KLM lijdt niet onder 'oneerlijke concurrentie’

    Volgens bazen van trotse nationale Europese luchtvaartmaatschappijen is er sprake van oneerlijke concurrentie door Gulfcarriers uit het Midden-Oosten. Zij klagen steen en been over de voordelen die deze maatschappijen zouden genieten. Is dat kattengejank of terechte kritiek?

    In Europa ontstaat steeds grotere onzekerheid over het lot van de traditionele luchtvaartmaatschappijen. Ooit succesvolle maatschappijen als British Airways, Lufthansa en onze eigen KLM worden weggeconcurreerd door zogenoemde Low Cost Carriers (LCC) waarvan de meesten twintig jaar geleden nog niet eens bestonden. Een aantal van die bedrijven is afkomstig uit Europa. Easy Jet en Ryanair zijn in Nederland de bekendste namen. Een andere groep nieuwbakken tegenstrevers is afkomstig uit het Midden-Oosten. En met name deze groep wekt in bepaalde Europese bestuurskamers de nodige wrevel op. Bazen van trotse nationale luchtvaartmaatschappijen verwijten hun oneerlijke concurrentie. Zogenoemde 'Gulfcarriers' als Emirates, Etihad, Qatar Airways zouden dankzij de veel lagere brandstofprijzen in de golfstaten, door goedkope luchthavengelden, lagere milieu-eisen en de veel voordeliger arbeidsvoorwaarden van de piloten en overig personeel, beter kunnen concurreren. En dat zou niet eerlijk zijn. De meeste luchtvaartbazen willen dan ook dat de Europese Commissie ingrijpt en zorgt voor ‘een gelijk speelveld’.
    De Nederlandse overheid heeft weinig oor voor deze roep om hulp
    De Nederlandse overheid heeft weinig oor voor deze roep om hulp. Eind vorig jaar gaf het ministerie van Infrastructuur en Milieu de luchtvaartmaatschappij Emirates toestemming om zijn dienstregeling op Schiphol aan te passen door vanaf 1 februari de tweede dagelijks vlucht naar Dubai met de Airbus A380 uit te voeren in plaats van met de kleinere B777. Vorige week dinsdag 19 januari onthulde Het Financieele Dagblad (FD) dat het ministerie zijn besluit voor een belangrijk deel heeft gebaseerd op een rapport van het economisch onderzoeksbureau SEO. Daaruit blijkt dat de maatschappijen uit de Golfregio niet aan prijsdumping doen en dus ook niet op een oneerlijke wijze concurreren.

    Oneerlijke concurrentie?

    De onthulling van het FD kwam op een gevoelig moment. Vorige week woensdag en donderdag 20 en 21 januari 2016 kwam de verzamelde top van de Europese luchtvaartsector op Schiphol bijeen om te praten over de Europese luchtvaartagenda. Tijdens dit tweedaagse congres spraken de Europese transportministers, luchtvaart-ceo’s en de Eurocommissaris van transport over de hete hangijzers van de Europese luchtvaart, waarvan de (dure) luchthavengelden, de vermeende oneerlijke concurrentie vanuit het Midden-Oosten en de opmars van prijsvechters de belangrijkste zijn.
    Luchtvaartmaatschappijen en luchthavens hebben gezamenlijke belangen
    Het was een succesvol congres als je de deelnemers mag geloven. KLM-topman Elbers zei tegen het FD dat de top meer had opgeleverd dan nietszeggende verklaringen: ‘Er zijn hele goede dingen gezegd over de gezamenlijke belangen die bijvoorbeeld luchtvaartmaatschappijen en luchthavens hebben. Dit is heel goed om de geesten rijp te maken’. Veel aandacht ging uit naar het thema van de vermeende oneerlijke concurrentie.

    Geliberaliseerde Europese markt

    De Europese luchtvaart-ceo's willen kortweg dat de Europese Commissie optreedt tegen de Golfstaten. Het is echter zeer de vraag of de Europese Commissie daartoe genegen is. Immers, zij heeft ingezet op een volledig geliberaliseerde Europese luchtvaartmarkt, waarin geen plaats is voor protectionistische maatregelen. Volgens de Commissie komt een verdere liberalisering juist ten goede aan de consument, omdat de prijs van een vliegticket daardoor daalt. De Commissie zegde in begin december van vorig jaar niettemin toe er nauw op toe te zullen zien dat bepaalde buitenlandse maatschappijen geen ongeoorloofde staatssteun ontvangen. Ofschoon het woord 'Gulfcarrier' nergens werd genoemd, was het voor alle betrokkenen duidelijk waar de Europese Commissie op doelde.
    ‘Er is geen sprake van ongeoorloofde staatssteun vanuit de Golfstaten’
    Op de klacht van de Europese luchtvaartbedrijven komt evenwel de nodige kritiek van verschillende aviation experts. Zo beweerde luchtvaartexpert John Strickland van het Britse JLS Consulting al eerder tegenover Follow the Money dat ‘er geen sprake was van ongeoorloofde staatssteun vanuit de Golfstaten’. Volgens Strickland moeten de Europese maatschappijen zoals Air France KLM vooral ‘efficiënter worden en een goede klantenservice aanbieden’. Dit vindt ook Ed Berrevoets, directeur van zakenreisbureau VCK Travel, dat jaarlijks een kwart miljoen tickets verkoopt. Het bureau krijgt steeds meer klachten over de dienstverlening van de traditionele luchtvaartmaatschappijen. Tegen Het Financieele Dagblad zei Berrevoets: ‘het is volkomen intransparant wat er qua tarifering gebeurt bij de airlines. En we moeten steeds meer betalen voor steeds minder service. Sommige luchtvaartmaatschappijen durven ondanks de lage brandstofprijs nog wel een brandstoftoeslag te vragen. Ga dan niet lopen janken over concurrentie van nieuwe luchtvaartmaatschappijen uit de Golf. Veel van onze klanten vinden hun product veel beter’.

    Oosterse mentaliteit

    Die servicegerichte attitude vinden de passagiers wel bij de gulfcarriers. De gulfcarriers werken met personeel dat een Oosterse mentaliteit heeft. Dat betekent dienstbaar zijn. De baas heeft altijd gelijk en er wordt niet gestaakt: de klant staat centraal. En dat tegen een salaris dat een fractie is van het niveau dat in Europa voor bedienend vliegend personeel wordt betaald.
    De gulfcarriers werken met personeel dat een Oosterse mentaliteit heeft
    Ook luchtvaarteconoom Hans Heerkens denkt dat naast kostenreductie de efficiëncy van een KLM beter kan, bijvoorbeeld door enkele korte vluchten op Londen en Parijs te schrappen of die over te doen aan dochterbedrijf Transavia. ‘Maak van Transavia een echte LCC (Low Cost Carrier) die de concurrentie met de andere LCC aankan’, aldus de expert. Nu is de opkomst van de gulfcarriers niet nieuw. Deze ontwikkeling speelt al langer. Al sinds de jaren negentig is deze ontwikkeling gaande. Oud KLM-presidenten als Leo van Wijk en Peter Hartman hoorde je er al over, dus het is niet zo dat men nu opeens overvallen wordt door een nieuwe ontwikkeling. Overigens zijn de bruto salarissen van de piloten van de gulfcarriers weliswaar fors lager dan die van KLM’ers, maar de netto beloning niet, door de hoge belastingdruk in Nederland. Het is dan ook begrijpelijk dat de pilotenbond VNV ‘de kip met de gouden eieren' niet zomaar wil slachten. De bond is met een organisatiegraad van 98 procent bovendien zeer invloedrijk en het is dus de vraag of langs die weg een kostenreductie haalbaar is. Immers, pilotenstakingen, zoals bij Air France is gebleken, die kosten pas echt geld.

    Marktverschuivingen

    Het eerder genoemde rapport van het SEO (Stichting Economisch Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam) dat in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu werd gemaakt bevestigt de veranderingen die de afgelopen decennia zijn opgetreden in de internationale luchtvaart. De monitorstudie laat voornamelijk verschuivingen zien op de directe markten. Eind 2014 heeft Emirates in termen van aangeboden stoelcapaciteit een marktaandeel van ongeveer 50 procent verworven op de markt Nederland – Verenigde Arabische Emiraten (VAE). KLM heeft ongeveer 35 procent van de stoelcapaciteit in handen, Etihad ongeveer 15 procent en Transavia ongeveer vijf procent. Het SEO schrijft dat verschillende wetenschappelijke artikelen cijfermatig hebben aangetoond dat de toetreding van gulfcarriers heeft geleid tot een aanzienlijke marktgroei, maar ook tot een neerwaartse druk op de prijzen en daarmee op de marges van de bestaande luchtvaartmaatschappijen op de respectievelijke routes. De golfcarriers en Turkish Airlines groeien aanzienlijk sneller dan KLM in termen van aangeboden stoelcapaciteit en stoelkilometers en hubluchthavens als Dubai en Doha winnen snel transferaandeel. Zie ook onderstaande grafieken.

    Bron: Official Airlin e Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoek Bron: Official Airline Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoek

    Bron: Official Airlin e Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoe Bron: Official Airline Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoek

    Bron: Official Airline Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoek op basis van NetScan model Bron: Official Airline Guide (OAG), bewerking SEO Economisch Onderzoek op basis van NetScan model

    Gelijkheidsbeginsel

    Er is volgens het SEO echter geen concrete aanwijzing dat er sprake is van zogenoemde price dumping door de gulfcarriers om concurrenten uit te schakelen. Het is de vraag of het feit dat luchtvaartmaatschappijen uit de VAE door comparatieve voordelen lagere operationele kosten hebben dan Nederlandse of andere Europese luchtvaartmaatschappijen in strijd is met het gelijkheids- en billijkheidsbeginsel, zo schrijven de Amsterdamse onderzoekers.
    Er is geen concrete aanwijzing dat er sprake is van prijsdumping
    De capaciteit die door de luchtvaartmaatschappijen uit de VAE in de markt is gezet, heeft geleid tot marktgeneratie, maar  vermoedelijk ook tot afname van de winstgevendheid van KLM op de gegeven routes. Dat hoeft niet per se onredelijk te zijn als de prijzen voor toetreding bijvoorbeeld ruim boven de operationele kosten van de route lagen. Wat betreft de huidige tarieven is niet aangetoond dat die opmerkelijk laag liggen, alhoewel verdere analyse nodig is om daar hardere uitspraken over te kunnen doen, aldus het SEO-rapport.

    Reacties KLM en I&M

    Follow the Money heeft deze conclusie ook voorgelegd aan de KLM en gevraagd om een reactie. 'KLM heeft geen enkel probleem met een gezonde concurrentie, maar er moet wel sprake zijn van een gelijk speelveld,' luidde die. Volgens de KLM is daar op dit moment geen sprake van, omdat de kosten voor de gulfcarriers niet gelijk zijn aan die van de Europese maatschappijen. Met name de hoge luchthavenkosten - denk onder meer aan de sterk gestegen beveiligingskosten - maken dat de Europese luchthavens stukken duurder zijn dan die in het Midden-Oosten. Volgens de KLM is dit vooral een politieke kwestie. 'Wij zijn enkel een luchtvaartmaatschappij die als doel heeft om onze klanten zo prettig mogelijk van A naar B te brengen', aldus de KLM.
    'Uiteindelijk zullen de kosten worden doorberekend aan de passagier'
    Op de vraag van Follow the Money hoe dat gelijke speelveld dan bereikt zou moeten worden volgde geen duidelijk antwoord. 'Uiteindelijk zullen de kosten worden doorberekend aan de passagier', aldus de luchtvaartmaatschappij. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu reageerde desgevraagd, dat het SEO onderzoek niet bedoeld was om na te gaan of er sprake was van 'ongeoorloofde staatssteun' aan de vliegmaatschappijen uit het Midden-Oosten, maar meer of de beslissing van de staatssecretaris om Emirates een extra stoelen te geven in lijn was met de afspraken uit de bestaande luchtvaartverdragen tussen Nederland en de VAE. Met andere woorden: om te kunnen beoordelen of met de vervanging van de Boeing 777 door een Airbus A380 door Emirates marktverstoring optreedt en of diensten van andere maatschappijen zoals KLM niet op een onredelijke wijze getroffen worden, heeft SEO Economisch Onderzoek in opdracht van het Ministerie van IenM de karakteristieken van de luchtvaartmarkt tussen Nederland en de VAE geanalyseerd. Op basis van dit onderzoek is geconcludeerd dat de uitbreiding van de stoelcapaciteit door Emirates geen significante effecten heeft op de netwerkkwaliteit en op grond van het Luchtvaartverdrag niet geweigerd kan worden. De ontwikkelingen zullen kritisch gevolgd blijven worden, waarbij het behoud van de sterke netwerkkwaliteit van Schiphol centraal staat, aldus het Ministerie.

    Meer of minder gulfcarriers?

    Samenvattend, vanuit het perspectief van redelijkheid en billijkheid, alsmede het gelijkheidsbeginsel is er volgens het SEO geen sprake van een onredelijke bevoordeling van gulfcarriers of van een ongelijk speelveld. Wel moet het aanbod zijn afgestemd op de vraag en de diensten van andere maatschappijen mogen niet op een onredelijke wijze worden getroffen. Deze voorlopige conclusie lijkt het gelijk te bevestigen van topman Tim Clark van Emirates, die afgelopen november tegen Het Financieele Dagblad zei: ‘Waarom zou je een van de meest efficiënte luchthavens van Europa belemmeren in zijn groei omdat KLM tegen is? Dat is waanzin’.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jean Wanningen

    Gevolgd door 231 leden

    Jean Wanningen (Weert, 1957) is een veelkleurige persoonlijkheid. Ging na ‘verkeerde’ studies bij een gerenommeerde investmen...

    Volg Jean Wanningen
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren