De nieuwe orde komt er aan

    Onze nieuwe columnist Jan Rotmans voorspelt dat 2014 geen jubeljaar, maar een kanteljaar wordt. Met veel sociale onrust, chaos en turbulentie. Het is een noodzakelijke transitie.

    Het jaar 2014 wordt een kanteljaar. Steeds meer mensen in steeds meer geledingen van de samenleving realiseren zich dat de samenleving aan het kantelen is en doen daar ook actief aan mee. De samenleving kantelt van een centraal geleide, top-down gestuurde naar een decentrale, bottom-up samenleving. Oude verticale instituties lopen op hun laatste benen (zoals vakbonden, politieke partijen, omroepen, natuur & milieuorganisaties), terwijl nieuwe, horizontale verbanden (gemeenschappen, coöperaties, sociale en fysieke netwerken) voortdurend aan belang winnen.
    We verkeren in een overgangsfase, gepaard met chaos, turbulentie en onzekerheid
    Op weg naar samenleving 3.0 verkeren we nu in een overgangsfase, die gepaard gaat met chaos, turbulentie en onzekerheid. Veel organisaties hebben belang bij het in stand houden van de bestaande orde, maar dat is slechts uitstel van executie. Een ongrijpbare vernieuwende dynamiek van onderop vormt langzaam maar onmiskenbaar een nieuwe macht.

    Kantelfase

    De kantelfase waarin we nu zitten is lastig maar boeiend: de oude silo’s worden afgebroken en dat gaat gepaard met veel onrust: massale ontslagen in de thuiszorg, welzijnsorganisaties verdwijnen, bouwbedrijven saneren op grote schaal, energiebedrijven vallen om en financiële instellingen reorganiseren radicaal. Maatschappelijke stelsels als zorg, welzijn, onderwijs, energie, bouw en de financiële sector gaan op de schop en moeten worden vernieuwd. Gemeenschappelijke deler in al deze domeinen is dat de mens niet meer centraal staat, maar in dienst van de structuren. Hervorming van deze stelsels houdt in dat de mens weer centraal komt te staan en de structuren in dienst van de mens. Dat kost tijd en geduld. Zo wordt het zorgstelsel (zeker de care) langzaam maar zeker omgevormd tot een stelsel dat mensgericht is, een beroep doet op de eigen kracht en de eigen omgeving met samenredzaamheid als uitgangspunt. In zorg 3.0 staan menselijke waarden als aandacht, vertrouwen, ruimte, diversiteit en kwaliteit voorop.

    Worsteling politiek

    De politiek worstelt met deze kantelperiode. Zij is ook bezig met hervormingen, van de arbeidsmarkt, woningmarkt, zorg en onderwijs. Dit zijn echter vooral aanpassingen van de bestaande systemen en geen radicale systeemvernieuwingen. Binnen de bestaande kaders wordt gezocht naar verbeteringen, maar wel met dezelfde spelers en nagenoeg dezelfde spelregels binnen dezelfde verhoudingen. Van een werkelijke machtswisseling is geen sprake. Zo is in de zorg sprake van een decentralisatie van taken, bevoegdheden en financiën, maar de crux is de noodzakelijke cultuuromslag en structuurverandering. Het misverstand is derhalve dat de politiek binnen de kaders van de traditionele samenleving (2.0) bezig is met hervormingen (systeemaanpassingen), terwijl een steeds krachtiger onderstroom bezig is met het  vormgeven van een heel nieuw type samenleving (3.0).
    De bestaande orde zal zich met hand en tand verdedigen tegen de opkomende orde
    Dit zal in 2014 steeds meer maatschappelijke onrust teweegbrengen. De transitiehistorie leert dat de bestaande orde zich met hand en tand zal verdedigen tegen de opkomende orde. Er is per slot veel geld en macht te verdedigen. Alleen al met fossiele energie verdient de Nederlandse staat zo’n 15 miljard per jaar. Pogingen om zelf schone energie op te wekken en/of te leveren door lokale initiatieven worden dan ook stelselmatig gedwarsboomd. Voorbeeld is de befaamde postcoderoosregeling, waar honderden lokale energie initiatieven eerder last dan gemak van hebben.

    De nieuwe orde komt eraan

    Ander treffend voorbeeld was een recent voorstel van de secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken, Maarten Camps, om ZZP-ers te verplichten tot collectieve arbeidsregelingen. Dit zijn allemaal uitingen van pogingen om de nieuwe orde een halt toe te roepen. Het zal niet baten, het zal hooguit het verandertempo afremmen. In 2014 zullen de spanningen toenemen tussen de ‘aanpassers’ en de ‘vernieuwers’. En hoe groter de spanningen hoe meer onrust er zal ontstaan en hoe verder we in de kantelfase geraken.
    20 procent van de bevolking is nodig om het systeem definitief en onomkeerbaar te kantelen
    Van transities uit het verleden weten we dat een kritische massa van ca. 20 procent van de bevolking nodig is om het systeem definitief en onomkeerbaar te laten kantelen. Dat betekent voor Nederland dat zo’n 2.5 miljoen volwassenen mee moeten kantelen om het omslagpunt te bereiken. Uitgaande van zo’n 250.000 mensen die nu al actief betrokken zijn bij de nieuwe maatschappelijke orde, betekent dat pakweg een vertienvoudiging van het aantal Nederlanders dat betrokken is bij de kanteling. Een mooie opgave voor de komende jaren! Jan Rotmans is professor in transities en transitiemanagement aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en oprichter van het onderzoeksinstituut DRIFT: Dutch Research Institute For Transitions. Bekijk hieronder de uitzending die VPRO Tegenlicht in de lente van 2013 met Jan Rotmans maakte over de transitie van de Nederlandse economie.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jan Rotmans

    Is hij een activistische wetenschapper of een wetenschappelijk gedreven activist? Of heeft hij iets van beide? <br /> <br />...

    Volg Jan Rotmans
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren