© JJ Rypkema

Jaaroverzicht: hoe het FTM in 2019 verging

1 Connectie

Onderwerpen

Jaaroverzicht
42 Bijdragen

Van Zorgcowboys tot Zoutwinning, van Shell Papers tot Gore grond – 2019 was een goed en zeer gevarieerd jaar voor Follow the Money. We deden opnieuw mee aan groot internationaal journalistiek onderzoek, nu naar BTW-fraude in Europa. We lieten zien hoe de directeur van een piepklein museum een hoger salaris kreeg dan die van het Rijks (en het vervolgens naar de filistijnen hielp). We ontmaskerden de Nederlandse overheid als schrijftafelmoordenaar van bijen. Dit en meer in ons jaaroverzicht van 2019.

Algemeen

Het afgelopen jaar heeft Follow the Money opnieuw een sterke groei doorgemaakt. Niet alleen is ons ledenaantal verder toegenomen – we streven ernaar dit jaar op 15.000 uit te komen – maar is ook ons platform beter geworden. We hebben nog meer ons best gedaan om onze, soms best ingewikkelde, verhalen zo goed mogelijk te vertellen. Niet alleen in tekst, maar ook in beeld, met grafieken, explainers en illustraties. We zijn begonnen met luisterversies van onze artikelen, waarvoor we onze app ingrijpend hebben vernieuwd. Ook de site zelf hebben we verbeterd. Zo kunnen we beter laten zien welke verbanden er bestaan tussen de personen en instellingen die in onze verhalen voorkomen.

Maar het draait natuurlijk om onze journalistiek. In dit jaaroverzicht willen we je laten zien wat we het afgelopen jaar hebben gedaan, en wat onze onderzoeken hebben losgemaakt.

FTM in (een paar) cijfers:

Totaal aantal podcasts

36

Aantal gepubliceerde artikelen

516

Totaal aantal gepubliceerde woorden

955.993

Totaal aantal bezoekers

1.968.285 (2019)

1.607.806 (2018)

Journalistiek zoals Follow the Money die bedrijft, is in de eerste plaats gericht op waarheidsvinding. Diepgravend, gedegen, feitelijk en controleerbaar. Afgelopen jaar hebben we flink geïnvesteerd in wat je ‘kwaliteitscontrole’ zou kunnen noemen. In eindredactie, fact checks en vormgeving, maar vooral door redacteuren de tijd en ruimte te geven om net die extra check te kunnen doen.

Ons journalistieke werk doen we ‘in dienst van het publieke belang’. Dat klinkt wat hoogdravend, maar zo is het niet bedoeld

Ons journalistieke werk doen we, zoals we het ooit hebben geformuleerd, ‘in dienst van het publieke belang’. Dat klinkt wat hoogdravend, maar zo is het niet bedoeld. Wat we er vooral mee willen zeggen, is dat als we een misstand hebben ontdekt en beschreven, we graag zien dat er iets met de naar boven gehaalde feiten gebeurt. Maar we beseffen goed dat de keuze of dat gebeurt niet aan ons is, maar aan die samenleving zelf. Bij Follow the Money houden we ons verre van actiejournalistiek. 

Dat wil niet zeggen dat we niet geëngageerd zijn. Dat zijn we wel. Iedereen bij Follow the Money koestert universele waarden, zoals rechtvaardigheid, eerlijkheid, gelijke kansen, en een leefbare toekomst voor de generaties na ons. Onze bijdrage daaraan bestaat eruit nieuwe feiten te ontdekken en die zo goed mogelijk te vertellen. 

Onze onderzoeksjournalistiek vereist een lange adem. Die hebben we, en dat is te danken aan onze leden. We danken jullie voor de steun en het vertrouwen dat we van jullie hebben gekregen. Als je geen lid bent van Follow the Money, vragen we je te overwegen dat te worden. Binnen een paar minuten steun je een platform dat staat voor radicaal onafhankelijke onderzoeksjournalistiek.

Een jaaroverzicht is per definitie niet volledig. Toch geeft het een beeld van het werk dat we het afgelopen jaar hebben gedaan en wat we daarmee hebben teweeg gebracht.

Internationale samenwerking

Follow the Money participeert regelmatig in grote internationale journalistieke onderzoeksprojecten. Zo maakten we vorig jaar deel uit met het door het Duitse platform Correktiv georganiseerde pan-Europese onderzoeksproject The CumEx files. Aan dit extensieve onderzoek naar de grootschalige fraude met dividendbelasting in verschillende Europese staten – ‘georganiseerde misdaad in krijtstreeppak’ – deden in totaal 19 organisaties uit 12 verschillende landen mee. 

FTM doet onder meer onderzoek naar de rol van Nederlandse banken in dit belastingschandaal. Intussen hebben in Duitsland de eerste rechtszaken plaats gehad. Het Europees Parlement heeft gepleit voor de invoering van een financiële politie om dividend- en belastingfraude te bestrijden. Vanwege de betrokkenheid van Nederlandse banken blijven we de ontwikkelingen rond de CumEx-fraude nauwgezet volgen. Ons dossier bevat intussen 20 artikelen. De verantwoordelijke redacteuren zijn Siem Eikelenboom en Eric Smit.

In 2019 zijn we begonnen met een nieuw internationaal project: Grand Theft Europe. Hierin staan de weeffouten in het btw-systeem van de EU centraal. Een ingenieuze fraude leidt tot een roof van jaarlijks mogelijk 50 miljard euro uit de nationale schatkisten van de EU-landen. Het is een groot project: er doen 63 journalisten uit 30 landen aan mee. Ons eerste artikel in dit dossier, ‘Grand Theft Europe: de gestolen btw-miljarden’, kreeg aandacht in verschillende landelijke media.

