daartoe een onderzoek ondergaan. De slechtziende vrouw was verbaasd: ‘Maar Bartiméus heeft mijn gegevens toch? Ik wil alleen even mijn bril laten controleren.’ Om nog meer verrassingen te voorkomen vroeg de vrouw of er kosten waren verbonden aan dit onderzoek, waarop de medewerker van Bartiméus antwoordde dat de kosten 125 euro per uur bedragen. Omdat het onderzoek 2,5 uur duurt, zou mevrouw Van Wezel 312,50 euro armer zijn voordat haar bril alleen nog maar kon worden gecontroleerd.

‘Ik moet eerst uitleggen dat ik niet aan Visio verbonden ben voordat ze bij mij aan tafel willen komen’

Een vrouw die op de poli van verschillende ziekenhuizen voorlichting geeft aan slechtziende patiënten en de nazorg coördineert, bevestigt het beeld. Ook zij krijgt geregeld te maken met verontwaardigde en zelfs boze patiënten. In de werkruimte van de voorlichtster zijn diverse folders uitgestald van instellingen die hulp kunnen bieden aan slechtzienden. ‘Wanneer sommige patiënten de folders van Visio zien, reageren zij geïrriteerd. Ze denken dat ik bij Visio hoor en door vervelende ervaringen met die instelling willen ze liever niet met mij praten. Ik moet dan eerst uitleggen dat ik niet aan Visio verbonden ben voordat ze bij mij aan tafel willen komen.’

Opgelicht?

Ze hoort geregeld dat mensen zich opgelicht voelen. ‘Ik begrijp dat wel, zelf zou ik dat ook vinden. Patiënten zijn meestal niet vooraf op de hoogte gesteld en worden verrast door een hoge rekening. Lang niet alle kosten zijn tegenwoordig gedekt door de verzekeraar. Dan moeten de cliënten, vaak bejaarden, dat geld neertellen terwijl ze het niet kunnen missen. Een telefonisch intakegesprek kost bijvoorbeeld 150 euro, en dan is er nog niets gebeurd.’

Patiënten zijn meestal niet vooraf op de hoogte gesteld en worden verrast door een hoge rekening

Patiënten krijgen het idee dat ze dienen als melkkoe. ‘Onlangs kwam er een vrouw bij mij op gesprek. Zij kon prijskaartjes en etiketten niet meer lezen. De vrouw was al drie keer op consult geweest bij Visio, maar die drie consulten hadden tot dan toe niets opgeleverd. Teleurgesteld vertelde ze mij haar verhaal, waarop ik haar heb doorgestuurd naar de optometrist. Die heeft met haar gesproken, en hij kon haar probleem verhelpen met een simpel handloepje dat zij direct mee kon nemen.’

Reactie Bartiméus en Visio

Het duurt niet lang voordat de instellingen zelf contact opnemen met FTM. Allereerst toont Henriëtte Eijkelenboom, communicatieadviseur bij Bartiméus, zich bereid om ons in contact te brengen met een medewerker die meer informatie kan verschaffen. Een dag later belt Paul Verburg, directeur revalidatie bij Visio, met FTM. Ook hij wil graag medewerking verlenen aan ons onderzoek. We maken een afspraak met Verburg, waarop Eijkelenboom laat weten terug te komen op haar eerdere belofte. ‘Jullie praten al met Verburg, dus is het niet nodig om ons te spreken. Verburg zal ook namens Bartiméus het woord voeren, want wij hanteren dezelfde werkwijze.’ Twee organisaties die met elkaar moeten concurreren, leveren dus één woordvoerder.

Tijdens het gesprek vertelt Paul Verburg over de transitie in de zorg en de gevolgen daarvan voor zijn organisatie. ‘Cliënten hebben nu te maken met het eigen risico en op onze facturen kunnen ze zien wat onze dienstverlening kost. Door het eigen risico hanteren patiënten soms een strategische zorgconsumptie, waardoor wij sommige delen van het jaar meer patiënten ontvangen. Wij leren ook van de transparantere zorgkosten. Nu is het nog zo dat er een tarief per uur wordt gehanteerd. De bedoeling is dat dit in de toekomst gaat veranderen. Hoe precies, dat weten we nog niet.’

‘Informatie is misleidend’

Dan leggen wij Verburg de bevindingen uit het rapport voor. Hij is stellig: ‘We hebben geconstateerd dat het rapport een verkeerde voorstelling van zaken geeft. Ik vind de informatie zelfs misleidend. Dat heb ik ook laten weten tijdens de open dialoog. Er worden appels met peren vergeleken. Ons visueel-functieonderzoek is anders dan dat van de optometrist van de hulpmiddelenleverancier. Het heeft een ander doel en daarmee ook een andere inhoud. Mensen die slechtziend of blind zijn en door de oogarts naar ons verwezen worden, hebben uiteenlopende vragen. Het kan dan gaan om vragen die te maken hebben met mobiliteit, communicatie, zelfstandig het huishouden kunnen doen, verwerkingsproblematiek of het voorkomen van uitval op het werk. Bij de hulpmiddelenleverancier gaat het louter om de vraag naar een hulpmiddel. Dat zijn echt verschillende vragen. Wij zijn enkele jaren geleden gestopt met het geven van instructies en trainingen in het omgaan met een hulpmiddel, nadat uit onderzoek gebleken was dat een training niet effectiever is dan het volgen van de handleiding. In een enkel geval maken we een uitzondering, bijvoorbeeld bij ouderen die er alleen met de handleiding niet uitkomen.’

