Amsterdam 19-09-2022. Zittingsdag Marengo in De Bunker. Nabil B. is kroongetuige in dit proces.

Amsterdam 19-09-2022. Zittingsdag Marengo in De Bunker. Nabil B. is kroongetuige in dit proces. © ANP / Hollandse-Hoogte / Nico Garstman

Justitie worstelt met kroongetuigen, maar de minister wil er juist meer

Minister Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid wil de kroongetuigenregeling uitbreiden. Ze ziet dat als een essentiële stap in de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Maar in de praktijk hapert de regeling. Het OM nam vorige maand tijdens een moordproces openlijk afstand van de kroongetuige, een unicum. In de rechtszaal was een psychologisch rapport opgedoken dat de betrouwbaarheid van Nidal S. sterk ondermijnde.

Lees het hele verhaal (11 min.)
Lees de snelle versie
Dit stuk in 1 minuut
  • Kroongetuigen leggen belastende verklaringen af over medeverdachten en krijgen in ruil daarvoor bescherming van de overheid en maximaal de helft strafvermindering. 
  • Uit onderzoek van Follow the Money blijkt dat de huidige regeling allesbehalve perfect is. Zo nam het OM onlangs voor het eerst afscheid van een een kroongetuige. Die getuige, Nidal S., bleek namelijk volgens een opgedoken rapportage van het Pieter Baan Centrum ‘de neiging te hebben te liegen’.
  • Ook in de bekende Marengo-zaak blijven de problemen rond kroongetuige Nabil B. aanhouden. De Amsterdamse rechtbank besloot zelfs dat een van zijn voormalige advocaten moet worden verhoord over (verboden) toezeggingen die al dan niet aan de kroongetuige gedaan zouden zijn. Ook dat is niet eerder voorgekomen.
  • Minister Yesilgöz wil de regels voor het inzetten van kroongetuigen oprekken, bijvoorbeeld door een volledige kwijtschelding van straf mogelijk te maken. In november stuurt ze haar plannen aan de Tweede Kamer. 
  • Volgens hoogleraar straf- en strafprocesrecht Jan Crijns, deskundig op het gebied van kroongetuigen, zou OM er goed aan doen om uitvoerig te onderzoeken hoe Nidal S. kroongetuige heeft kunnen worden. 
Lees verder

Maart 2022. In de zwaar beveiligde rechtbank De Bunker in Amsterdam Osdorp klinkt gemor uit de cabine waarin de kroongetuige zit. Nidal S. is geschminkt en heeft een pruik op. De cabine is zo geplaatst dat alleen de rechters, de officieren van justitie en de verdachte en diens advocaat hem kunnen zien. De rest van het aanwezige publiek hoort alleen zijn stem. 

Volgens de kroongetuige heeft de verdachte een moord gepleegd op een bekende Eindhovense crimineel. De verdachte zou dat aan S. hebben toevertrouwd tijdens een spontane biecht. Verdachte ontkent dit, en zijn advocaat Nico Meijering verhoort de kroongetuige vandaag in het openbaar. 

De Amsterdamse advocaat wandelt door de kleine rechtszaal en vuurt de ene na de andere vraag af op de kroongetuige. Maar plotseling zet Meijering een offensief in dat niemand zag aankomen, en S. al helemaal niet. Of de getuige zich kan herinneren dat hij voor een observatie in het Pieter Baan Centrum was? Uit de cabine klinkt nu gesputter. De getuige zegt het zich niet te kunnen herinneren. Als Meijering hem voorhoudt dat hij in een vonnis heeft gelezen dat de kroongetuige is onderzocht in het Pieter Baan Centrum, ontkent de kroongetuige. ‘Ik weet het niet meer.’

Persoonlijkheidsstoornis

Het vonnis van S. is in bezit van Follow the Money, en daarin wordt de psychologische rapportage die in 2016 is gemaakt door het Pieter Baan Centrum inderdaad aangehaald. De conclusies zijn niet mals.

Op basis van zijn functioneren en de gevoerde gesprekken wordt zijn intelligentie beneden gemiddeld tot gemiddeld geschat. Verder wordt in voornoemde rapportage gesteld dat verdachtes neiging tot het vertellen van onwaarheden, de manipulatieve wijze van contact aangaan (met dwingen, charmeren, dreigen en overtuigen als elementen) in samenhang met de beperkte informatie over de levensloop van verdachte, met een zowel in aantal als thematiek van de zaken zeer uitgebreid justitieel verleden, het beeld van een parasitaire levensstijl en het beeld van gedragsproblemen vanaf jonge leeftijd, onderzoekers ertoe hebben gebracht te spreken van een gebrekkige ontwikkeling in de vorm van een persoonlijkheidsstoornis.

Moordverdachten uit drie verschillende zaken zouden in de gevangenis spontaan schuld hebben bekend aan de kroongetuige

Een maand na zijn vonnis in 2016 meldde S. zich bij de inlichtingendienst van de politie. Hij bood hulp aan bij het oplossen van twee moorden; een in Eindhoven en een in Rotterdam. Dat wekte de interesse. Ook zei hij meer te weten over een coldcasezaak uit Nijmegen. Twee jaar later tekende hij een contract met de staat en was hij officieel kroongetuige. Hij is daarmee een criminele collega geworden van bekende kroongetuigen als Fred Ros, Peter la Serpe, Tony de G. en de bekendste: Nabil B. Op één belangrijk onderdeel verschilt hij van zijn ‘collega’s’. Die waren zélf ook verdachte in de zaak waarin zij getuigen, S. is dat niet.

Zijn verhaal is bijzonder. In de drie moordzaken waarin hij heeft verklaard (codenamen ‘Bugel’, ‘Croos’ en ‘Malvert’) zouden de vermeende daders in de gevangenis bij S. een spontane biecht hebben afgelegd. Omdat S. naar eigen zeggen uit het criminele milieu wilde stappen maar dat niet kon, zou hem dat met hulp van justitie wel lukken. De deal die hij sluit is niet verkeerd: in plaats van zes jaar hoeft hij maar drie jaar te zitten. En hij krijgt een bedrag van 39.000 euro terug, dat hem eerder was afgenomen. 

Uitgebreide screening en toetsing

Hoe word je kroongetuige? Daaraan gaat een heel proces vooraf. Het initiatief kan komen van een crimineel zelf, maar justitie kan ook iemand in het milieu benaderen. De hoofdofficier van justitie moet toestemming geven voor een verkennend gesprek. Dat wordt gevoerd door een officier die is belast met speciale getuigen. Als die kennismaking voor beide partijen goed verloopt, kan het traject beginnen. De kroongetuige-in-wording legt een getuigenis af, waarin hij doorgaans belastend verklaart over zijn criminele vrienden. Zolang de deal met justitie niet officieel is, blijven de verklaringen weggestopt in de kluis.

Daarna checkt justitie de verklaringen en zoekt informatie die het verhaal van de kroongetuige bevestigt. Op basis daarvan velt de officier van justitie een oordeel over de betrouwbaarheid van de kroongetuige. Ondertussen onderhandelt de advocaat van de kroongetuige met de staat over de voorwaarden van de deal. Het Openbaar Ministerie (OM) vraagt advies aan de landsadvocaat, die beoordeelt of alle stappen juridisch gezien juist zijn doorlopen.

Hoe kan iemand die volgens het Pieter Baan Centrum neigt naar het vertellen van leugens een kroongetuige worden?

Ook binnen het OM zelf zijn er checks en balances. De Centrale Toetsingscommissie (CTC), een intern orgaan dat bestaat uit leden van het OM en de politie, geeft advies over de inzet van bijzondere opsporingsmiddelen – zoals het inzetten van een kroongetuige. Uiteindelijk levert de CTC samen met de landsadvocaat een advies aan het college van procureurs-generaal, de top van het OM. Die kan in gevoelige kwesties ook nog advies vragen aan de minister van Justitie en Veiligheid. Als de voorgenomen deal op goedkeuring van de top kan rekenen, wordt de rechtmatigheid van de overeenkomst getoetst bij de rechter-commissaris. Het betrouwbaarheidsoordeel van de officier van justitie wordt in dit traject eveneens getoetst.