Onze derde internationale samenwerking leidde tot ons onderzoek naar vastgoedbezittingen van door justitie en de fiscus gezochte Nederlanders in Dubai. We kregen een geheime lijst in bezit dankzij onze samenwerking met het OCCRP. Dit Oost-Europese onderzoekscollectief wist de afgelopen jaren verschillende corruptie-affaires bloot te leggen. In enkele daarvan speelde Nederland, met name trust- en advocatenkantoren aan de Amsterdam Zuidas, een rol. Onze redacteur Dennis Mijnheer bezocht Dubai en analyseerde de rol van het emiraat in de internationale financiële sector. Financiële en juridische dienstverleners in Nederland maken voor hun cliënten veelvuldig gebruik van de mogelijkheden die Dubai biedt om fiscaal-juridisch ‘onder te duiken’.

In 2020 zullen we opnieuw deelnemen aan een groot internationaal onderzoeksproject. Het is onze ambitie om ook zelf een grensoverschrijdend onderzoeksproject op te zetten.

De cijfers betreffen uitsluitend unieke pagina-weergaves Onze best gelezen artikelen . Binnen twee jaar miljonair in de zorg . Kapotte knie als kaskraker . Droomdeal tussen Feyenoord en Droomparken . is te mooi om waar te zijn . Leven van leesproblemen: welkom in de dyslexie-industrie . Eigenaren bedachten schimmige bedrijfsstructuur . om miljoenen uit PrivaZorg te halen . Museum verbouwd (en gesloopt) door ondernemende’ directeur . Gelderse zorgondernemers zetten schijnconstructie in om miljoenen te cashen . Waarom hebben welgestelden recht op AOW? . Verblind door een cybercharlatan . Hoe het UWV zelf arbeidsongeschikt raakte

FTM-leden hebben een stem

Het betrekken van je publiek bij onderzoek is een betrekkelijk nieuw verschijnsel in de journalistiek. Bekende buitenlandse voorbeelden zijn het Duitse Correctiv en het Britse The Bureau Local. Follow the Money experimenteert al wat langer met publieksparticipatie. Een van de vormen waarin we dat doen zijn panels. Voor het dossier Wat maakt onze zorg zo duur? bijvoorbeeld richten we het Zorgpanel op. Van dit panel kregen we ongelooflijk veel suggesties, tips en assistentie. Kennis waarvan ook het dossier Zorgcowboys profiteerde.

Vorig jaar nodigden we met FTM Pitch Lokaal onze lezers voor het eerst uit om mee te bepalen waar onze redacteuren onderzoek naar konden doen. We bedachten daarvoor een interactief spel, waarbij je zelf een onderzoeksvoorstel kunt indienen. Het publiek kan stemmen op zijn favoriete voorstellen. De vijf met de meeste stemmen gaan door naar de tweede ronde, waarin het voorstel verder kan worden uitgewerkt en het beste wordt gekozen. Winnaar van de eerste pitch was het lot van het oudste stadsbos van Nederland, de Alkmaarderhout. Dit heeft geleid tot een reeks artikelen, waarin ook mensen buiten Alkmaar zich herkenden. In feite draaide het immers om een bekend thema: de strijd om de openbare ruimte. In dit geval een monumentaal stadsbos dat deels moet wijken voor de uitbreiding van een ziekenhuis. Deze pitch werd afgesloten met een event in Alkmaar.

Na deze geslaagde pilot vervolgden we Pitch in 2019 in samenwerking met de regionale publieke omroepen. De eerste pitch was dit voorjaar met de omroepen Omrop Fryslân, RTV Noord, RTV Drenthe en RTV Oost. Winnaar van deze Noordoostpitch was het voorstel om de verstrengeling van belangen rond de zoutwinning door het bedrijf Nedmag in Veendam te onderzoeken. Onze redacteur Birte Schohaus bezocht de winningslocaties, sprak met de betrokkenen en ploegde door jaarverslagen en historische documenten. Haar onderzoek heeft geleid tot een mooie serie artikelen over het bijzondere karakter van het magnesiumzout dat wordt gewonnen, de botsende belangen en de economische betekenis van Nedmag voor de provincie Groningen. Haar reeks werd ook op de site van RTV Noord gepubliceerd en daar verder aangevuld met artikelen en reportages.

Een leuke primeur daarbij was dat een FTM-artikel voor het eerst volledig in het Fries verscheen: ‘Sâltwinning: wol skea, net folle baten’

We hebben het winnende voorstel uitgebreid naar de zoutwinning in heel Nederland. Die stond lang in de schaduw van de gaswinning, maar ook bij deze vorm van mijnbouw ontstaat schade, met name door bodemdaling. Nederland is de tweede zoutproducent van Europa en de winning heeft plaats in de noordelijke provincies en Twente. Het gezamenlijke onderzoek heeft geleid tot verschillende artikelen en uitzendingen bij zowel FTM als de regionale omroepen. Een leuke primeur daarbij was dat een FTM-artikel voor het eerst volledig in het Fries verscheen: ‘Sâltwinning: wol skea, net folle baten’.

In het najaar volgden nog twee Pitchrondes: PitchBrabant in samenwerking met Omroep Brabant en FlevoPitch met Omroep Flevoland. De onderzoeken hiervoor – respectievelijk naar de rol van overheid bij de Q-koorts-epidemie en de omstreden uitbreiding van Lelystad Airport – zijn in volle gang.

Met Pitch hebben we een nieuwe manier gevonden om ons publiek daadwerkelijk op een speelse, spannende en inhoudelijke manier een stem te geven in wat we gaan onderzoeken. Maar dat betekent niet dat ons speurwerk in dienst staat van de pitch-winnaar. Ook bij Pitch is en blijft onze journalistiek volstrekt onafhankelijk. Dat betekent dat de uitkomst van het onderzoek totaal anders kan zijn dan waarop de pitcher en diens achterban op hadden gehoopt. In 2020 zullen we opnieuw een aantal Pitches organiseren.

Nieuwe dossiers

De artikelen die op Follow the Money verschijnen, zijn over het algemeen gebaseerd op diepgravend onderzoek door een gespecialiseerde redacteur. Dat werk kan soms maandenlang duren. In dossiers doen we ons best om zo’n thema van vele kanten belichten en de nieuwste ontwikkelingen te duiden. FTM-leden die op de hoogte willen worden gehouden kunnen het dossier volgen en krijgen dan automatisch bericht wanneer een nieuw artikel verschijnt. Veel van onze dossiers lopen al jaren en worden nog regelmatig aangevuld.

