Onafhankelijke Eerste Kamer cruciaal voor onze democratie

    Voormalig Senator Kees de Lange kan het na zijn recente afscheid niet laten om nog eens om te zien. Niet in wrok, maar wel in verwondering. En met zorg. 'Hoe kan het dan toch dat de burger zo’n negatief beeld heeft van politici?'

    Na vier jaar lid te zijn geweest van de Eerste Kamer als eenmansfractie, beleefde ik op 2 juni mijn afscheid. Nu is het tijd om wat gedachten te ordenen en terug te zien op een bijzonder intensieve periode. Het Kamerlidmaatschap gaat om een deeltijdfunctie waarvoor ongeveer anderhalve dag in de week gerekend wordt, maar dat geldt vooral voor de leden van grotere partijen die het werk kunnen verdelen. Als Senator voor een eenmansfractie die zijn zaken serieus neemt, moet je denken aan minimaal vier dagen in de week. Senatoren ontvangen een vaste vergoeding, maar omdat zij geacht worden ergens anders een hoofdfunctie te bekleden, wordt er geen pensioen opgebouwd en worden er geen sociale lasten bekostigd. Als je al graaiersambities zou bezitten, dan kun je beter geen Senator worden. En dat is maar goed ook.
    Als je al graaiersambities zou bezitten, dan kun je beter geen Senator worden
    Senatoren vervullen hun taak dus in deeltijd en hebben in veel gevallen al eerder een brede maatschappelijke ervaring opgedaan op velerlei gebied. Zij zijn gemiddeld ouder dan de leden van de Tweede Kamer, die qua leeftijdsopbouw overigens volstrekt geen afspiegeling van de bevolking vormt. Het oudste Tweede Kamerlid is momenteel 65. De Tweede Kamer houdt zich veel meer bezig met de hype van de dag. Het lidmaatschap van de Tweede Kamer is, veel meer dan in het verleden, een carrièrestap geworden voor jonge mensen die dat werk een aantal jaren doen om daarna naar iets anders over te stappen.

    Complementaire rol

    Volksvertegenwoordigers die hun functie langdurig vervullen en fungeren als een soort collectief geheugen en geweten zijn buitengewoon schaars geworden.
    Volksvertegenwoordigers die fungeren als een soort collectief geheugen en geweten zijn buitengewoon schaars geworden
    Leden van de Tweede Kamer worden afgerekend op het aantal moties en amendementen dat zij op hun conto kunnen schrijven en vooral op hun zichtbaarheid in de media. Voor Senatoren is dat allemaal van veel minder belang. In veel opzichten vervullen Eerste en Tweede Kamer dan ook een complementaire rol. De bevoegdheden van de Eerste Kamer zijn geregeld in de Grondwet. Wat opvalt is dat het recht van initiatief berust bij regering en Tweede Kamer, en niet bij de Eerste Kamer. De Eerste Kamer is wel medewetgever, maar mag uitsluitend wetten aannemen of verwerpen. Amenderen is niet toegestaan, hoewel een verstandige minister die tijdens een debat aanvoelt hoe de stemverhoudingen liggen, een wetsvoorstel kan terugnemen om vervolgens een zogeheten 'novelle' in te dienen. Daarin wordt dan geprobeerd de kritiek die geuit is te ondervangen om het voorstel daarna wel aanvaardbaar te maken. Zo’n novelle moet dan wel weer opnieuw door de Tweede Kamer. Interessant is dat er niets in de Grondwet staat dat de Eerste Kamer het spelen van een politieke rol ontzegt. Echter, als de Eerste Kamer zou proberen de rol van de Tweede Kamer te dupliceren, zou men slechts bijdragen aan de eigen overbodigheid. In de praktijk heeft de Eerste Kamer zich dan ook ontwikkeld tot een ‘Chambre de Réflection’ die zich vooral bezighoudt met de toetsing van de kwaliteit van wetsvoorstellen op grond van rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Een te politieke rol van de Eerste Kamer mag dan minder verstandig zijn, niettemin kan de Eerste Kamer een dergelijk rol ofwel zich toe-eigenen of opgedrongen krijgen.

    Achterkamertjesoverleg

    In de eerste drie jaar van de afgelopen Senaatsperiode kon de Eerste Kamer in betrekkelijke rust normaal haar werk doen. Daarna werden de gevolgen van de weeffout bij de laatste kabinetsformatie waarbij alleen gekeken was naar een meerderheid in de Tweede, maar niet in de Eerste Kamer steeds zichtbaarder. De ‘oplossing’ van kabinet Rutte II was het bij elkaar harken van de minst kritische oppositiepartijen D66, CU en SGP, precies genoeg om ook in de Eerste Kamer een minimale meerderheid te krijgen. Die constructie kwam tot stand in achterkamertjesoverleg met fractievoorzitters in de Tweede Kamer, zonder dat met de overeenkomstige fractievoorzitters in de Eerste Kamer gesproken was. Als vanzelfsprekend werd aangenomen dat die zich wel als makke schapen zouden schikken.
    Onder Rutte II is er een markt voor van alles en nog wat, maar niet voor onafhankelijke denkers
    Dat bleek ook het geval. Dat het reduceren van Eerste Kamerfracties tot stemvee nu niet de manier is om bij de burger veel respect voor diezelfde Eerste Kamer af te dwingen, werd graag op de koop toegenomen. Onder Rutte II is er een markt voor van alles en nog wat, maar niet voor onafhankelijke denkers.

    Overbodig?