Is dat oordeel positief, dan tekenen de betrokken officier van justitie en de kroongetuige een overeenkomst. Die verplicht de kroongetuige om op zittingen te verschijnen en naar waarheid te verklaren over de zaken die de deal raken. 

De vraag is hoe iemand die volgens het Pieter Baan Centrum ‘de neiging heeft tot het vertellen van onwaarheden’ kroongetuige kan worden. 

Ongebruikelijke stap

Een paar weken na de confrontatie in de Amsterdamse Bunker treffen Nidal S. en raadsman Meijering elkaar weer. Ditmaal is het Justitieel Complex Schiphol – de zwaarbeveiligde rechtbank bij de nationale luchthaven – het decor van een nieuw openbaar verhoor, maar nu gaat het over de Rotterdamse roofmoord in de zaak-Croos. Meijering is ook in deze zaak advocaat van de verdachte. Hij heeft op dat moment al kenbaar gemaakt dat hij over deze rapportage alles wil weten. Want hoe kan het dat deze getuige langs alle interne toetsingsmechanismen is geglipt? 

Na het verhoor geven ook de aanklagers aan te twijfelen over de inzet van S. en speculeren ze openlijk of ze wel met hem door willen. Dat is een ongebruikelijke stap omdat het OM zich normaliter pas in zijn eindrequisitoir uitlaat over het gebruik van verklaringen van een getuige. Het is niet eerder gebeurd dat het OM al tijdens het proces vraagtekens zet bij de inzet van de kroongetuige. 

‘Unieke kwestie’

De ondervraging op Schiphol duurt uren en verloopt rommelig. De getuige spreekt zichzelf regelmatig tegen en haalt een paar keer woedend uit naar Meijering als die naar zijn mening teveel doorvraagt. En wat al in de lucht hing, gebeurt aan het einde van de dag. Het OM besluit in deze zaak niet verder te gaan met S.. ‘We hoeven er niet krampachtig over te doen: de betrouwbaarheid van de getuige is tamelijk ongrijpbaar. De omstandigheid dat hij een crimineel is of was, speelt mee.’ 

Deze laatste opmerking is opvallend. Een kroongetuige is immers per definitie crimineel. Mogelijk heeft het OM vroegtijdig afstand genomen van S. zodat het geen inzage hoeft te geven in de route naar het kroongetuigenschap, aangezien advocaat Meijering aandringt op onderzoek naar de vraag hoe S. langs alle poortwachters is gekomen. 

‘In de ideale situatie zou dit nooit een kroongetuige geworden zijn’

Het laten vallen van een kroongetuige is nooit eerder voorgekomen, zegt hoogleraar straf- en strafprocesrecht Jan Crijns, die is verbonden aan de Universiteit Leiden. Hij zegt dat de kwestie rondom Nidal S. uniek is. ‘Voor zover ik kan overzien is dit wel voor het eerst dat een kroongetuige zou worden teruggetrokken terwijl de overeenkomst al is gesloten en de berechting is begonnen.’ Volgens Crijns zou Nidal S. in de ideale situatie nooit kroongetuige geworden zijn. ‘Maar je kunt ook zeggen dat het systeem in die zin werkt, namelijk dat de ondervraging ter zitting van de kroongetuige haar functie vervult door de betrouwbaarheid van de kroongetuige te toetsen.’

Ook zegt Crijns dat het verstandig zou zijn als het OM zou onderzoeken hoe S. het tot kroongetuige heeft kunnen schoppen. ‘In essentie gaat het om de betrouwbaarheid van de verklaringen. In theorie kan de grootste fantast een goede kroongetuige zijn. Maar in deze zaak lijkt het me goed te onderzoeken hoe dit heeft kunnen gebeuren.’

Nóg beter wegen

Jan Struijs, voorzitter van de Nederlandse Politiebond, zegt desgevraagd tegen Follow the Money dat hij graag zou zien dat er een ethische commissie in het leven wordt geroepen. Deze commissie zou, net als de CTC en de landsadvocaat, een advies moeten uitbrengen. ‘De kroongetuige is een onmisbaar middel geworden, maar tijdens het toetsingstraject moeten ethische dilemma's en een psychologische schouw van de getuigen worden meegewogen. Hierdoor zal de betrouwbaarheid van het middel uiteindelijk toenemen.’ 

Ondanks de problemen met kroongetuige Nidal S. is minister Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid van plan om de kroongetuigeregeling uit te breiden. Ook het OM is daar voorstander van. ‘De georganiseerde misdaad is een fundamenteel probleem in ons land. Mede daarom wil ik de kroongetuigeregeling uitbreiden, zodat je ook voor mensen die aan de voorkant criminele praktijken faciliteren een regeling kan treffen om met justitie te praten, om zodoende sneller criminele netwerken op te rollen. Denk bijvoorbeeld aan mensen zoals notarissen en makelaars’, zei ze daar eerder over. Hoe dat precies vorm moet krijgen wordt op korte termijn in een brief aan de Tweede Kamer duidelijk gemaakt. 

Gesteggel over deal 

De kwestie van S. staat niet op zich. De Nederlandse staat heeft relatief weinig ervaring met kroongetuigen (zie kader), en ook eerdere trajecten verliepen niet soepel. De bekendste kroongetuige van Nederland, Nabil B., is – opnieuw – verwikkeld in een hoogoplopend conflict met de overheid. Begin 2017 legde de Utrechter in het diepste geheim belastende verklaringen af over de criminele organisatie van Ridouan Taghi. Ook bekende hij zijn eigen aandeel in het uitvoeren en voorbereiden van onderwereldmoorden. In ruil voor die verklaringen beloofde het OM in plaats van 24 jaar celstraf slechts 12 jaar te zullen eisen. 

In 2021 trad een nieuwe wet in werking waardoor veroordeelde gedetineerden na het uitzitten van tweederde van de opgelegde straf niet meer automatisch vrijkomen. De nieuwe maximale periode van voorwaardelijk vrijkomen bedraagt sindsdien twee jaar. Dat betekent in de kwestie van Nabil B. dat hij na tien jaar vrij zou komen, terwijl dat in de oude situatie al na acht jaar was. Om dit te ondervangen stelde het OM de strafeis bij naar 10 jaar. Daarmee  zou Nabil, conform het oude idee, na acht jaar op vrije voeten komen.

De advocaten van Nabil B. vinden dat nog een ander aspect moet worden meegewogen. Nabil B. liet zich in januari 2017 in de Amsterdamse PC. Hooftstraat aanhouden met een vuurwapen in zijn bezit. Terwijl de buitenwereld dacht dat hij vastzat vanwege vuurwapenbezit, onderhandelde hij met justitie over een deal. Hij kreeg ruim zeven maanden voor het wapenbezit, en zijn huidige advocaten Onno de Jong en Peter Schouten vinden dat deze periode ook moet worden afgetrokken van zijn straf. Het OM zou dat volgens hen hebben toegezegd.

De toezeggingen aan Nabil B. over strafvermindering zijn mogelijk in strijd met de wet

De betrokken officier ontkent dat echter ten stelligste. Sterker: onlangs heeft hij in een proces-verbaal opgetekend over advocaat Bart Stapert, die betrokken was bij de totstandkoming van de deal, dat er ‘in zijn [Staperts, red.] beleving en herinnering geen aanvullende afspraken zijn gemaakt’. In het verbaal schrijft de officier dat hij hiervan melding maakt met instemming van Stapert.

Dat is om meerdere redenen bijzonder. Ten eerste verbreekt Stapert, inmiddels rechter, zijn geheimhoudingsplicht. Ten tweede verklaart hij ten nadele van zijn voormalige cliënt, wat een tuchtrechtelijke doodzonde is. Ten derde: in een gesprek dat de voormalige advocaat met De Jong en Schouten had, zou Stapert volgens hen juist hebben verklaard dat de wapenzaak wél zou worden meegerekend.

Voor de rechtbank is die tegenstrijdigheid reden om de voormalige raadsman van de kroongetuige onder ede te laten horen bij de rechter-commissaris. Want als zulke afspraken inderdaad gemaakt zijn, is dat misschien in strijd met de wet. ‘Daarmee is deze kwestie mogelijk van belang in de zaken van alle verdachten’, aldus de Amsterdamse rechtbank

Stapert wil niet reageren op vragen van Follow the Money, omdat ‘de zaak in handen is van de rechter-commissaris’.

Komend voorjaar moet blijken of kroongetuige S. ook in de andere zaak sneuvelt. En ook over Nabil B., neemt de Amsterdamse rechtbank volgend voorjaar een beslissing. Tot die tijd is het wachten op de precieze plannen van minister Yesilgöz. Haar Kamerbrief wordt in november verwacht.

La Serpe werd rijk, Nabil B. betaalde hoge prijs

Sinds de wettelijke regeling van kracht werd in 2006 zijn er een aantal kroongetuigen ingezet door het OM. De bekendste zijn Peter la Serpe, Fred Ros Tony de G. en Nabil B. La Serpe lag voortdurend overhoop met het Openbaar Ministerie. Ook lekte uit dat hij tegen de regels in een vergoeding van 1,4 miljoen had bedongen. In gespreide betalingen ontving La Serpe acht ton voor ‘beveiliging en het verwerven van een garantie-inkomen’. Het overige bedrag was een renteloze lening. Omdat La Serpe toch niet tevreden was over de deal en nieuwe eisen stelde, besloot hij een tijd niet meer mee te werken. 

Fred Ros werd pas kroongetuige nadat hij  tot 30 jaar celstraf was veroordeeld in het liquidatieproces Passage waarin ook La Serpe getuigde. Het OM werd verweten dat alle kennis van Ros uit het strafdossier kwam (dat hij als verdachte in zijn bezit had). Het Amsterdamse Hof besloot uiteindelijk dat de verklaringen van Ros en La Serpe alleen gebruikt mochten worden als er ook ander bewijs was.

Nabil B. werd in 2017 kroongetuige en heeft daar een prijs voor moeten betalen. Zijn onschuldige broer, zijn advocaat Derk Wiersum en zijn vertrouwenspersoon Peter R. de Vries werden uit wraak vermoord. Ook hij heeft al de nodige conflicten gehad met de staat, en al eens zijn medewerking opgezegd. Daarnaast ging het OM regelmatig de fout in: meermaals werd een foto van Nabil B. in het strafdossier opgenomen, terwijl zijn uiterlijk uit veiligheidsoverwegingen juist geheim had moeten blijven.

Tony de G. werd in 2018 kroongetuige, maar heeft voor zover bekend weinig problemen gekend met de overheid.

 

Lees verder Inklappen

Het Openbaar Ministerie laat weten inhoudelijk niet te kunnen reageren. Advocaat Onno de Jong, de raadsman van Nidal S. en Nabil B., zegt dat hij van het OM en het Hof niets heeft gehoord over het besluit de verklaringen van S. niet te zullen gebruiken. Wel zegt hij: ‘Het enige dat ik als reactie op de kennelijke beslissing(en) kan geven, is dat wanneer een rechter besluit om een verklaring van een (kroon)getuige al dan niet voor het bewijs te gebruiken, dit illustreert dat het wettelijk systeem voor de waardering en het gebruik van (kroon)getuigenbewijs naar behoren werkt.’

Advocaat Nico Meijering is van mening dat ‘het systeem in ernstige mate niet blijkt te functioneren.’ Hij gaat verder: ‘Het OM heeft tot en met het college van procureurs-generaal verzuimd de rechter en de verdediging te informeren over de rapportage betreffende de betrouwbaarheid van de kroongetuige terwijl men daartoe verplicht was. Het roept dus de vraag op hoe dit bijvoorbeeld in de zaak Marengo is gegaan. Dit reikt vanwege de ernst veel verder dan alleen de drie zaken waarin deze kroongetuige is ingezet. Het systeem zal volledig moeten worden doorgelicht.’