Neem het dossier Derivaten in het mkb: daarmee zijn we in 2013 begonnen en afgelopen jaar heeft redacteur Thomas Bollen het uitgebreid aangevuld met de laatste ontwikkelingen. Zo opende een gerechtelijke uitspraak mogelijk de deur voor gedupeerde scholen, ziekenhuizen en particulieren om zelf via de rechter geld terug te vorderen van de banken die hen rentederivaten hebben verkocht. Thomas is een van de weinige Nederlandse journalisten die deze en andere complexe monetaire materies niet alleen volgt, maar ze ook begrijpt. Kijk bijvoorbeeld eens naar de dossiers De ECB-miljarden en Van wie is ons geld? 

Ook De nieuwe woningnood is zo’n dossier dat al enkele jaren bestaat. De actualiteitswaarde is sindsdien alleen maar toegenomen. FTM besteedt niet alleen structureel aandacht aan de woningmarkt, maar signaleerde als een van de eerste journalistieke platforms dat er zich daar een ramp aan het voltrekken was. De vele onderwerpen die redacteur Peter Hendriks in dit dossier door de jaren heen heeft aangesneden, waren onlangs terug te zien in het tweeluik ‘De woningnoodramp’ van tv-programma Tros Radar.

Klik hier voor een volledig overzicht van onze 53 dossiers.

• Gore grond in jouw gemeente

Strikt genomen begon dit dossier al in 2018, met een onderzoek naar de peperdure sanering van de het vervuilde terrein van fosfaatfabriek Thermphos in Vlissingen. Het afgelopen jaar hebben we flink geïnvesteerd in dat dossier. Zo introduceerden we in samenwerking met Local Focus een interactieve kaart waarop burgers zelf kunnen aangeven waar zij ernstige bodemverontreiniging hebben geconstateerd. 

Voor enkele artikelen die in dossier Gore Grond in jouw gemeente zijn verschenen, hebben we samengewerkt met onderzoekscollectief Spit en tv-programma Zembla. De producties over de stort van ernstig vervuilde bagger op een manege in Heemstede en in de Meeslouwerplas leidden tot brede verontwaardiging. De dubieuze rol die de provinciale overheid in de stortingen speelde, maakte duidelijk dat het probleem van bodemvervuiling nog groter is dan gedacht. Deze artikelen werden verrijkt met een zogeheten ‘audio-illustratie’.

Een van de onderdelen van dit dossier is uiteraard ook de problematiek rond de verspreiding van PFAS/PFOA, die dit najaar plotseling zeer actueel werd en een groot deel van de bouw stillegde. Redacteur Mira Sys heeft zich ook dit terrein eigen gemaakt. Follow the Money heeft een belangrijke rol gespeeld in het ontstaan van de aandacht voor deze ‘zeer zorgwekkende stoffen’, zo stelde het RIVM vast in een dit jaar verschenen rapport

‘Metingen van stoffen worden over het algemeen alleen gedaan als ze zijn opgenomen in monitoringsprogramma’s of als er een specifieke aanleiding is om een stof te meten. Dit was het geval toen na een bericht van Follow the Money in 2015 (FTM, 2015), het gebruik van GenX-stoffen door Chemours ter discussie werd gesteld.’

• Shell Papers

In dit groot opgezette project onderzoeken FTM en het Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) de verwevenheid van Shell en de Nederlandse overheid. PAJ heeft daartoe 17 Wob-verzoeken ingediend bij meerdere ministeries, provincies en gemeenten.

Het gaat hier om een van de grootste en meest complexe Wob-verzoeken in de Nederlandse geschiedenis. De procedure, inclusief de vele stappen die daarbij zijn gezet, proberen we zo transparant mogelijk in beeld te brengen via een dashboard. De volgers van dit dossier zijn als het ware ‘medeplichtig’ aan het indienen van het Wob-verzoek. Hun steun is meer dan welkom, want uit de reacties van de verschillende overheden blijkt dat niet iedereen ons enthousiasme over de Shell Papers deelt. 

Welke belangen zullen daarbij de doorslag geven? Hoe wordt die afweging gemaakt? En door wie?

Over het doel van het dossier Shell Papers bestaan overigens enkele misverstanden. Dat is niet om ‘Shell te bashen’, of ‘overheidje pesten’, zoals ons op enkele sociale media werd aangewreven. Het gaat ons er ook niet om de Wet Openbaarheid van Bestuur zelf aan de kaak stellen. Met de Shell Papers willen we helderheid verschaffen over de relatie die de Nederlandse overheid onderhoudt met een van de grootste en machtigste bedrijven ter wereld.

Lang werd het welvaren van ‘de Koninklijke’ geacht hand in hand te gaan met de groeiende welvaart van de Nederlandse burger. De banden tussen Shell en de overheid zijn van oudsher bijzonder nauw. Veel Nederlanders zien het als een Nederlands bedrijf. Begrijpelijk: honderdduizenden Nederlanders hebben via hun pensioenfonds immers indirect een belang in het gas- en oliebedrijf en profiteren van het royale dividend dat Shell uitkeert. Maar bij zaken als de afschaffing van de dividendbelasting, de vaststelling dat Shell in Nederland vrijwel geen winstbelasting betaalt, de afhandeling van de schade als gevolg van de gaswinning in Groningen en de aarzeling om te investeren in duurzame energie, bleek dat wat goed is voor de aandeelhouders van Shell, niet altijd in het belang is van Nederland, laat staan de Nederlanders. 

