Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa? Lees meer

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa?

In dit dossier zoeken we uit wat de geldstromen van en naar Rusland ons vertellen. We analyseren de rol die Nederland speelt in het schaakspel van de Russische machthebbers en schatrijke oligarchen – van Groningen, de Zuidas tot en met Den Haag.

65 artikelen

Beeld © James O'Brien / OCCRP

Mysterieuze bedrijvengroep bezit miljarden aan eigendommen gekoppeld aan Vladimir Poetin

Al langer bestond het vermoeden dat een obscure Russische organisatie, LLCInvest, gelieerd is aan het netwerk rondom de Russische president Vladimir Poetin. Aan de hand van gelekte data (e-mails van het niet publiek zichtbare e-maildomein LLCInvest.ru) brachten het OCCRP en Meduza een groep onderling verbonden bedrijven aan het licht. Ze zijn allen verbonden aan de Rossiya Bank, en ze bezitten paleizen, jachten, straalvliegtuigen en bankrekeningen met stapels geld. Het gaat tezamen minimaal om 4,5 miljard dollar.

Dit stuk in 1 minuut
  • Onderzoeksjournalisten van het OCCRP en van Meduza vonden tientallen onderling verbonden bedrijven en non-profitorganisaties die gelinkt zijn aan Rossiya Bank, en die allen het LLCInvest.ru-domein gebruiken. De Rossiya Bank wordt veelvuldig gebruikt door de Russische elite – Vladimir Poetin heeft er een rekening waarop hij zijn salaris als president ontvangt.
  • De bedrijven en non-profits bezitten gezamenlijk eigendommen ter waarde van ten minste 4,5 miljard dollar. Veel daarvan, waaronder een enorm paleis aan de Zwarte Zee, zijn in eerdere berichtgeving gekoppeld aan Poetin. Maar dat deze bedrijven en non-profits met elkaar verbonden zijn, was niet bekend.
  • Hoewel de bedrijven in zeer uiteenlopende sferen opereren, laten gelekte e-mails zien dat hun werknemers onderling gemeenschappelijke zaken bespreken, alsof zij allen deel uitmaken van één enkel systeem.
  • Deze bedrijven hebben verscheidene eigenaren, waaronder rijke bankiers en oligarchen. Maar ook de kinderen van Poetins vrienden en zelfs zijn vermeende minnares komen als eigenaar voor. 
  • De groep ‘lijkt nog het meest op een coöperatie, of een vereniging, waarin haar leden tegoeden en eigendommen kunnen uitwisselen,' zegt een expert op het gebied van corruptie in Rusland.

Over dit onderzoek:

  • Dit artikel is een coproductie van het OCCRP en het Russische onderzoeksplatform Meduza. Follow the Money mocht de Nederlandse versie publiceren.
Lees verder

Jarenlang hebben journalisten geworsteld om vast te stellen wat Vladimir Poetin bezit. De Russische president, die een imago van ingetogen patriottisme cultiveert, is in verband gebracht met een aantal luxueuze eigendommen, waaronder een enorm paleis aan de Zwarte Zee met hectaren omliggende wijngaarden, een skiresort en een villa ten noorden van Sint-Petersburg.

Maar het was altijd onmogelijk om via documenten te bewijzen dat ze in bezit van Poetin zijn. Bovendien claimden zijn vrienden deze bezittingen vaak publiekelijk als hun eigendom.

Zo heeft een oude vriend en voormalig judopartner van Poetin, Arkady Rotenberg, het paleis aan de Zwarte Zee geclaimd. De omliggende wijngaarden zijn in handen van twee andere kompanen van Poetin: de zoon van een van zijn jeugdvrienden en een bekende oligarch, Gennady Timchenko. De villa ten noorden van Sint-Petersburg is van Sergei Rudnov, de zoon van een in 2015 overleden oude vriend.

Elk belangrijk bezit dat publiekelijk aan Poetin is toegeschreven, deelt deze connectie: LLCInvest.ru

Maar al deze eigendommen, schijnbaar in handen van uiteenlopende mensen, hebben één ding gemeen: ze zijn in bezit van bedrijven en non-profitorganisaties die door een onderliggende technische infrastructuur met elkaar zijn verbonden. Die infrastructuur doemt op via het e-maildomein LLCInvest.ru. Elk belangrijk bezit dat publiekelijk aan Poetin is toegeschreven, deelt deze connectie.

De ‘LLCInvest’-bedrijven bezitten daarnaast tientallen andere waardevolle eigendommen en bedrijven. Sommige daarvan worden gelinkt aan Rossiya Bank, een geldschieter die algemeen bekend staat als ‘Poetins bank’. Andere bezittingen zijn eigendom van leden van Poetins intieme kring.

Verslaggevers werden in 2017 voor het eerst geattendeerd op LLCInvest.ru, toen een onderzoek in het Russische weekblad Sobesednik beschreef dat het werd gebruikt door een netwerk van non-profitorganisaties, opgericht door vrienden van Poetin. In het voetspoor daarvan vonden het OCCRP en Meduza tientallen andere bedrijven en non-profits waarvan de medewerkers en de eigenaren e-mailadressen op dit domein gebruiken, en die onderling verbonden lijken te zijn.

LLCInvest.ru blijkt te worden gehost door het IT-bedrijf Moskomsvyaz, dat nauw verbonden is met de Rossiya Bank. Vorig jaar lekte een bron een grote hoeveelheid metadata van e-mails van Moskomvyaz naar verslaggevers. Hieruit bleek dat de managers, eigenaren en werknemers van deze niet publiekelijk verbonden LLCInvest-bedrijven onderling vaak communiceerden, op een wijze die je alleen zou verwachten van mensen die samenwerken.

Zo is Sergei Rudnov, de zoon van Poetins oude vriend, eigenaar van het bedrijf Volna, dat ook gebruik maakt van het domein LLCInvest.ru. Uit de gelekte e-maildata blijkt dat de mede-oprichter van een volslagen ander LLCInvest-bedrijf de financiën van Volna besprak met een man die eveneens een LLCInvest.ru-adres gebruikte. Geen van beiden heeft een publieke band met Volna. (Rudnov wilde niet op onze vragen reageren.)

De gelekte e-mails

De gelekte data van Moskomsvyaz bevat niet de daadwerkelijke inhoud van e-mails, maar wel onderwerpregels die aangeven wat er wordt besproken. Onderzoekers vonden diverse opvallende voorbeelden waarbij mensen van schijnbaar niet verbonden LLCInvest-bedrijven gemeenschappelijke zakelijke aangelegenheden bespraken:

I. FROM: i.kirshina@vmtnp.ru
TO: o.markova@llcinvest.ru, a.samosyuk@llcinvest.ru, Kondratieva Olesya Alexandrovna
SUBJECT: RE: KBG/1810-21 from 29.07.2021 “On coordination of passage of water conduit route” - reply from 23.08.21
DATE: 08.09.2021 12:16

Ene mevrouw Kirshina, in dienst van een LLCInvest-organisatie genaamd Revival of Marine Traditions, stuurt een e-mail over de aanleg van infrastructuur voor sanitair. Onder de ontvangers bevinden zich twee mensen met llcinvest.ru-adressen, waaronder Alexander Samosyuk, mede-eigenaar van de organisatie Traditions of Russian Aviation. Los van hun enigszins vergelijkbare namen hebben beide organisaties geen duidelijke connectie – behalve dan dat beide deel uitmaken van de LLCInvest-structuur.

II. FROM: E.Starovoitova@agrotriumph.ru
TO: n.avramenko@llcinvest.ru
SUBJECT: Expenses for corporation employees
DATE: 09.09.2021 17:35

Een medewerker van Agrotriumph, een LLCInvest-bedrijf dat een landbouwonderneming beheert, bespreekt de onkostenvergoeding van medewerkers met een onbekend persoon, die een llcinvest.ru-adres gebruikt.

III. FROM: S.Elovskiy@inkerman.ru
TO: n.vinogradov@llcinvest.ru
SUBJECT: For signature, additional agreements of Inkerman Winery with patent attorneys
DATE: 31.08.2021 12:59

Een medewerker van Inkerman, een wijnproducent op de Krim, bespreekt octrooiovereenkomsten met iemand die een llcinvest.ru-adres gebruikt.

IV. FROM: buh@marinefarm.ru
TO: n.tverdohleb@llcinvest.ru
SUBJECT: Bonus for A. M. Klimova
DATE: 09.09.2021 2:13

FROM: buh@marinefarm.ru
TO: Alekseeva A.A.; n.rist@llcinvest.ru; Bezgacheva Anna Evgenieva
SUBJECT: [Southern Citadel] Report on remainders on accounts 06.09.21
DATE: 05.09.2021 21:39

In deze twee e-mails bespreekt een medewerker van Yuzhnaya Tsitadel, een LLCInvest-bedrijf dat geregistreerd staat als mosselkwekerij (maar dat nimmer mosselen heeft verkocht), financiële en HR-kwesties met diverse mensen die llcinvest.ru-adressen gebruiken.

Lees verder Inklappen

Een afzonderlijk lek levert aanvullend bewijs dat de LLCInvest-bedrijven samenwerken. Uit e-mails van een constructiebedrijf dat ten noordwesten van Sint-Petersburg een villa heeft gebouwd, lokaal beter bekend als ‘Poetins datsja’, blijkt dat drie verschillende LLCInvest-bedrijven percelen rond het complex bezitten. Een vierde LLCInvest-entiteit – een non-profit die zich ogenschijnlijk inzet voor de ‘wederopbloei van maritieme tradities’ – nam het beheer van de bouw op zich.

‘De enige verklaring die ik kan bedenken is dat deze bedrijven een gemeenschappelijk managementsysteem achter zich hebben,’ stelt een expert op het gebied van corruptie in Rusland, die de bevindingen van het OCCRP heeft beoordeeld. (We laten zijn naam achterwege omdat betrokkenheid bij het OCCRP, dat door de Russische autoriteiten als ‘ongewenst’ wordt beschouwd, nu tot zware juridische gevolgen kan leiden, inclusief gevangenisstraf.)

De expert wijst erop dat veel eigenaren van LLCInvest-bedrijven tot de groep vrienden en medewerkers behoren die zich in de jaren negentig rond Poetin vormde, toen hij als hoge ambtenaar in Sint-Petersburg werkte. ‘[LLCInvest] lijkt nog het meest op een coöperatie, of een vereniging, waarvan de leden tegoeden, baten en eigendommen kunnen uitwisselen,’ zegt hij.

86 entiteiten, goed voor ten minste 4,5 miljard dollar

In totaal wisten onderzoeksjournalisten 86 bedrijven en non-profits te identificeren die tot dit losse netwerk lijken te behoren. Hun gezamenlijke bezittingen belopen ten minste 4,5 miljard dollar; daaronder vallen villa’s, zakenjets, jachten en bankrekeningen volgepakt met geld. Ze zijn onderling allemaal verbonden en delen dezelfde bedrijfsleiders, registratieadressen en dienstverleners, zoals accountants en registrars.

Een handjevol van deze bedrijven valt rechtstreeks onder de Rossiya Bank. Een paar dozijn is eigendom van bestuursleden of aandeelhouders van de bank, waaronder de miljardair-zakenman Yuri Kovalchuk en de vermeende minnares van Poetin, Svetlana Krivonogikh. Achttien bedrijven leken aanvankelijk geen band met de bank te hebben, maar blijken in handen te zijn van lagere bankmedewerkers. De overige LLCInvest-bedrijven zijn veelal eigendom van Poetins vrienden en medewerkers, zoals Rotenberg en Rudnov.

In een poging meer te achterhalen over de opzet van LLCInvest, hebben we vragen gestuurd aan de ruim 100 LLCInvest-e-mailadressen die we tijdens dit onderzoek hebben ontdekt, waaronder die van bedrijfsdirecteuren en aandeelhouders. Van sommige adressen kregen we een automatisch ‘out of office’-antwoord, en een e-mailtracker liet zien dat tientallen berichten werden geopend, hoewel niemand op onze vragen reageerde.


Directeur van vier LLCInvest-bedrijven

"Ik ben een bescheiden werknemer en bemoei me met mijn eigen zaken. Ik teken alleen papieren, zonder me met details te bemoeien"

We namen met vijf vertegenwoordigers van LLCInvest-bedrijven telefonisch contact op. Vier hingen zonder commentaar op. Een man die als directeur van vier verschillende bedrijven staat geregistreerd, bevestigde dat hij een llcinvest.ru-adres gebruikt – het was hem toegewezen nadat hij was aangenomen – maar zei niet te weten wie de eigenaars van de bedrijven in kwestie zijn. ‘Ik ben een bescheiden werknemer en bemoei me met mijn eigen zaken. Ik teken alleen papieren,’ zei hij. ‘Je weet dat er soms daklozen worden geregistreerd als directeur van een bedrijf? Ik ben niet dakloos, maar ik teken de papieren, net zoals zij, zonder me met details te bemoeien.’

Moskomsvyaz, de provider die het LCCInvest-domein host, reageerde niet op ons verzoek om commentaar. Toen we opbelden en ons voordeden als potentiële klant, om uit te zoeken of iedereen gebruik kan maken van Moskomsvyaz’ diensten, werden we doorverbonden met een technisch medewerker die ons verzocht een e-mail te sturen, en die benadrukte dat het bedrijfsbeleid  was om geen particulieren als klant aan te nemen. E-mails werden niet beantwoord.

We vroegen het Kremlin te reageren op een gedetailleerde beschrijving van onze bevindingen. Het antwoord was kort en zakelijk: ‘De president van de Russische Federatie is op geen enkele manier verbonden of gelieerd aan de activa en organisaties die u noemt.’

Over de  LLCInvest-bedrijven is nog veel onbekend, zoals of ze een min of meer informele holdingstructuur vormen, of alleen een technische infrastructuur delen. Zelfs de ware omvang van het LLCInvest-universum is onbekend; 86 bedrijven en non-profits is een conservatieve schatting. Maar alles bijeengenomen schetsen onze bevindingen een intrigerend beeld hoe de Rossiya Bank miljarden aan activa, afkomstig uit de inner circle van Poetin, met elkaar verbindt op een manier die de president zelf ten goede lijkt te komen.

Het LLCInvest-universum

Omdat LLCInvest geen juridische entiteit is, is het tot op zekere hoogte subjectief welke bedrijven ertoe kunnen worden gerekend. Meduza en het OCCRP gebruikten de volgende criteria om 86 LLCInvest-bedrijven te identificeren. We troffen daarnaast een kleinere groep geassocieerde bedrijven aan die het LLCInvest.ru-domein niet lijken te gebruiken, maar die over enorme activa beschikken.

• Officiële e-mailadressen uit openbare bronnen (24 bedrijven)
Met behulp van openbare bronnen vonden we 24 bedrijven die samen 20 LLCInvest-e-mailadressen voor zakelijke doeleinden gebruikten.

• IP-adressen (19 bedrijven)
Bij het uitpluizen van de technische infrastructuur achter het LLCInvest.ru-domein vonden we een tweede reeks LLCInvest-bedrijven. Het domein, opererend vanaf het IP-adres 80.79.78.112, behoort toe aan het IT-bedrijf Moskomsvyaz, dat nauw verbonden is met de Rossiya Bank en zelfs een vertegenwoordiger heeft in het bankbestuur.

Moskomsvyaz lijkt een soort interne leverancier van technologiediensten voor de Rossiya Bank te zijn. In ons onderzoek naar de volledige range IP-adressen van de bank die onder LLCInvest vallen (80.79.78.0 tot en met 80.79.78.255), vonden we tientallen andere e-maildomeinen die bij andere bedrijven horen. Minstens 19 daarvan hadden aandeelhouders of bestuurders met LLCInvest.ru-mailboxen.

• Dochterondernemingen en moedermaatschappijen (34 bedrijven)
Veel bedrijven waarvan we konden vaststellen dat ze deel uitmaken van het LLCInvest-netwerk hebben moedermaatschappijen, dochterondernemingen, of beide. Alle volledige dochterondernemingen, evenals alle dochterondernemingen of moedermaatschappijen die eigen onafhankelijke banden met het LLCInvest-netwerk hadden – 34 in totaal – zijn toegevoegd aan de lijst. In sommige gevallen gebruikten hun bestuurders of aandeelhouders llcinvest.ru e-mailadressen; in andere gevallen werd hun domein eveneens door Moskomsvyaz gehost.

• Aanvullend onderzoek (9 bedrijven)
Sommige mensen met llcinvest.ru e-mailadressen zijn tevens aan andere bedrijven verbonden, als aandeelhouder of als bestuurder. in 9 gevallen gebruikten zowel de directeur als de aandeelhouder van een bedrijf een llcinvest.ru-adres. Deze bedrijven belandden ook op onze lijst.

• Verbonden bedrijven bezitten over nog meer miljarden
Naast de 86 bedrijven die hierboven zijn beschreven, lijken er nog minstens 14 andere bedrijven te zijn verbonden met LLCInvest – niet via het LLCInvest.ru-domein, maar via door Moskomsvyaz gehoste IT-infrastructuur, financiële stromen of gezamenlijk beheer van activa. De activa van deze 14 bedrijven belopen samen meer dan 12 miljard dollar, waaronder grote belangen in natuurlijke-hulpbronnen. Deze activa zijn niet opgenomen in het totaal van 4,5 miljard dollar; sommige worden hieronder besproken.

Lees verder Inklappen

Villa’s, jachten en geld

In de Noord-Russische republiek Karelië, aan de Finse Golf, staat een mooi bakstenen herenhuis dat Villa Sellgren wordt genoemd. Het huis is al voor de Russische revolutie ontworpen door een gevierde Finse architect, en werd gebruikt als locatie voor een ​​geliefde Sovjetfilm over Sherlock Holmes.

