• Wie heeft bepaalt dat dat aantal 17.000 is kunnen dat er 117.000 zijn en geloven hierin wel de bankensector.
  • Niet alleen als middel om variabele rente vast te zetten. Het is veelal als goedkoper alternatief voor een vaste rente gepresenteerd.

Banken hebben de eerdere herbeoordeling van rentederivaten in de soep laten lopen, maar mogen nu meebeslissen over hoe het nieuwe herbeoordelingsproces er uit komt te zien. Tegenspel van MKB-Nederland krijgen zij in ieder geval niet, en ook de AFM ziet geen rol voor zichzelf weggelegd. Hoe evenwichtig gaat die nieuwe herbeoordeling zijn?

Ben Knuppe, Rutger Schimmelpenninck en Theo Kocken. Dat zijn de drie mannen die het inmiddels al vijf jaar voortslepende derivatenprobleem van mkb’ers mogen gaan oplossen. De twee oud-curatoren van DSB Bank en de derivatenexpert zijn door minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem aangesteld als ‘onafhankelijke deskundigen’ die samen met de banken tot een ‘uniform voortschrijvend herstelkader’ moeten komen voor rentederivaten die zijn verkocht aan niet-professionele mkb’ers. Hoe heeft het zover kunnen komen dat de Autoriteit Financiële Markten en de minister het oplossen van dit dossier uit handen geven aan drie wijze mannen?

Banken hebben in de jaren rond het uitbreken van de kredietcrisis in 2007 en 2008 vele duizenden rentederivaten verkocht aan kleine ondernemers, van binnenvaartschippers, tot tuinders en vastgoedhandelaren. Het product was verkocht als middel om de rente op leningen met een variabele rente vast te zetten, maar bleek allerlei bijwerkingen te hebben toen de rente fors daalde. In 2012 begon de AFM als toezichthouder een onderzoek: er kwamen namelijk steeds meer signalen dat de soms zeer complexe rentederivaten (niet alleen renteswaps, maar ook vele 'exoten' zoals semi-supercollars, en extendible leningen) voor allerlei problemen zorgden bij deze ondernemers, die vaak niet precies wisten hoe een derivaat werkte.

Slager mag eigen vlees keuren

De AFM voelde dat het niet goed zat en zag dat ook de Britse toezichthouder al flink had ingegrepen omdat ook daar misselling van rentederivaten aan mkb’ers had plaatsgevonden. Maar in plaats van zelf de regie te grijpen, gaf de AFM de banken de mogelijkheid om de verkoop van 17.000 rentederivaten zélf te ‘herbeoordelen’. De slager mocht zijn eigen vlees gaan keuren, was al snel de kritiek. Maar dat werd weggewimpeld door banken met het argument dat de AFM namelijk toezicht hield op die herbeoordelingen, en dat zij vorig jaar nog constateerde dat banken goed bezig waren, ook al was er nauwelijks sprake van compensatie voor mkb’ers.

Toen ondernemers in de rechtszaal echter overwinning na overwinning begonnen te halen, kwam de AFM in een lastig parket te zitten. In december kwam de toezichthouder met het inzicht naar buiten dat de herbeoordelingen tóch niet goed waren, en dat zij zelf als toezichthouder steken had laten vallen. Ze zegde toe binnen een paar weken met meer informatie naar buiten te komen, maar het bleef maanden stil.

Banken zegden meer compsensatie toe volgens AFM, maar gaven tegelijkertijd ook veel tegengas

Achter de schermen probeerde de AFM aan een oplossing te werken. Hoe halen we de angel uit dit dossier, vroegen ze aan advocaten en adviseurs van ondernemers? Ondertussen liet kersvers AFM-bestuurder Femke de Vries in ‘indringende gesprekken’ met banken weten dat ze royaler moesten zijn richting de klant. Iets wat banken volgens haar ook toezegden. Maar ondertussen gaven de banken ook tegengas: dat hele herbeoordelingsproces had miljoenen euro's gekost. Dat wilden ze niet zomaar overboord gooien.

Woekerpolissen

Nu lijkt de AFM een uitweg te hebben gevonden die volgens velen veel verder gaat dan bijvoorbeeld de overheidsinterventie bij het woekerpolisdossier: de minister van Financiën benoemt drie mannen die het probleemdossier moeten vlot trekken. De AFM kon dat volgens Femke de Vries niet zelf doen, omdat dat het mandaat van de toezichthouder te buiten gaat. ‘De beoogde herstelacties voor klanten met (mogelijke) schade vallen binnen het civielrechtelijke domein waarin klant en bank overeenkomsten met elkaar sluiten. De AFM is hierbij als toezichthouder met een bestuursrechtelijk mandaat dan ook geen partij,’ zo verwoordt de toezichthouder het in een brief aan minister Dijsselbloem.

'Voor groot deel van mkb'ers met rentederivaat moet een oplossing komen'

Wel gaf de AFM voor het eerst een inkijkje in hoe groot het probleem met de derivaten volgens haar nu eigenlijk is. Bij ‘een groot deel’ van de 17.000 rentederivaten was volgens De Vries een ‘oplossing’ nodig, oftewel: de bank heeft in het verleden steken laten vallen en daarom moet de ondernemer worden gecompenseerd. Of het derivaat moet kosteloos worden omgezet in een beter passend product, zoals een lening met een vaste rente.

De oplossing van het benoemen van experts doet enigszins denken aan de bemiddelende rol van oud-DNB en ECB-president Wim Duisenberg in de aandelenleaseaffaire van Dexia. Daar kwam de voormalig centraal bankier met de zogeheten Duisenberg-regeling tussen Dexia en belangenorganisaties van gedupeerden.

Banken mogen meebeslissen, mkb'ers niet

Maar er is een groot verschil met de derivatenzaak nu: Schimmelpenninck, Knüppe en Kocken praten met zowel banken, als voorvechters van mkb’ers, maar alleen die eerste groep mag meebeslissen hoe het nieuwe ‘herstelkader’ er uit mag gaan zien. Daarmee hebben de bank de facto een veto over de beslissingen van het driemanschap, een instrument dat de mkb’ers niet hebben.

Volgens Femke de Vries is dat niet zo’n probleem, zo gaf zij in een conference call met journalisten aan. Banken hadden al toegezegd mkb’ers royaler te gaan compenseren en de drie heren waren zo ervaren dat zij er alle vertrouwen in had dat er ‘een redelijk kader wordt overeengekomen’. Hoe het driemanschap precies wil omgaan met de inbreng van mkb-zijde is nog onbekend. Theo Kocken was niet bereikbaar, omdat hij in het buitenland is en Rutger Schimmelpenninck wil nog geen commentaar geven, omdat hij 'nog moet beginnen'.

Collectieve rechtszaak tegen Rabobank blijft gewoon doorgaan

Maar van de kant van mkb’ers klinkt scepsis. ‘Waarom heeft het zo lang geduurd?’, vraagt Pieter Lijesen van de Stichting Renteswapschadeclaim, die een collectieve procedure voert tegen de Rabobank. ‘Deze drie wijze mannen moeten overeenstemming bereiken met de banken, maar waar is het mkb?’ Het is volgens hem nog zeer onduidelijk of Knüppe, Schimmelpenninck en Kocken de bezwaren met mkb’ers serieus gaan meewegen. Zolang de mkb-kant niet mag meebeslissen, is hij volgens eigen zeggen wel gedwongen om door te blijven procederen tegen de bank. ‘Ik verwacht in het najaar een uitspraak, waarbij het onder meer gaat over zaken die de AFM niet benoemd, zoals verborgen provisies en het aanbieden van een net zo duur, maar veel minder risicovol alternatief, de rentecap. En als die uitspraak komt, wat dan? Als dat vonnis steviger is dan het herstelkader dat de banken de deskundigen hebben opgesteld, dan hebben ze meteen een probleem. Of ze hebben nog geen kader en kunnen weer opnieuw beginnen.’ Door voor deze oplossing te kiezen, is de angel nog steeds niet uit het conflict, meent Lijesen.

'Het proces neigt naar 'bankbelang centraal', in plaats van klantbelang centraal'

Ook het Kenniscentrum Rentederivaten, waarin vijf mkb-advocaten en -adviseurs zijn verenigd, is sceptisch. ‘Belangrijkste kritiek is dat de banken zélf een rol spelen in het tot stand komen van het uiteindelijke herstelkader, terwijl geconstateerd is dat banken herhaaldelijk de herbeoordelingen ‘onvolledig en onjuist’ hebben uitgevoerd. Daarmee neigt het proces nog te veel naar ‘bankbelang centraal’ in plaats van ‘klantbelang centraal,’ zo schrijven zij in een persbericht.

‘Er zit bovendien geen enkele échte mkb-financieringsexpert bij de onafhankelijke deskundigen, terwijl het probleem is ontstaan door de combinatie van een financiering in combinatie met het rentederivaat’ zegt KCR-lid Frank Wijn.

Ook KCR-lid Hester Bais voelt er weinig voor om opnieuw onbezoldigd aan nieuwe spelers het probleem met de mkb-derivaten uit te moeten leggen. ‘We hebben dat al diverse malen gedaan met de AFM, politiek, NVB en banken. Het kost zo verschrikkelijk veel tijd. Betrokken partijen weten precies waar het aan schort. De wil om deze problematiek op te lossen is er gewoonweg niet. Moeten we nu weer onbetaald met die onafhankelijke experts om tafel gaan zitten, terwijl we de problemen al zo vaak hebben uitgelegd?’

Nog ruim een jaar wachten

Ook de termijn waarop er een oplossing moet komen, roept bij de mkb-voorvechters veel twijfel op. Medio 2017 moeten de nieuwe herbeoordelingen zijn afgerond, zo stelt de AFM in haar persbericht. Dat betekent dat mkb’ers nog ruim een jaar moeten wachten op een oplossing, als die einddatum al wordt gehaald.

'De AFM zal zijn werk toch wel goed doen?'

Maar niet iedereen aan mkb-kant is sceptisch. Branchevereniging MKB-Nederland zegt ‘niet ongelukkig’ te zijn met de oplossing. MKB-Nederland heeft er zelfs zo veel vertrouwen in dat de banken en de drie experts op eigen houtje tot een voor mkb’ers gunstige regeling gaan komen, dat zij zelf geen behoefte voelen om met hen te spreken. ‘De AFM zal zijn werk toch wel goed doen?’, geeft de woordvoerder op als reden. En als er nou geen gunstige regeling komt, of de AFM maakt weer een fout, zoals ze in december toegaven? ‘Dat zien we dan wel weer. Als je signalen krijgt, kun je altijd nog op de wagen springen.’

Rol banken en AFM lijkt omgedraaid

De AFM en het ministerie van Financiën grijpen met het aanstellen van drie experts veel harder in dan bij het woekerpolisdossier. Toch overheerst aan mkb-kant vooral scepsis. De rol tussen banken en hun toezichthouder lijkt in een paar maanden tijd radicaal te zijn omgedraaid, ondanks de harde woorden van de AFM in december dat banken steken hadden laten vallen. Niet langer de AFM, maar de banken mogen nu meebeslissen hoe de nieuwe herbeoordelingen er uit komen te zien, terwijl de AFM op een zijspoor komt.

De AFM zit niet langer aan tafel bij het opstellen van het nieuwe ‘herstelkader’, maar ziet haar rol beperkt tot het opnieuw beoordelen van de nieuwe herbeoordelingen. Ondertussen krijgt de bankenlobby in haar gesprekken met Schimmelpenninck, Knüppe en Kocken geen tegenwicht van een partij van gelijksoortig formaat: MKB-Nederland. Het tegenwicht moet komen van sceptische advocaten en adviseurs, die dusdanig weinig vertrouwen hebben in dit proces, dat zij hun rechtszaken tegen de banken blijven voortzetten. Daarmee is de AFM er voorlopig nog niet in geslaagd om de angel uit dit probleemdossier te halen.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Joris Heijn

Joris Heijn (1985) studeerde Internationale Betrekkingen in Groningen, maar wilde eigenlijk liever journalist worden. Deed da...

Lees meer

Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

Volg Joris Heijn
Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

Derivaten in het MKB

Gevolgd door 202 leden

FTM verdiepte zich sinds 2013 de wijze waarop grote banken in Nederland vele duizenden ondernemers in het MKB met rentederiva...

Lees meer

Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

Volg dossier