Het concern zal de komende jaren onder toenemende druk komen te staan om zijn zakelijk model – dat volledig is gebaseerd op de productie en verkoop van fossiele brandstoffen – te veranderen. Onvermijdelijk heeft dat gevolgen voor de relatie met de Nederlandse overheid en haar burgers. Die verandering zal niet zonder slag of stoot verlopen. Welke belangen zullen daarbij de doorslag geven? Hoe wordt die afweging gemaakt? En door wie? Juist daarom is het van groot belang dat we beter inzicht krijgen in de aard van de relatie tussen Shell en de Nederlandse overheid. Met de Shell Papers wil FTM daaraan een bijdrage leveren. 

• De schuldenindustrie

De heikele positie van mensen met schulden en een laag inkomen is de afgelopen jaren veelvuldig in het nieuws geweest. Rond schulden is een uiterst lucratieve industrie ontstaan van deurwaarders, invorderingsbureaus en juristen. Daarbij is de integriteit van de betrokken partijen soms ver te zoeken. Iedereen met een schuld, groot of klein, kan de dupe worden van hardvochtige handelaren in schulden en invorderingen. Een klein foutje of een klungelige vergeetachtigheid kan duur uitpakken. Met grote misstanden tot gevolg.

Redacteur Jan-Hein Strop brengt voor Follow the Money in het dossier Schuldenindustrie de markt in kaart, zoekt naar de perverse prikkels en onderzoekt waarom, ondanks de roep om verandering, de Haagse molens traag draaien. In zijn artikel ‘Undercover bij het incassobureau dat zijn eigen klanten uitknijpt’ toonde Jan-Hein aan dat invorderingsbedrijf IVB zelfs zijn eigen klanten bij de neus neemt. Op basis van zijn onderzoek maakte tv-programma EenVandaag een item over dit bedrijf.

• EU-geld in Nederland

Ons lidmaatschap van de Europese Unie leidt ook in Nederland tot veel debat. Daarbij neemt niet iedereen het even nauw met de feiten. Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat Nederland zo’n 2 miljard euro aan Europese subsidies ontvangt. In het dossier EU-geld in Nederlandanalyseert redacteur Peter Teffer waaraan dat EU-geld daadwerkelijk wordt besteed. Gebeurt dat doelmatig en effectief? En welke belangen spelen er?

Uiteindelijk gaat het erom of een artikel of dossier leidt tot een wezenlijke verandering, een nieuw inzicht of  verantwoording afleggen

• Brusselse geldbronnen

In de aanloop naar de Europese verkiezingen afgelopen mei, doken journalisten Lise Witteman en Dieuwertje Kuijpers in een gevoelig onderwerp: de financiën van Europese partijen en hun wetenschappelijke bureaus. Hoewel de Europese Unie strikte regels kent wat betreft transparantie over financiën en partijdonaties, bleek het daadwerkelijk vinden van deze cijfers een hele klus. Waar halen Europese politieke partijen hun centen vandaan? En waar gaat dat geld vervolgens naartoe? Welke gulle gevers doneren aan Europese politieke partijen, en waarom?

Voor dit onderzoek hebben Lise en Dieuwertje zelf twee omvangrijke datasets samengesteld. Monnikenwerk. Het dossier Brusselse geldbronnen geeft een diep inzicht in de kasstromen van de partijen van het Europese Parlement en werd afgesloten met een – uitverkocht – event in Pakhuis De Zwijger.

Spraakmakende publicaties

Het gaat te ver om alle artikelen te noemen die in 2019 op een of andere manier door andere media zijn opgepikt, tot Kamervragen hebben geleid of #ophef hebben veroorzaakt. Dat zijn er simpelweg teveel geweest. Die aandacht is natuurlijk vleiend voor een journalist die zijn tanden heeft stukgebeten op een artikel. Het is een beloning die zich moeilijk in geld laat uitdrukken. Maar uiteindelijk gaat het erom of een artikel of dossier geleid heeft tot een wezenlijke verandering, een nieuw inzicht of het verantwoording afleggen door de verantwoordelijke in het verhaal.

In het besef dat we hiermee niet al onze auteurs recht doen, belichten we in dit jaaroverzicht enkele spraakmakende verhalen.

• Zorgcowboys

Het maatschappelijk uiterst relevante onderzoek naar extreem winstgevende zorgbedrijven in Nederland door FTM’s Eelke van Ark – dat zij samen met de datajournalisten van Pointer  en met Reporter Radio (KRO-NCRV) deed – is zonder twijfel een van onze succesvolste onderzoeksprojecten van het afgelopen jaar. Het eerste artikel in deze reeks, ‘Binnen twee jaar miljonair in de zorg’, werd voorafgegaan door een kort geding waarin de betrokkenen met een dwangsom van 500.000 euro probeerden publicatie te voorkomen. Tevergeefs, we wonnen. 

Het dossier heeft zo’n grote impact dat het woord ‘zorgcowboy’ intussen is ingeburgerd

Het onderzoek zelf haalde niet alleen alle nationale media, het bracht minister Hugo de Jonge tot het inzicht dat ‘het marktdenken is doorgeslagen’ en dat hij maatregelen moet nemen om de ‘rotte appels te verwijderen’. Het was daarnaast goed om te constateren dat lokale media de door Pointer samengestelde dataset gebruikten om zorgbedrijven in hun eigen omgeving onder de loep te leggen. Het onderzoek wordt op die manier veel meer ‘gevaloriseerd’ en dat willen we het komend jaar vaker gaan doen. Het dossier heeft zo’n grote impact dat het woord ‘zorgcowboy’ intussen is ingeburgerd. 

Het gezamenlijke onderzoek van FTM, Pointer en Reporter Radio naar de zorgcowboys werd onderscheiden met de Stuiveling Open Data Award. Uit het juryrapport:

‘De jury is onder de indruk van het goed uitgewerkte verhaal, dat maatschappelijk zeer relevant is en veel heeft losgemaakt. Het onderzoek naar zorgcowboys legt mogelijke fraude door zorgondernemers bloot, met behulp van open data. Dankzij dit onderzoek en de onthullingen die daaruit volgden hebben gemeenten intern onderzoek gedaan en stappen gezet om het teveel gedeclareerde zorggeld terug te halen.’

Eelke van Ark over haar onderzoek naar zorgcowboys

Samen met de journalisten van KRO-NCRV’s Pointer en Reporter Radio deed ik afgelopen jaar uitgebreid onderzoek naar zorgcowboys: ondernemers en bestuurders die de grenzen van de wet opzoeken om hun winst te maximaliseren. Een mooie kans om te bekijken hoe ons zorgstelsel in de praktijk werkt. Al jaren proberen zorgverzekeraars en overheden op meer en minder succesvolle manieren grip te krijgen op zorgaanbieders. Daarbij hebben de vele fatsoenlijke zorgbedrijven vaak te lijden onder maatregelen die de rotte appels eruit moeten halen. Maar lukt dit ook? We deden met dit onderzoek zelf een poging om het kaf van het koren te scheiden en ontdekten dat de openbare jaarcijfers van zorgbedrijven daarbij een bron vormden die nog niet eerder op grote schaal door toezichthouders en overheden waren gebruikt. 

Het eerste selectiecriterium dat we hanteerden, was de winstmarge. Na een arbeidsintensieve screening van 174 bedrijven die in 2017 meer dan 10 procent winst hadden geboekt, bleven er 97 zorgorganisaties over waar we grote vraagtekens bij hadden. Over ons onderzoek en een aantal bedrijven op die lijst publiceerden we in juni een artikel en zonden Pointer en Reporter Radio hun eerste reportages uit. Het onderzoek leidde tot een storm aan reacties uit de lokale en landelijke politiek, massa’s interessante tips van lezers en een aantal onderzoeken door toezichthouders. 

In september publiceerden we een nieuwe lijst. Daarop stonden aanbieders die twee jaar op rij een hoog winstpercentage behaalden. Lokale politici grepen onze publicaties aan om in hun eigen gemeente onderzoeken te doen naar winstgevende zorgbedrijven, en we ontvingen veel verzoeken van ambtenaren die bij gemeenten belast waren met het toezicht op de zorg. We spraken minister Hugo de Jonge in september over ons onderzoek. ‘Dat is absurd,’ zei de minister over de winstpercentages die we waren tegengekomen in het onderzoek. ‘Het kán ook helemaal niet in de zorg, de tarieven bieden geen ruimte om goede zorg te leveren en dan meer dan tien procent winst over te houden. Als je dat soort signalen ziet, zeker meerdere jaren op rij, is er waarschijnlijk wat aan de hand.’

De Jonge liet op 17 december in een Kamerbrief weten dat toezichthouders als de NZa, IGJ en het Informatie Knooppunt Zorgfraude een analyse maakten van de lijsten zorgaanbieders die we publiceerden: ‘Uit deze analyse bleek dat vrijwel alle aanbieders al in beeld waren bij minimaal één van de ketenpartners. Vervolgens zijn na een zorgvuldige screening vijf aanbieders geselecteerd waar door ketenpartners onderzoek naar is gestart.’ De NZa gebruikte onze onderzoeksmethodiek zelfs om zelf een model te ontwikkelen om jaarcijfers van zorgaanbieders te kunnen analyseren, staat in de Kamerbrief, 'waarmee kerncijfers als omzet, winst en verloningsdata van zorgaanbieders kunnen worden geanalyseerd en vergeleken. De uitkomst geeft een indicatie van de plausibiliteit van de jaarverantwoording, en zal worden gebruikt om zorgaanbieders actief te controleren op de kwaliteit van de gevoerde administratie.’ 

In 2020 gaan we door met ons onderzoek naar financiële malversaties in de zorgsector. En daarvoor hebben we inmiddels versterking in de vorm van collega Judith Spanjers. Mooi detail: als journalist van Omroep Gelderland was zij in 2016 degene die samen met hoogleraren Harrie Verbon en Jeroen Suijs de voorloper van ons Zorgcowboyonderzoek in Gelderland uitvoerde.

Lees verder Inklappen

Het is verbijsterend te constateren hoe gemakkelijk het is om in de zorgsector je zakken te vullen. Verbijsterend vanwege het gemak waarmee dat gebeurt. Verbijsterend ook vanwege de gewetenloosheid waarmee geld dat door ons allemaal is opgebracht, wordt ontvreemd. Het maakt ons zorgstelsel kwetsbaar en nodeloos duur. Grenzeloos winstbejag heeft zich als een schimmel door de sector verspreid, zo toonde ook het diepgravende onderzoek van Siem Eikelenboom (in samenwerking met Marco Visser van dagblad Trouw) naar Privazorg aan. Een thuiszorginstelling die met behulp van accountant Grant Thornton haar miljoenenwinst op listige wijze wist weg te sluizen naar de aandeelhouders.

‘Gemeenten hebben geen idee wat ze met een fraudesignaal moeten,’ was een van de conclusies

Het verhaal is een fascinerende reconstructie waarin duidelijk wordt dat zorgcowboys nagenoeg ongestoord hun gang kunnen gaan en via financial engineering de hen toevertrouwde zorggelden in eigen zak weten te steken. Ook dit onderzoek had impact: de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft samen met de Nederlandse Zorgautoriteit intussen een team opgetuigd dat dubieuze bedrijfsconstructies in de zorg onderzoekt.

Een van de problemen in de Nederlandse zorg na de grote decentralisatie-operatie van 2015 is het gebrek aan controle en inspectie door de verantwoordelijke gemeenten. Dat bleek uit onderzoek van FTM-redacteuren Judith Spanjers en Arjen van der Linden, samen met Pointer en Reporter Radio. Als gemeenten al onderzoek doen en besluiten te stoppen met een aanbieder, doen zij zelden aangifte. Zelfs bij duidelijke fraudesignalen is strafvervolging niet gegarandeerd. ‘Gemeenten hebben geen idee wat ze met een fraudesignaal moeten,’ was een van de conclusies in het artikel ‘Gebrekkig toezicht geeft zorgcowboys vrij spel’. Ook dit onderzoek kreeg veel aandacht in de media en heeft verschillende gemeenten ertoe aangezet de door hen afgesloten contracten opnieuw onder de loep te nemen. 

• De Bee Guidance 

Dat het niet goed gaat met bijen en insecten, is inmiddels algemeen bekend. Uit jarenlang wetenschappelijk onderzoek is vast komen te staan dat pesticiden daaraan debet zijn. De chemische industrie heeft die invloed jarenlang gebagatelliseerd en via handige lobby’s weten te voorkomen dat overheden maatregelen zouden nemen om het gebruik van die middelen te beperken. Redacteur Vincent Harmsen publiceerde afgelopen jaar verschillende artikelen over de zogeheten ‘bee guidance’, een Europees richtsnoer dat het gebruik van de schadelijke middelen aan banden wil leggen, maar waarvan de invoering al jarenlang om onduidelijke redenen wordt vertraagd. Vincent legde bloot dat Nederland daarin achter de schermen een rol speelt.

Door de FTM-publicaties over de bee guidance nam de Tweede Kamer een motie aan waardoor de regering directe invoering van de bee guidance in Brussel moest gaan steunen. Er volgde zelfs een motie van wantrouwen tegen minister Carola Schouten. Zij zou de Kamer niet hebben geïnformeerd dat Nederland invoering tegenhield. Daarnaast werd in navolging van onze publicaties (op initiatief van Nederlandse europarlementariërs) een resolutie aangenomen in het Europees Parlement waarmee afzwakking van de bee guidance van tafel ging.

• Victor Halberstadt

Het controleren van de macht is een taak van de journalistiek die vaak moeilijk uit te oefenen is. De macht verschuilt zich graag en laat liever geen pottenkijkers toe. De Bilderbergconferenties zijn daar al vele jaren het symbool van. De Leidse hoogleraar Victor Halberstadt is op zijn beurt de belichaming van deze verborgen macht. Hij is de voormalig honorair secretaris-generaal van de Bilderbergconferenties, adviseur van het Koninklijk Huis, van zakenbank Goldman Sachs en van tal van politieke kopstukken en industriëlen. Er is geen Nederlander die een omvangrijker internationaal netwerk heeft dan hij. Halberstadt werd in juni 80 jaar en Eric Smit greep dat moment aan om de legendarisch mediaschuwe supernetwerker voor het eerst in decennia uitgebreid in het zonnetje te zetten. Dat deed Smit in twee lijvige artikelen die beide bol stonden van nooit eerder gepubliceerde feiten. 

‘Hij kent duizend mensen en dat zijn de duizend belangrijkste mensen die er op aarde rondlopen,’ zei zijn oude vriend Harry van Wijnen in het eerste verhaal. Daarin werd via een onbekend vriendenboek, dat Smit ooit in een antiquariaat vond, een onthullende blik in Halberstadts wereld geboden. Het tweede artikel draaide om de innige relatie die Halberstadt ooit met zakenvrouw Nina Brink onderhield. Vele tientallen vertrouwelijke e-mails tussen de oprichter en topvrouw van internetbedrijf World Online en Halberstadt vormden de basis voor een meeslepende reconstructie waarin hij zich rond de meest controversiële beursgang uit de Nederlandse geschiedenis als een Judas ontpopte.

• ‘Cybercharlatan’ Rian van Rijbroek en Gerard Sanderink

Het afgelopen jaar stond voor de meer dan veertienduizend werknemers van de bedrijven van zakenman Gerard Sanderink in het teken van een Brabantse vrouw: Rian van Rijbroek. De Veghelse kwam in de zomer van 2018 in contact met de eigenzinnige Twent Sanderink. Haar reputatie was op dat moment al gedeukt door haar geruchtmakende debuut op de Nederlandse televisie. In het programma Nieuwsuur viel de zelfbenoemde cyberdeskundige door de mand met een onnavolgbaar verhaal over ‘smart blockchains’. Toen kort daarna bleek dat het net gepubliceerde boek dat Van Rijbroek samen met Willem Vermeend had geschreven deels was geplagieerd, leek haar rol als expert op het gebied van cybersecurity uitgespeeld.

’Een van de bizarste zaken waarop ik ooit ben gestuit’ - dixit Eric Smit

Toch bleef een man in haar geloven: Gerard Sanderink, eigenaar van investeringsvehikel Sanderink Investments en van het door hem opgerichte ict-bedrijf Centric en grootaandeelhouder van het beursgenoteerde Oranjewoud (met werkmaatschappijen Antea Group en Strukton Groep). Tussen de twee is een warme vriendschap ontstaan en Sanderink gaf Van Rijbroek een belangrijke adviesfunctie in zijn bedrijven, Dat viel niet bij iedereen in goede aarde, een opmerkelijk aantal bestuurders en managers is sindsdien vertrokken.

Op het eerste gezicht lijkt de wonderlijke reeks van gebeurtenissen die Eric Smit in een aantal artikelen reconstrueerde – ’een van de bizarste zaken waarop ik ooit ben gestuit’ – vooral een private kwestie. De aandelen van het beursfonds Oranjewoud zijn praktisch geheel in handen van Sanderink en Centric is handen van de oprichter zelf. Het belang zit hem vooral in het feit dat de bedrijven van Sanderink van oudsher betrokken zijn bij de aanleg van fysieke en digitale infrastructuren, waarvan enkele nogal belangrijk zijn. Centric doet bijvoorbeeld het werkplekbeheer van De Nederlandsche Bank. Er werken 4300 mensen die sinds de komst van Van Rijbroek worden aangestuurd door iemand zonder noemenswaardige managementervaring en die een twijfelachtige reputatie geniet.

• Comm Museum

Dit verhaal zou een klassieker kunnen worden in de managementliteratuur: hoe jaag je een klein, maar interessant museum de grond in en word je er zelf en passant rijk mee? Het lukte directeur Tobias Walraven met het Museum voor Communicatie in Den Haag. Nadat hij in 2016 was benoemd, begon hij een peperdure verbouwing die 11 miljoen euro kostte. Geen kattepis voor een museum waarvan de omzet toen nog geen 2 miljoen euro bedroeg. Na de heropening schakelde hij marketingbedrijven in waarvan hij zelf aandeelhouder was. Maar de honderdduizenden bezoekers die Walraven voorspiegelde, bleven thuis. 

Redacteur Siem Eikelenboom reconstrueerde in zijn artikel ‘Museum verbouwd (en gesloopt) door ‘ondernemende’ directeur’ de handel en wandel van Walraven, die ondanks de kleine omvang van het museum een van de best betaalde museumdirecteuren van Nederland was. ‘Was’, want kort na publicatie van ons artikel werd Walraven de laan uitgestuurd. Het museum, dat beschikte over een unieke collectie van historische communicatie-apparatuur, sloot onlangs zijn deuren voor het publiek.

• De lobby van AmCham en het circus in Brussel

Follow the Money heeft de afgelopen jaren stelselmatig aandacht besteed aan lobby-organisaties in Nederland. Ons langlopende dossier De #Lobbycratie telt maar liefst 81 artikelen. Telkens weer stuiten we op nieuwe voorbeelden van slinkse achterkamertjespolitiek. 

Een organisatie die daarbij regelmatig opduikt, bijvoorbeeld in de discussie over de coulante fiscale behandeling van buitenlandse multinationals in Nederland, is de American Chamber of Commerce, oftewel de AmCham. Anders dan de naam doet vermoeden, lijkt AmCham weinig op een Kamer van Koophandel. Het is een zeer invloedrijke lobby-organisatie die opkomt voor de belangen van het Amerikaanse bedrijfsleven en daar ook geen geheim van maakt. Desalniettemin is er weinig bekend over de organisatie zelf en de manier waarop zij zich doet gelden. Journalist Daniël de Jongh maakte exclusief voor FTM een indrukwekkende reeks artikelen waarin de modus operandi van AmCham nauwgezet uit de doeken wordt gedaan.

En passant rekent de club zich alvast rijk met de gedroomde verhuur voor concerten en evenementen

Voor FTM ontrafelt journalist Lise Witteman de Brusselse lobby’s. Zo ontdekte ze hoe Philips erin is geslaagd om de uitfasering van giftige tl-buizen te vertragen. Haar artikel ‘Lobbytijd bij toezichthouders en beleidsambtenaren kopen? Eurofi helpt!’ leidde niet alleen tot Kamervragen, maar trok dit jaar ook de aandacht van de Britse krant Financial Times. Op het spoor gezet door het speurwerk en de knappe reconstructie van Lise, publiceerde de financiële krant een uitgebreid artikel over Eurofi, een nogal geheimzinnige, intransparante club die conferenties voor de wereld van de haute finance en politici organiseert.

• Feyenoord City

Niet eerder was een voetbalstadion in Nederland zo omstreden. En dat al voordat er een steen is gelegd, laat staan een wedstrijd is gespeeld. Het gaat dan ook om het beoogde nieuwe stadion van Feyenoord. De club staat op het punt een half miljard euro uit te geven aan een nieuw voetbalstadion. Met dit ambitieuze project aan de Maas wil de club zich weer meten met Ajax en PSV, én krijgt heel Rotterdam-Zuid een boost. En passant rekent de club zich alvast rijk met de gedroomde verhuur voor concerten en evenementen. Maar de plannen zijn riskant, zo bleek uit gezamenlijk onderzoek van FTM, Vers Beton, Open Rotterdam en SPIT. Zelfs onder de grootste fans van de clubs heerst twijfel. Van de artikelen van Bram Logger en Guido van Eijck over Feyenoord City werd tot ver buiten Rotterdam gesmuld. Een snoeiharde analyse van onafhankelijk analist Roel Gooskens over de nieuwe sponsor van Feyenoord, Droomparken, was een van onze best gelezen artikelen.

Wat ging er niet zo goed?

Elk jaar duiken er onderwerpen op waar we óók onderzoek naar hadden willen (of hadden moeten) doen, maar waar we om uiteenlopende redenen niet aan toe zijn gekomen. Dagelijks bellen of mailen mensen met tips en suggesties voor onderzoek naar misstanden, belangenverstrengeling of complotten. Daar zitten vaak interessante aanknopingspunten tussen, maar de realiteit is dat we niet naar alles onderzoek kunnen doen. Daarvoor zijn we niet groot genoeg; ook is niet elk idee even interessant voor een groter publiek.

Helaas is het wel eens gebeurd dat een goede tip is ondergesneeuwd, in de pijplijn is blijven steken, of zelfs vergeten. Om de stroom aan tips en suggesties beter in beeld te krijgen zullen we komend jaar ons ‘tip-de-redactie’-systeem verbeteren. Afgelopen jaar hebben we wel PubLeaks geherintroduceerd op FTM. Hoewel niet perfect, is dit een van de veiligste manieren om de redactie te informeren. 

Een ander terugkerend onderwerp onder onze leden is het functioneren van discussieplatform. Toen we daar enkele jaren geleden mee begonnen, werden we verrast door het vaak hoge niveau van de discussies en gesprekken die onze lezers onder de artikelen voerden. Soms tilden ze het artikel zelfs naar een hoger niveau en ontstond er een compleet nieuw verhaal. Zeker, het kon er ook hard aan toe gaan en dan werd er pittig gedebatteerd. Als het uit de hand liep, deden we een beroep op de redelijkheid van wie in het vuur van de strijd uit de bocht was gevlogen. Meestal was dat voldoende.

Nog steeds vindt er bij onze artikelen vaak en veel debat plaats. FTM-leden delen hun kennis en inzichten graag met de buitenwereld. Dat is niet alleen mooi, het kan ook bijzonder leerzaam zijn. Maar we zien helaas ook dat de discussie vaak door dezelfde personen wordt gedomineerd. Of dat het niet meer over de inhoud van het artikel gaat, maar dat het discussieforum wordt gebruikt om de eigen wereldbeschouwing tot vervelens toe te ventileren. Sommige reaguurders blijken het moeilijk te kunnen verkroppen dat er FTM-leden zijn met een andere opvatting dan de hunne. Terwijl wij de verscheidenheid aan achtergrond, meningen en ervaring van onze leden juist koesteren, is die voor enkelen aanleiding geweest voor een ordinaire scheldpartij. Wie geen gehoor gaf aan onze waarschuwingen, is uiteindelijk geschorst van actieve deelname aan het discussieforum.

Iedereen is welkom bij FTM en als lid heb je het recht gebruik te maken van het discussieforum. We hechten zeer aan het recht op vrije meningsuiting. Maar aan dat recht zitten ook plichten, willen we het debat voor iedereen toegankelijk houden. Het FTM-discussieforum is bedoeld om online met elkaar in gesprek te gaan en ideeën uit te wisselen, liefst op een prettige manier. Dat kan alleen als we ook naar elkaar luisteren, niet luidkeels prediken voor bekeerden en anderen niet verbaal de mond snoeren. In 2020 zullen we, aan de hand van de inzichten die we hebben opgedaan en de suggesties die we van leden hebben gekregen, het discussieforum verbeteren.

Bericht van de uitgever: hoe gaat het met Follow the Money en wat zijn onze plannen?

Leden: plus 36 procent 

Voor Follow the Money zijn onze betalende leden – jij dus – onze belangrijkste bron van inkomsten. En bovenal zijn leden de meest betrouwbare geldstroom om onze continuïteit te borgen. Op zakelijk gebied is daarom de groei van het aantal abonnees het allerbelangrijkste doel. Daarbij opteren we voor een degelijke groei: nieuwe leden waarvan we hopen dat ze lang lid zullen blijven. Op 1 januari stond de teller net boven de 11.000 (11.014, om precies te zijn). We verwachten dat we voor het einde van dit jaar de 15.000 betalende leden zullen passeren. Een groei van zo’n 36 procent.

Heel mooi, maar wie het jaaroverzicht van vorig jaar terugleest, ziet dat we toen nog optimistischer waren en dachten dat we konden doorgroeien naar 17.000 tot 20.000. Die mijlpalen laten nog even op zich wachten, maar de manier waarop we werk maken van onze ledengroei, heeft succes. Zoals je kunt zien in de grafiek is deze groei bijna ‘eng’ voorspelbaar. We verwachten 2020 dus wel met meer dan 20.000 leden te kunnen afsluiten.

Uiteraard denken we niet alleen na hoe we ons ledenaantal kunnen laten groeien, maar ook hoe we onze bestaande leden tevreden kunnen houden. De belangrijkste manier om dat te doen, is uiteraard door goede journalistiek te leveren – niet door op pageviews te mikken, of stukken die lezers naar de mond praten. Het zijn publicaties zoals je ze tegenkomt in dit verslag. Producties waaraan hard is gewerkt en die iets in beweging zetten. Die mensen ter verantwoording roepen wanneer dat nodig is en die laten zien dat het ook anders kan. Daar hebben we Follow the Money voor opgericht.

Site, app en audio

We willen dat onze leden leden optimaal gebruik kunnen maken van onze site en er gemakkelijk hun weg kunnen vinden. De site bevat een enorme rijkdom aan informatie, kruisverbanden en extra’s, zoals een netwerk-database. Maar dat grote aanbod kan overweldigend zijn. Daarom hebben we dit jaar veel tijd gestoken in de ontwikkeling van een nieuwe lay-out van onze artikelen, en in een nieuwe app voor op je telefoon. Deze app biedt een aantal voordelen. Ten eerste geeft een app op je smartphone een prettiger leeservaring. Op een mobiele website moet je vaak opnieuw inloggen, een app heeft dat probleem niet.

We hebben een tweede reden voor de ontwikkeling van onze app: audio-versies van onze artikelen goed kunnen presenteren. We willen FTM steeds sterker maken en daarbij is een eigen app waarin je onze audio-artikelen en podcasts kunt luisteren van belang. Waar we best trots op zijn: wanneer je op de website naar een artikel luistert en ergens halverwege stopt, kun je in de app later naadloos verdergaan waar je was gebleven.

We zullen vanaf nu zeker eens per week van een artikel ook een audio-versie maken; dat aantal willen we langzaam opvoeren. Om te zorgen dat je de smaak alvast te pakken krijgt, hebben we van een aantal belangrijke publicaties van dit jaar alsnog een audio-versie gemaakt. Auteurs lezen zelf hun artikelen voor. Zo maak je persoonlijker kennis met onze journalisten. Afgelopen zomer hebben we met een groep lezers de audioversie getest; zij waren heel positief, en vandaar dat we deze optie nu aan iedereen beschikbaar stellen.

De app is exclusief voor onze leden, net zo als de audioversies van onze artikelen. De app is kersvers (hij kwam op 17 december uit). Laat ons vooral weten wat je ervan vindt en wat er naar jouw smaak beter kan!

2020 and beyond… 

In 2020 bestaat Follow the Money 10 jaar. Natuurlijk zullen we dat op gepaste wijze vieren. Maar tegelijk moeten de handen uit de mouwen. De sterke groei van de afgelopen jaren is geweldig, maar doet onze systemen achter de schermen soms kraken. Meer leden betekent immers ook meer vragen, meer e-mails en meer belletjes. Die moeten we wel de baas kunnen blijven. We zullen dus ook investeren in de backend, zoals dat in de ict heet. Op zich merk je daar niets van. We zorgen ervoor dat alles soepel blijft lopen. 

Doordat we meer leden hebben, de prijs van ons lidmaatschap iets hebben verhoogd en de btw-wijziging in ons voordeel is, kunnen we onze journalisten sterker aan ons binden en hen meer zekerheid bieden. Op dit moment werken de meeste FTM-redacteuren op freelance-basis: we willen een groeiend deel van hen een contract in vaste dienst aanbieden. De extra inkomsten die we volgend jaar boeken, zullen we gebruiken om onze journalistiek te versterken.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Arne van der Wal
Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.
Gevolgd door 927 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 5431 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Jan-willem Sanders
Uitgever van Follow the Money en de ambassadeur van onze leden.