In 2017 werd de villa wederom beroemd. Op grond van bronnen binnen het lokale bestuur en onder bewoners, meldde de onafhankelijke tv-zender Dozhd dat de villa een vakantieverblijf voor Poetin was geworden. Dozhd ontdekte voorts dat de villa eigendom was van Sergei Rudnov, de zoon van Poetins oude vriend.

Rudnov gebruikt een LLCInvest-e-mailadres, net als de directeur van Sever, het bedrijf waarin Rudnov de villa heeft ondergebracht. De villa wordt beheerd door iemand die geen band lijkt te hebben met Sever, ene Pavel Zaitsev, die – zoals uit gelekte e-mails blijkt – voorts eigenaar is van diverse andere LLCInvest-bedrijven.

Niet alleen Villa Sellgren is omgeven door zo’n complexe LLCInvest-constructie. Vrijwel alle eigendommen die bij eerdere journalistieke onderzoeken in verband zijn gebracht met Poetin, inclusief het beruchte Zwarte Zee-paleis, zijn eigendom van een bedrijf in het LLCInvest-netwerk. Het gaat onder andere om het Igora-skiresort, waar Poetins dochter haar huwelijk vierde, meerdere vakantiehuizen die naar verluidt door Poetin worden gebruikt, en een huis – in een chique gebied vlakbij Moskou – dat ooit toebehoorde aan de dochter van Poetin en haar man.

Bedrijven in het netwerk bezitten tevens verscheidene luxe jachten, waarvan er twee zijn gespot op reizen tussen verschillende eigendommen die verband houden met Poetin. Een derde jacht is eigendom van Poetins vermeende minnares, Krivonogikh.

Jachten

De Shellest
Dit 46 meter lange jacht van 1,5 miljard roebel (23.145.000 dollar) met vijf dekken en tien slaapkamers werd in 2015 gebouwd door Sanlorenzo, een Italiaanse luxe-scheepsbouwer. Volgens de scheepstracker MarineTraffic vaart de Shellest vaak tussen Gelendzhik, een badplaats in de buurt van Poetins Zwarte Zee-paleis, en de haven van Sochi. Het jacht is eigendom van de non-profitorganisatie Revival of Marine Traditions en is volgens het Amerikaanse ministerie van Financiën gelieerd aan Poetin.

De Nega
Dit 32 meter lange jacht van 364 miljoen roebel (ongeveer 10 miljoen dollar) is in 2013 gebouwd door Princess Yachts, een luxe Britse fabrikant. Dit is hetzelfde model als de Fotiniya, een jacht dat volgens een onderzoek van Navalny is gebruikt door voormalig president en premier Dmitri Medvedev. Volgens MarineTraffic vaart de Nega in noordelijke wateren, naar de rivieren en zeeën in de buurt van diverse woningen die eigendom zijn van LLCInvest-bedrijven, waaronder de ‘Vissershut’ aan het Ladoga-meer en Villa Sellgren aan de baai van Vyborg. Het Amerikaanse ministerie van Financiën heeft vastgesteld dat de Nega gelieerd is aan Poetin.

Aldoga
Een 37 meter lang plezierjacht, ter waarde van 287 miljoen roebel (ongeveer 9 miljoen dollar), in 2009 gebouwd door het Italiaanse bedrijf Euroyacht. Het is eigendom van Pulse, een bedrijf dat eigendom is van Svetlana Krivonogikh, een minderheidsaandeelhouder van de Rossiya Bank – en naar verluidt de moeder van een dochter van Poetin.

Brizo 46
Een 14 meter lang aluminium jacht van 1,2 miljoen euro. Het is eigenlijk een zogeheten ‘tender’, een type boot dat vanaf een groter jacht te water kan worden gelaten, zodat passagiers de haven kunnen bereiken terwijl ze het jacht op zee achterlaten. Het is niet bekend bij welk groter jacht de Brizo 46 hoort.

Lees verder Inklappen

Ten minste een van deze schepen lijkt gezamenlijk te worden beheerd door meerdere LLCInvest-bedrijven. De 14 meter lange aluminium Brizo 46 werd in 2015 voor 1,2 miljoen euro gekocht door Unison. Unisons enige aandeelhouder en voormalig directeur, Vladimir Avramenko, gebruikt een LLCInvest.ru-e-mailadres.

Maar uit gelekte e-mails blijkt dat managers die aan een heel andere LLCInvest-entiteit zijn verbonden – een non-profit bedoeld om ‘Russische luchtvaarttradities’ te promoten – de invoer van het jacht in Rusland regelden. Deze managers, Larisa Isaeva en Alexander Samosyuk, hebben op papier geen enkele connectie met Unison, maar hebben samen een strategie bedacht om de importbelastingen op het jacht te verlagen.

Volgens de gegevens van de douane overwinteren de jachten van LLCInvest-bedrijven vaak in een opslag in de buurt van het Finse Kotka, niet ver van Sint-Petersburg. Dit is dezelfde faciliteit waar de Fotinia, vermoedelijk het jacht van oud-president en premier Dmitry Medvedev, onlangs door Finse journalisten werd ontdekt.

De faciliteit heeft zelf ook een band met de vrienden van Poetin: Dmitry Gorelov, voormalig aandeelhouder van de Rossiya Bank, die naar verluidt de bouw van het paleis van Poetin aan de Zwarte Zee heeft helpen financieren, verstrekte een renteloze lening aan het bedrijf dat de jachtopslag bezit.

Ze bezitten niet alleen jachten en vakantiehuizen: de laatst beschikbare gegevens laten zien dat LLCInvest-entiteiten meer dan een half miljard dollar op hun rekeningen hebben, zo ontdekten Meduza en het OCCRP.

De enorme sommen geld van LLCInvest non-profits

Een handvol non-profitorganisaties gebruiken het LLCInvest-domein. Ze leggen zich toe op doelen als de ‘heropleving van maritieme tradities’, ‘ontwikkeling van landbouwinitiatieven’ en ‘ontwikkeling van de Russische luchtvaarttradities’. Maar geen daarvan lijkt meer dan een minimaal bedrag te besteden aan projecten op dit vlak, en Meduza en het OCCRP vonden geen openbaar verslag van hun werk. Uit hun financiële rapporten blijkt dat ze hun geld grotendeels spenderen aan hun eigen administratiekosten – en dat terwijl een aantal van deze non-profits over enorme hoeveelheden geld hebben beschikt.

Development of Agrarian Initiatives, een non-profitorganisatie die mede is opgericht door multi-miljardair Gennady Timchenko en Vladimir Kolbin, de zoon van een jeugdvriend van Poetin, had eind 2020 17 miljard roebel (222 miljoen dollar) op haar depositorekeningen. Dit staat gelijk aan de helft van het jaarlijkse budget van Kazan, een van de grootste steden van Rusland.

Een andere non-profitorganisatie opgericht door Timchenko en Kolbin, Development of an Effective Investment Market, had eind 2020 meer dan 20 miljard roebel (262 miljoen dollar) aan langetermijndeposito’s en bijna 5 miljard roebel (65 miljoen dollar) aan kortetermijndeposito’s. Timchenko noch Kolbin reageerde op onze vragen.

Hoewel het geen non-profit is, past de Venture Investment Company, een andere LLCInvest-organisatie die het gezamenlijk eigendom is van de Rossiya Bank zelf en van een manager van Rossiya Bank, ook in dit patroon: ook deze durfinvesteerder heeft een schijnbaar onverklaarbare hoeveelheid contant geld in de boeken. Het bedrijf leende 7,8 miljard roebel (102 miljoen dollar) van een onbekende bron en zette het geld op zijn depositorekeningen. De rente die het bedrijf over de lening betaalt, is lager dan de rente die het met zijn deposito's verdient. Dit is de enige ‘durfkapitaalinvestering’ die het bedrijf onderneemt.

Lees verder Inklappen

‘Vlieggebied: De hele wereld’

De LLCInvest-entiteiten zijn meestal particuliere bedrijven met een minimale publieke presentie. Russair is daarop een uitzondering. Hoewel het dezelfde technische infrastructuur gebruikt als de andere bedrijven, heeft het een website die uitgebreid reclame maakt voor een reeks luchtvaartgerelateerde diensten.

Russair beschrijft zichzelf als een ‘dynamisch ontwikkelende luchtvaartmaatschappij’ en beweert chartervluchten aan te bieden die het op elk moment, dag en nacht, kan organiseren. ‘Vlieggebied: de hele wereld!’, meldt de website trots.

Maar toen een OCCRP-verslaggever belde om een ​​chartervlucht te boeken, leek de vrouw die opnam niet te porren te zijn. Ze weigerde vragen te beantwoorden over de diensten van Russair en vroeg of vragen per ​​e-mail konden worden ingediend. Daarop kwam nooit antwoord.

Uit gegevens van de Russische burgerluchtvaartorganisatie blijkt zelfs dat Russair eigenlijk geen klanten kan vervoeren. Russair heeft geen vliegtuigen, en slechts twee helikopters, geregistreerd voor commercieel vervoer. Nog eens vier helikopters en twee Falcon 7X-zakenjets zijn geregistreerd voor eigen gebruik, maar mogen geen commerciële klanten vervoeren.

Aanwijzingen suggereren dat Russair mogelijk aan Poetin gelieerd is. 

Volgens vluchttracker FlightRadar vliegen Russairs toestellen routes tussen Sint- Petersburg, de Krim en de badplaats Gelendzhik aan de Zwarte Zee. Die gebieden herbergen enkele van de belangrijkste aan Poetin gerelateerde activa die eigendom zijn van LLCInvest-bedrijven.

Russair vervoert spraakmakende passagiers, die beschermd worden door de Federale Veiligheidsdienst

Het duurste vliegtuig in Russairs vloot, met een waarde van 3 miljard roebel (bijna 40 miljoen dollar), is een nieuwere Falcon 7X die onder het staartnummer RA-09009 vliegt. Hetzelfde nummer werd eerder gebruikt door een andere Falcon 7X, die toebehoorde aan de presidentiële staf.

Op grond van gegevens van FlightRadar kon het OCCRP de beweringen bevestigen van verschillende bronnen in de industrie: dat Russair spraakmakende passagiers vervoert, die beschermd worden door de Federale Veiligheidsdienst. Bij verschillende gelegenheden, waaronder in juli vorig jaar, vloog hun Falcon 7X onder het vluchtnummer RSD09009.

Binnen het internationale systeem van luchtvaartcodes verwijzen de letters RSD naar het Special Flight Detachment, een staatsluchtvaartmaatschappij die de president en andere topfunctionarissen vervoert. Volgens bronnen uit de sector wijst deze aanduiding erop dat bij deze vlucht speciaal beschermde passagiers werden vervoerd. Alleen Poetin en zeven topfunctionarissen kunnen aanspraak maken op dit type bescherming, hoewel de president naar eigen goeddunken kan besluiten anderen die status toe te kennen.

In dit kader is het vermeldenswaardig dat een anonieme blogger ditzelfde vliegtuig eerder heeft gekoppeld aan Alina Kabaeva, de Olympisch kampioen ritmische gymnastiek die naar verluidt Poetins minnares is. De auteur leverde geen bewijs dat Kabaeva daadwerkelijk aan boord was, maar wees op openbare bronnen die aantoonden dat het vliegtuig aanwezig was in steden waarvan bekend is dat zij ze heeft bezocht.

Ondanks al deze vluchten blijkt uit Russairs boekhouding dat het geen van de vliegtuigen die het exploiteert, in eigendom heeft. De vliegtuigen zijn allemaal geleased van Sogaz, een verzekeringsmaatschappij. Sogaz was eigendom van staatsgasreus Gazprom, totdat het in 2004 bij een herstructurering werd verkocht. Tot verbazing van veel kenners werd Sogaz toen aangekocht door structuren gelieerd aan de Rossiya Bank, die destijds nog amper bekend was.

Van skiresorts tot zuidelijke kusten 

Hoewel LLCInvest-bedrijven paleizen, woningen en jachten bezitten die privébezit lijken te zijn, lijken veel van deze bedrijven vooral te functioneren als investeringsvehikels: ze houden er grote hoeveelheden aandelen in functionerende bedrijven op na.

Van sommige ondernemingen is al langer bekend dat ze gelinkt zijn aan de Rossiya Bank. Anderen behoren tot een ogenschijnlijk ongelijksoortige groep eigenaren die tot nu toe geen duidelijke band hadden met deze bank, noch met elkaar.

Zakelijke belangen van LLCInvest-bedrijven

Een aantal bekende Russische bedrijven zijn eigendom van bedrijven die gebruikmaken van de technische infrastructuur van LLCInvest.

Activa die publiekelijk verbonden zijn met de Rossiya Bank 

Halverwege de jaren ’00 is de Rossiya Bank een zakenimperium geworden, met investeringen in media, telecommunicatie, onroerend goed en toerisme, buiten de meer traditionele financiële belangen. Een deel van deze investeringen – waaronder het Igora-skiresort, het Leningrad Center theater en boetiekhotelketen Tochka Na Karte – worden door Rossiya Bank gepromoot als onderdeel van de Rossiya Bank Group’.

Andere activa die bankfunctionarissen soms noemen als onderdeel van de Rossiya Bank Group zijn onder meer een groot belang in verzekeringsmaatschappij Sogaz, die op haar beurt een groot belang heeft in belangrijke Russische mediabedrijven, waaronder de National Media Group en Channel One.

Maar in werkelijkheid behoort geen van deze activa rechtstreeks toe aan de Rossiya Bank. In plaats daarvan zijn ze het persoonlijk eigendom van de aandeelhouders en senior managers van de bank, die hun eigendom uitoefenen via lange ketens van LLCInvest-bedrijven en LCCInvest-non-profits.

• ‘Southern Project’: wijnmakerijen en hotel
Het LLCInvest-stelsel omvat ook investeringen die feitelijk eigendom zijn van de Rossiya Bank. In 2014, na de annexatie van de Krim door Rusland, begon Rossiya daar te investeren in bedrijven die door de Russische regering waren overgenomen, waaronder twee van de grootste wijnmakerijen van het schiereiland en een onvoltooid Sovjethotel aan zee. Omdat de Verenigde Staten Rossiya inmiddels al sancties had opgelegd, was de bank een van de weinige geldschieters die zonder ernstige gevolgen op de Krim kon investeren. De bank kocht de wijnmakerijen en het hotel via het bedrijf Yuzhny Proekt (‘Southern Project’) – wat, naar nu blijkt, een LLCInvest-bedrijf is.

• Inkerman Winery
Inkerman, een prominente wijnmakerij in Sebastopol, de grootste stad op de Krim, is sinds de jaren zestig actief. Ondanks de Russische bezetting bleef het tot 2019 eigendom van een Zweeds bedrijf. Toen de eigenaren uiteindelijk besloten de wijnmakerij van de hand te doen, verkochten ze het aan een onbekend bedrijf: Optima.

Achter Optima zit Valery Zakharyin, een gepensioneerd kolonel van het Sovjetleger. Hoewel hij al sinds de jaren ’00 wijn maakte op de Krim, had zijn nieuwe aanwinst een omzet die tien keer groter was dan al zijn andere ondernemingen samen.

Nu blijkt dat Optima altijd een LLCInvest-bedrijf is geweest: de domeinnaam, optima-ao.ru, is geregistreerd bij het aan de Rossiya Bank gelinkte IT-bedrijf Moskomsvyaz, en de directeur, Anastasia Yuldasheva, heeft een llcinvest.ru-e-mailadres. Een jaar na Zakharyins overname van Inkerman bleek dat zijn fabriek wordt beheerd door hetzelfde bedrijf – ook deel van het LLCInvest-netwerk – dat de andere wijnmakerijen van de Rossiya Bank beheert.

• Agronova
Agronova teelt biologische bieten, radijs, gerst, knoflook en andere producten in Labinsk, een stad in het zuiden van Rusland, niet ver van Sochi. Het bedrijf is eigendom van Taimuraz Bolloev, een zakenman die bekend werd als hoofd van het bedrijf dat de Olympische infrastructuur in Sochi heeft gebouwd, en als voormalig ceo van de Baltika-brouwerij. Bolloev kent Poetin al sinds zijn vroege carrière in Sint-Petersburg, en zei in een interview dat Poetin hem had geholpen met het opzetten van zijn bedrijf.

Agronova is op diverse manieren aan LLCInvest verbonden. Het officiële e-maildomein, @agro-nova.com, wordt gehost door het aan de Rossiya Bank gelieerde IT-bedrijf Moskomsvyaz. Agronova maakt ook gebruik van de diensten van TsUR, een registrar verbonden aan de Rossiya Bank, en wordt vaak genoemd in e-mails die worden verzonden en ontvangen door gebruikers van het LLCInvest.ru-domein.

Agronova lijkt bovendien mede te worden beheerd door Agrotriomph, een LLCInvest-bedrijf dat mede-eigendom is van de Rossiya Bank en haar managers.

• Blue Waves Resort
Een ander bezit van LLCInvest is Golubaya Volna, een resort in Gelendzhik, niet ver van het paleis van Poetin. Het resort was ooit eigendom van ’s werelds grootste diamantbedrijf, Alrosa, maar werd in 2019 verkocht aan een onbekende koper.

Uit de gelekte e-mails van Moskomsvyaz blijkt dat de renovatie actief wordt besproken door medewerkers van Wederopbloei Maritieme Tradities, een non-profit die deel uitmaakt van van de LLCInvest-holding. De nieuwe eigenaren van het resort hebben ook de registrar van hun bedrijf gewisseld. Ze zitten nu bij TsUR, een bedrijf dat is gelinkt aan de Rossiya Bank.

Lees verder Inklappen

Een wel zeer opvallende investering staat op naam van LLCInvest-bedrijf Alituda. In 2019 kreeg Alituda een aandeel van 51 procent in Rusgazdobycha, met activa ter waarde van 25 miljard roebel (380 miljoen dollar).

Het waardevolle aandeel lijkt aan hen te zijn overgedragen door Poetins oude vriend Arkady Rotenberg, die eerder Rusgazdobycha bezat, via ondoorzichtige bedrijfsstructuren in Rusland en Cyprus. Het andere aandeel van 49 procent werd verlegd naar twee private-equityfondsen, waarvan de eigenaren onbekend zijn. Het is onduidelijk waarom Rotenberg dit zou hebben gedaan, vooral gezien het feit dat hij zijn eigen managementstructuren gebruikt voor zijn andere activa.

Een andere nauwe bondgenoot van Poetin, Gennady Timchenko, verplaatste eveneens waardevolle investeringen naar twee obscure bedrijven met een gedeelde bestuurder die banden lijkt te hebben met het LLCInvest-universum.

In 2017 droeg Timchenko zijn aandeel van 17 procent in de petrochemische gigant Sibur over aan Delta, een bedrijf dat verbonden is aan LLCInvest. Het jaar daarop droeg hij 19 procent van de Russische aardgasproducent Novatek over aan een andere daaraan verbonden onderneming, Ena-Invest. Hoewel de precieze waarde van deze aandelen moeilijk te becijferen is, is van belang dat Sibur en Novatek twee van de grootste bedrijven van Rusland zijn.

Deze transacties leidden ertoe dat Delta en Erna-Invest, volgens hun eigen meest recente financiële verslagen nu belangen hebben ter waarde van liefst 881 miljard roebel (bijna 12 miljard dollar) waard – meer dan twee keer zoveel als alle activa van alle andere LCCInvest-bedrijven samen. Delta en Ena-Invest zijn echter niet zo duidelijk verbonden met LCCInvest, zodat we dit bedrag niet hebben opgenomen in het totale bedrag van de activa.

Rotenberg en Timchenko reageerden niet op ons verzoek om commentaar.

LLCInvest-verbanden met Delta en Ena-Invest

Meduza en het OCCRP rekenen Delta en Ena-Invest niet als LLCInvest-bedrijven, omdat we van hun bestuurders geen LLCInvest.ru-adressen aantroffen. Ze hebben echter wel degelijk zichtbare banden met LLCInvest-bedrijven.

Beide bedrijven worden geleid door Leonty Ivanov, die eerder de bouw overzag van een congrescentrum in Sint-Petersburg, naast de officiële residentie van Poetin in die stad. Volgens berichten in de media werd het congrescentrum gefinancierd door de Rossiya Bank.

We konden geen LLCIinvest-mailadres vinden dat door Ivanov is gebruikt, maar uit gelekte mails blijkt dat hij een e-mailadres gebruikt dat is verbonden aan Malakhit, een LLCInvest-bedrijf.

Uit de gegevens blijkt dat hij communiceert met mensen die het LLCInvest.ru-domein gebruiken, en dat hij betrokken is bij zakelijke projecten van LLCInvest. Zo ontving hij regelmatig berichten over het Igora Hotel en een boetiekhotelketen die eigendom is van een LLCInvest-bedrijf. Beide activa vallen onder de Rossiya Bank Groep en zijn in eigendom van LLCInvest-structuren.

Lees verder Inklappen

Oude patronen en nieuwe alarmbellen

In sommige opzichten lijkt LLCInvest op een geheimere en minder formele versie van een visioen dat 10 jaar geleden werd beschreven door Sergey Kolesnikov, een zakenman die Rusland ontvluchtte nadat hij de klok had geluid – over zichzelf.

In een explosieve open brief schetste hij een corrupt plan dat hij had ontworpen, waardoor een groep Russische top-oligarchen miljarden roebels kon bundelen in een soort 'investeringsfonds' ten behoeve van Poetin, die toen nog premier was.

Het geld, zei Kolesnikov, was overgeheveld uit een liefdadigheidsproject bedoeld om medische apparatuur voor Russische ziekenhuizen te kopen. Het werd vervolgens doorgesluisd naar Rosinvest, dat het zou investeren in Russische bedrijven die onder toezien van Poetin werden beheerd.

Maar Poetin gaf de groep al snel opdracht de zakelijke projecten te annuleren en het geld te besteden aan de bouw van een luxueus paleis aan de Zwarte Zee, klaarblijkelijk voor zijn eigen gebruik. Gefrustreerd ontvluchtte Kolesnikov Rusland en maakte alles openbaar. Na zijn onthullingen werd Rosinvest ontbonden, en sindsdien is er weinig vernomen over de vraag hoe Poetin en zijn vrienden hun vermogen structureren.

De anticorruptie-expert met wie het OCCRP en Meduza sprak, zei dat de opzet van LLCInvest een aantal cruciale overeenkomsten vertoonde met die van Rosinvest, maar minder gecentraliseerd was – en dus minder kwetsbaar, mocht een nieuwe klokkenluider opstaan. ‘Deze constructie verkleint de kans dat een “nieuwe Kolesnikov” haar kan onthullen: er is geen publieke presentie, en geen centraal aanspreekpunt of verbindingspunt dat al deze bedrijven verenigt,’ zei hij.

De eerder genoemde directeur van een aantal LLCInvest-bedrijven die we interviewden, bevestigt dat. Hij zei niet op de hoogte te zijn van – of zelfs maar geïnteresseerd te zijn in — wat LLCInvest behelst, en evenmin of er andere bedrijven aan zijn bedrijven zijn gelinkt. ‘Als mijn bedrijf deel uitmaakt van een groter bedrijf, zou ik dat niet weten,’ stelde hij.

Activa registreren op naam van onopvallende werknemers is een beproefde techniek van Russische banken om beperkingen te omzeilen

Volgens een andere deskundige, een Russische financieel adviseur, is het – zelfs wanneer je buiten beschouwing laat wie de uiteindelijke eigenaar is van de activa binnen het LLCInvest-stelsel – mogelijk onwettig de connectie tussen de Rossiya Bank en veel van deze activa te verdoezelen.

Activa registreren op naam van onopvallende werknemers of van gevolmachtigden is een beproefde techniek van Russische banken om beperkingen op het verstrekken van leningen aan gelieerde partijen te omzeilen, legt hij uit. ‘Tientallen banken die problemen hebben gehad met de Centrale Bank zijn gestraft voor dergelijke praktijken, en hun vergunningen zijn door de Centrale Bank ingetrokken,’ zei hij.

In het geval van de Rossiya Bank zou het verbergen van de echte eigenaren van haar activa de belangen kunnen dienen van de machtigste mensen van het land.

Het OCCRP en Meduza spraken met een Amerikaanse functionaris die eerder voor het OFAC heeft gewerkt, het bureau dat toezicht houdt op financiële sancties. Nadat hij onze bevindingen had doorgenomen, typeerde hij de LLCInvest-constructie als ‘uiterst verdacht’. ‘Het is moeilijk een onschuldige verklaring te bedenken voor de zaken die jullie hebben beschreven,’ zei hij. ‘Aangezien algemeen bekend is dat Poetin en zijn trawanten hun activa bij de Rossiya Bank stallen, roept dit veel juridische vragen op.’


Ex-medewerker OFAC, toezichthouder sancties

"Ik wil niet speculeren wie de uiteindelijke begunstigde is, maar er zijn duidelijke aanwijzingen voor een plan om sancties te ontduiken"

Hij benadrukte dat veel oligarchen die verbonden zijn met LLCInvest-bedrijven en met de Rossiya Bank zelf, al door de VS en de EU zijn gesanctioneerd. ‘Ik wil niet speculeren wie de uiteindelijke begunstigde is, maar er zijn duidelijke aanwijzingen voor een plan om sancties te ontduiken,’ zei hij.

De Russische corruptie-expert voegde daaraan toe dat alleen al de ondoorzichtigheid van een deel van de LLCInvest-bedrijven reden is voor meer controle. Om witwassen tegen te gaan, wordt van de meeste bedrijven en banken verlangd dat ze de uiteindelijke begunstigde kennen van de activa waarmee ze werken.

‘[Zulke] ondoorzichtige manieren om activa te bezitten, die zijn verbonden met politiek invloedrijke mensen, wijzen op een verhoogd risico op corruptie en witwassen,’ zei hij. ‘Vaststellen wie de echte begunstigde eigenaar is [van eigendom], is een wezenlijk onderdeel van de aanpak van witwasserij.’

De Rossiya Bank in Nederland

Een groep Russische investeerders – waaronder Yuri Kovalchuk, voorzitter van het bestuur van de Bank Rossiya, en oligarch Alexei Mordashov, grootaandeelhouder van reisorganisatie TUI en van staalproducent Severstal – kochten in 2013 50 procent van de aandelen van telecommaatschappij Tele2 Russia. Ze namen die over van een andere Russische bank, VTB, die Tele2 Russia vlak daarvoor had overgenomen van de Zweedse multinational Tele2.

Voor die deal zijn twee Nederlandse bv’s gebruikt die eigendom zijn (of waren) van de Rossiya Bank, te weten ABR Investments en Invintel, beiden gevestigd in Den Haag. Bij de huidige koers van de roebel staat volgens de laatste beschikbare cijfers voor meer dan 2,6 miljard euro aan bezit op de balansen van deze twee bv’s.

De 72-jarige Paul Dekker, werkzaam in Den Haag, is sinds 2018 bestuurder van de twee bv’s. De tweede bestuurder van beide bv’s is Alexey Shalaev. Afgaande op LinkedIn werkt er ook iemand met die naam bij Rossiya.

ABR was in 2013 eigendom van de Russische OOO Investment Company Abros, zo blijkt uit historische gegevens van het Handelsregister. Volgens de VS is Abros eigendom van, of wordt het gecontroleerd door, de Rossiya Bank; daarom is het in 2014 op de Amerikaanse sanctielijst geplaatst. De Amerikanen kondigden toen sancties af tegen Russen en Russische bedrijven zoals Rossiya vanwege de Russische annexatie van de Krim. 

In 2016 trad een nieuwe enig aandeelhouder aan in de plaats van Abros, genaamd OOO Aquila, gevestigd in Sint-Petersburg. Aquila is voor ongeveer 50 procent eigendom van Rossiya-baas Kovalchuk en zijn vrouw.

Een andere bv gelieerd aan de Tele2 Russia-deal is het eerder genoemde Invintel. Dat is (of was) volledig eigendom van ABR Investments bv. In 2019 stond er ruim 1 miljard dollar op de balans van Invintel. 

In 2020 werd het belang in Tele2 Russia overgedaan aan een ander Russisch bedrijf, Rostelecom. De opbrengst was hoger dan waarvoor het belang in de boeken stond, zo blijkt, en werd (deels) in Nederland geparkeerd.

Ook werden in 2020 de balansen van ABR en Inventel omgezet van dollars in roebels. Het balanstotaal van Invintel bedroeg in 2019 volgens deze balans 62 miljard roebel en in 2020 ruim twee keer zoveel: 130 miljard roebel. Dat is tegen de huidige koers 2,2 miljard euro. 

In het jaarverslag van ABR Investments uit 2019 wordt gerept over 677 miljoen Amerikaanse dollar als balanstotaal; in het jaarverslag van 2020 over 25 miljard Russische roebel (bij de huidige koers ongeveer 440 miljoen euro). Cijfers over 2021 zijn nog niet bij het Handelsregister gedeponeerd.

[Henk Willem Smits]

Lees verder Inklappen