‘We hebben geconstateerd dat het rapport een verkeerde voorstelling van zaken geeft. Ik vind de informatie zelfs misleidend’

Optometristen stellen echter dat de praktijk anders is dan Verburg schetst. ‘Als mijn patiënten bij Bartiméus en Visio komen, dan krijgen ze exact hetzelfde onderzoek,’ vertelt Jos van Dijk. ‘Ze zijn daar alleen wat langer bezig omdat ze wat aanvullende tests doen, zoals een gezichtstest of een kleurentest. Op zich prima onderzoeken, maar ze staan helemaal los van de zorgvraag. Eigenlijk is er geen reden om het onderzoek nog een keer uit te voeren. De optometrist beschikt al over alle relevante informatie waaruit de revalidatie-instellingen kunnen putten. Dit gaat alleen om geld,’ stelt Joanneke Kampen. Ook horen optometristen van patiënten dat de instellingen wel degelijk met regelmaat instructies geven over het gebruik van het hulpmiddel.

Het rapport

De open dialoog en het alarmerende rapport over de kostenexplosie in de slechtziendenzorg zijn het initiatief van Marc Asselbergs, voorzitter van de Nederlandse Unie van Optiekbedrijven. We spreken met Asselbergs over zijn beweegredenen en de onderbouwing van de resultaten. ‘De slechtziendenzorg functioneerde precies zoals iedereen dat zou willen. De markt leverde kwalitatief goede hulpmiddelenzorg tegen een vaste, scherpe prijs die is overeengekomen met de zorgverzekeraar. De inmenging van Visio en Bartiméus leidt niet tot betere zorg, wel tot hoger zorgkosten voor zowel de patiënt als de belastingbetaler. Bij de overheveling van Visio en Bartiméus van de AWBZ naar de Zorgverzekeraar bleek er onduidelijkheid over wie wat doet bij de hulpverlening aan slechtzienden. Daarom hebben wij inzichtelijk willen maken welke hulp er in het veld wordt aangeboden. Visio en Bartiméus zijn er voor de revalidatie en de optometristen zijn er voor de hulpmiddelen. Slechtzienden zijn in meer dan 90% goed te helpen met een hulpmiddel. De verwijzing door de oogarts is via de Richtlijnen van het Oogheelkundig Gezelschap (NOG) goed geregeld.’

‘De inmenging van Visio en Bartiméus leidt niet tot betere zorg, wel tot hoger zorgkosten voor zowel de patiënt als de belastingbetaler’

Toch betwist Verburg het waarheidsgehalte van de cijfers. ‘Dat werd mij tijdens de open dialoog ook duidelijk,’ vertelt Asselbergs. ‘Die cijfers komen niet uit de lucht vallen. Naar aanleiding van klachten van patiënten over de hoge kosten hebben wij uitgebreid onderzoek verricht en onze bronnen staan in het rapport vermeld. Verder gaf Verburg aan dat het onderzoek bij Bartiméus en Visio anders zou uitpakken, hij kon alleen niet goed uitleggen hoe. Maar zelfs als het onderzoek iets afwijkt, zou een prijsverschil van zo’n 1000 euro dan gerechtvaardigd zijn? Nu ontkent hij ook dat ze trainingen voor hulpmiddelen zouden aanbieden. Toch zien wij in onze praktijk dat medewerkers van Bartiméus en Visio dat zonder gêne doen.’

Verzekeraar kijkt toe

Wat vindt de zorgverzekeraar er eigenlijk van? Verzekeraar CZ zat aan tafel tijdens de open dialoog en medewerkers van de afdeling hulpmiddelen namen het rapport mee naar huis. Els Potma, woordvoerder van CZ: ‘Onder de AWBZ was het veel minder transparant wat er precies met het geld gebeurde. We gaan er nu voor het eerst naar kijken. In principe willen we natuurlijk met zijn allen dat er zinnige en goede zorg geleverd wordt tegen een redelijke prijs.’

Ondanks dit het streven lijkt de verzekeraar nog niet genegen in te grijpen. ‘Of er bij de slechtziendenzorg sprake zou zijn van grote prijsverschillen of te hoge prijzen is voor ons nog niet duidelijk. Voorlopig proberen de partijen er eerst zelf uit te komen door gezamenlijk te werken aan een protocol.’

Ontmoeting met Edith Schippers

Het lidmaatschap van de Eerste Kamer is goed voor de toegang van Bartiméus-voorvrouw Jopie Nooren tot het ministerie. Op 1 september 2015, enkele maanden na haar toetreding tot de senaat, heeft Nooren een afspraak op het ministerie van Volksgezondheid met minister Edith Schippers. Op het programma staan ‘diverse politieke onderwerpen’. De agenda van Schippers over de periode 2012-2015 is openbaar door een beroep van de Volkskrant op de Wet openbaarheid van bestuur. Bezoek van Eerste-Kamerleden aan de minister is niet heel gebruikelijk. In de periode 2012-2015 bezochten slechts drie leden van de Eerste-Kamercommissie voor Volksgezondheid de minister: Marleen Barth (PvdA), Anne Flierman (CDA) en Jopie Nooren (PvdA).

Voorlopig discussiëren de partijen verder, bestoken ze elkaar met cijfers, blijft de patiënt betalen en zoekt FTM naar de waarheid. Uw hulp bij ons onderzoek naar de lobby in de zorg kunnen wij goed gebruiken. Tips over lobbypraktijken in de Nederlandse gezondheidszorg kunt u richten aan: jeffrey.stevens@ftm.nl

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Jeffrey Stevens
Jeffrey Stevens
Jaagt op mensen en systemen die de Nederlandse zorg schade toebrengen.
Gevolgd door 734 leden