    Toch was het monsterverbond met de fracties, die zichzelf graag ‘constructieve oppositie’ noemden en zich tot vervelens toe op het landsbelang beriepen, voor de coalitie van VVD en PvdA een gemengd genoegen. Voor alle te maken stappen was eindeloos overleg en geneuzel onvermijdelijk. Halbe Zijlstra (VVD) betoogt publiekelijk dat de Eerste Kamer overbodig is en bij de Algemene Politieke Beschouwingen eind 2014 kwam Loek Hermans (VVD) in een één-tweetje met Mark Rutte (VVD) met een voorstel om een Staatscommissie in te stellen die zich over de toekomst van de volksvertegenwoordiging moet buigen. In het College van Senioren in de Eerste Kamer kwam Hermans vervolgens met een onbeholpen notitie die geen probleemstelling en geen analyse bevatte en evenmin een mogelijke oplossingsrichting aangaf. Gelukkig liet dit College zich niet zonder slag of stoot voor dit matige werkstukje winnen en is de kritiek voorlopig niet weerlegd. Ook binnen de PvdA rommelt het als het over de Eerste Kamer gaat. Een aantal dissidenten uit de vorige Senaatsperiode zijn op onverkiesbare plaatsen gezet en inmiddels vervangen door inschikkelijker exemplaren. Ook bestaat nadrukkelijk de wens om Eerste Kamerleden behorende tot de coalitiepartijen te binden aan het Regeerakkoord. En zo wordt stap voor stap de cruciale onafhankelijke positie van de Eerste Kamer uitgehold. Nu is zelfs nostalgie tegenwoordig niet meer wat het geweest is, maar mij dunkt dat men zeer terughoudend moet zijn om het kind van de evenwichtige volksvertegenwoordiging met het Ruttiaanse vuile waswater weg te gooien.
    men moet zeer terughoudend zijn om het kind van de evenwichtige volksvertegen-woordiging met het Ruttiaanse vuile waswater weg te gooien
    Intussen is de regeerbaarheid van Nederland gedaald tot een niveau ver beneden NAP. Met zes partijen in de nieuwe Eerste Kamer met elk zo tussen de 10 en 15 procent van de zetels zijn voor meerderheden minimaal vier partijen nodig. De fragmentatie van het politieke landschap is opnieuw verder voortgeschreden. Bovendien was de opkomst bij de Statenverkiezingen ontstellend laag. Graag houden de voormannen van de partijen die nu nog onderling de macht verdelen het volk voor dat het allemaal komt door de overmaat aan kleine partijen in Nederland.

    Bram Moszkowicz

    Er wordt dus weer eens gepleit voor een kiesdrempel. Nu mag het zo zijn dat kleine partijen door de spreektijd waar ook zij recht op hebben het parlementaire proces enigszins vertragen, maar ook zonder de splinters zou de onregeerbaarheid natuurlijk even groot zijn. Maar simpele feiten zijn voor veel politici geen reden om niet te grossieren in misleidende drogredeneringen. Zorgwekkend is ook dat de belangstelling van de burger voor politiek zich beweegt van het ene dieptepunt naar het volgende.
    Het vertrouwen in de politiek is volkomen weg en de burger laat dat luid en duidelijk weten
    Het vertrouwen in de politiek is volkomen weg en de burger laat dat luid en duidelijk weten. Op elke politieke bijeenkomst kun je de beschuldigingen over graaien en erger beluisteren. Ook op dat punt kijkt de politiek het liefste de andere kant op of zoekt zondebokken. Helaas heeft de politiek zelf een enorm vermogen om zich in diskrediet te brengen. In mijn jaren in de Eerste Kamer heb ik veel mensen leren kennen en de grote meerderheid is competent, hardwerkend en integer. Hoe kan het dan toch dat de burger zo’n negatief beeld heeft van politici? Het is treurig om te moeten vaststellen dat de politiek veel te veel ruimte biedt aan figuren van kwestieus gedrag die soms al jaren onderwerp van onderzoek zijn door het Openbaar Ministerie, of die al op allerlei niveaus veroordeeld zijn. Henk Krol, Jos van Rey, Johan Houwers, zij hebben van alles aan hun kar hangen maar doen zich ongegeneerd voor als volksvertegenwoordiger. De nieuwste loot aan deze stam van ongewenste types is Bram Moszkowicz die zich warmloopt voor een rol in de politiek. Bij de laatste Eerste Kamerverkiezingen werd zelfs door een partijtje zonder programma geprobeerd de stem van Van Rey binnen te halen onder de leus ‘geen senator, geen poen’. Daarmee positioneer je je natuurlijk wel als kanshebber voor de Bokaal voor Plat Populisme. De media doen er het zwijgen toe, andere partijen kijken weg. De burger heeft het allemaal haarfijn door en heeft allang zijn conclusies getrokken.

    Overhaast, overoptimistisch

    Het is verleidelijk om ook nog in te gaan op het eurodossier met de onverenigbare petten van Jeroen Dijsselbloem, op het pensioendossier dat ten onrechte los gezien wordt van het wanbeleid van de ECB, of op diverse overhaaste wetsvoorstellen met decentralisatie als geenschappelijk thema. Overhaaste en overoptimistische wetgeving is met dikwijls kleine meerderheden door de volksvertegenwoordiging gedramd en zal nog jarenlang een splijtzwam blijven. Een beetje meer ‘réflection’ zou hier niet misstaan hebben. Dat ware te verkiezen geweest boven het huidige spektakel in eindeloos veel bedrijven waar de eerdere pleitbezorgers van deze qua uitvoerbaarheid en kostenbeheersing zorgwekkende wetgeving nu opeens het hoogste woord van kritiek hebben. Partijen die zich zo graag beroepen op het landsbelang en zich voor dergelijk weerzinwekkend opportunisme lenen, verdienen wat mij betreft geen respect.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Kees de Lange

    Volg Kees de Lange
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren