Een bushmaster voor missie Mali in 2014.

Een bushmaster voor missie Mali in 2014. © ANP, Maarten Hartman

Chinees bedrijf betrokken bij bouw Nederlandse militaire voertuigen

Een Fries bedrijf in Chinese handen is betrokken bij de bouw van Nederlandse legervoertuigen. Dat blijkt uit onderzoek van RTL Nieuws in samenwerking met Follow the Money. Deskundigen stellen dat gevoelige militaire informatie kan weglekken naar China. ‘Door deze constructie zet je letterlijk de deur voor China open.’

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Het van oorsprong Nederlandse bedrijf Visser bv (ver)bouwt verschillende militaire voertuigen in opdracht van Defensie. In 2013 werd het bedrijf overgenomen door de Chinese multinational CIMC.
  • Volgens de ABDO-wet moeten leveranciers van Defensie vooraf gecontroleerd worden. Ook moeten bedrijven die voor Nederland ‘te beschermen belangen’ hebben, zich bij de MIVD melden als er een overname plaatsvindt. 
  • Visser zegt dat het de overname in 2013 heeft gemeld. Toch werd het bedrijf tot op de dag van vandaag nooit extra gecontroleerd. Het werkt nog altijd in opdracht van Defensie.
  • Al in 2010 waarschuwde de AIVD dat Chinese inlichtingendiensten belangstelling hebben voor hoogwaardige technologie en wetenschap van Nederlandse bodem. De daaropvolgende jaren trokken zowel de AIVD als de MIVD meermaals aan de bel over Chinese inmenging in Nederland.
  • Visser zelf ziet geen probleem in het feit dat zijn bedrijf een Chinese eigenaar heeft. De relatie met CIMC is zogezegd ‘enkel financieel’.  
  • Toch is het maar de vraag of Visser de gevoelige informatie waarover het beschikt kan beschermen. China eist van bedrijven dat zij hun data met de overheid delen. Veiligheidsexperts waarschuwen: ‘Nu een Chinees bedrijf eigenaar is van Visser, hebben de Chinezen toegang tot het bedrijf.’
Lees verder

Ze bouwen vrijwel iedere ambulance in Nederland. Het Friese Visser bv, van oorsprong een familiebedrijf uit Leeuwarden, is groot geworden met het interieurontwerp van ambulances.

Dat specialisme is de reden dat ze rond de eeuwwisseling in het oog springen van de Nederlandse Defensie. Nederland wil op dat moment verschillende militaire voertuigen vernieuwen. Er moeten nieuwe pantservoertuigen – de zogenoemde Boxers – met specifieke missiegerichte modules ontworpen worden, van ambulance- tot commandomodules. Het onderstel is voor alle Boxers gelijk, maar het bovenstel kan worden omgebouwd tot ambulance of commandopost.

Een consortium van Nederlandse en Duitse bedrijven, waaronder het bekende Duitse Krauss-Maffei Wegmann (KMW), ontwikkelt de Boxer. Een deel van de Boxers moet worden uitgerust met een ambulance-module. Daarvoor schakelt KMW Visser in, dat immers als ambulance-expert bekend staat. De eerste drie gepantserde ambulances worden in de zomer van 2014 opgeleverd.

De jaren daarna wordt de relatie tussen het Nederlandse defensie-apparaat en het Friese Visser steeds sterker. Maar in 2013 gebeurt iets dat alle alarmbellen bij Defensie zou moeten doen afgaan. De Duitse moeder van Visser verandert van eigenaar. Het komt in handen van een grote Chinese multinational die voor minstens 54 procent eigendom is van de Chinese overheid.

Tot op de dag van vandaag voert het bedrijf opdrachten uit voor Defensie, waaronder de (om)bouw van verschillende militaire voertuigen. ‘Dat China nu eigenaar is van het bedrijf en toegang heeft tot alle informatie en medewerkers maakt het potentieel zorgwekkend,’ zegt veiligheidsdeskundige Danny Pronk, werkzaam voor SoSecure, een kenniscentrum op het gebied van Security Intelligence.

Fries familiebedrijf in handen van Chinese containergigant

Carrosseriebedrijf Visser wordt in 1910 opgericht door Gerben Visser, een 22-jarige jongeman met een passie voor het maken van wagens. Hij begint met de productie van hooiwagens, handkarren en lichte, eenassige rijtuigen: tilbury’s en sjezen. 

Na de Tweede Wereldoorlog nemen de drie zoons van Visser het bedrijf over en leggen zich toe op ambulances en andere medische voertuigen. Een schot in de roos: het bedrijf maakt een groeispurt door. Het gaat zelfs zo goed dat ze de wagens exporteren naar onder andere Israël en Indonesië.

Visser blijft in handen van de familie tot in 1999. In dat jaar wordt het overgenomen door het Duitse Ziegler GmbH, eveneens een familiebedrijf en gespecialiseerd is in het ontwerp van brandweerauto’s. 

Een goeie tien jaar later komt Ziegler echter zwaar in de problemen. Een boete van de Europese Commissie van ruim 9 miljoen euro voor kartelvorming noopt de familie Ziegler tot verkoop van het bedrijf. 

Het Chinese China International Marine Containers (CIMC) ziet zijn kans schoon en koopt het bedrijf in november 2013 op voor 55 miljoen euro. Ook de dochters van Ziegler – waaronder Visser – komen zo in Chinese handen. De nieuwe eigenaar stelt de Chinese Youjun Luan aan als algemeen directeur van Ziegler. Op 1 november 2022 krijgt ook Ziegler Dutch Holding, de Nederlandse moedermaatschappij van Visser een Chinese directeur: Yan Wenjie.

CIMC is een grote producent van zeecontainers en is daarnaast ook actief in andere sectoren, zoals het wegtransport, de energie- en chemische sector en de luchtvaart. Het is een multinational die bestaat uit een conglomeraat van bedrijven waarvan er drie beursgenoteerd zijn. Het behaalde in 2021 volgens het laatst verschenen jaarverslag een omzet van 163,7 miljard yuan (ongeveer 23,6 miljard euro) en maakte een operationele winst van 13,47 miljard yuan (omgerekend 1,8 miljard euro). In 2021 maakte CIMC de grootste groei mee van de afgelopen tien jaar.

Uit een door Follow the Money aangelegde database van Nederlandse bedrijven met Chinese eigenaren, blijkt dat CIMC ook actief is in Nederland. In 2007 namen de Chinezen onderdelen van het Pijnackerse Burg Industries over, een producent van trailers en opslag- en procestanks. De luchthaventak van CIMC is sinds 2018 gevestigd in Alkmaar en levert elektromechanische en elektronische apparatuur aan havens en luchthavens. Een andere divisie, CIMC Enric, bezit in Zwolle een bedrijf dat stalen tanks ontwikkelt, bouwt en verkoopt.

CIMC is voor 54 procent in handen van Shenzhen Capital Group –, dat is gelieerd aan de de overheid van de stad Shenzhen – en China Merchants Holdings Limited, een dochter van het het Chinese staatsbedrijf China Merchants Group. Op Baidu Encyclopedia, een soort Chinese Wikipedia, staat: ‘It is a public listed company controlled by the state.’

‘Het bedrijf is erg interessant voor een buitenlandse spionagedienst’ 

Die staatsinvloed is zichtbaar in het bedrijf. Enkele bestuursleden hebben een achtergrond binnen de Communistische Partij en/of de overheid. Zo heeft Vice President Li Yinhui in 1991 in het Het Centrale Comité van de Chinese Communistische Jeugdliga gewerkt, en later ook nog in een staatscommissie voor economie en handel en voor het ministerie van Handel.

Dat is overigens niet uniek voor CIMC: bedrijven van dit kaliber hebben doorgaans leden van of mensen gelinkt aan de communistische partij binnen het bedrijf

Waarschuwingen inlichtingendiensten

Ten tijde van de overname van Ziegler door CIMC waarschuwden de Nederlandse inlichtingendiensten al uitvoerig voor samenwerking met China. In zijn jaarverslag 2010 meldde de AIVD – als eerste westerse inlichtingendienst – dat Chinese inlichtingendiensten belangstelling hebben voor hoogwaardige technologie en wetenschap van Nederlandse bodem. 

De daaropvolgende jaren trokken zowel de AIVD als de MIVD meermaals aan de bel over Chinese inmenging in Nederland. Zo staat in het laatste jaarverslag van de MIVD in 2021: ‘De Chinese inzet van zowel legale als illegale economische middelen en (digitale) spionage vormt de grootste dreiging voor de Nederlandse economische veiligheid. Het open karakter van de Nederlandse economie en de wetenschap heeft ons veel opgeleverd, maar maakt ons ook kwetsbaar voor Chinese (digitale) spionage, overnames, investeringen en ongewenste technologie- en kennisoverdracht.’ [..] ‘Overname of overdracht van Nederlandse hoogwaardige kennis of technologie kan leiden tot ongewenst eindgebruik, bijvoorbeeld voor militaire of surveillancetoepassingen.’

Valsspelen op topniveau

China probeert op allerlei manieren aan moderne technologie te komen. Dat gebeurt volgens de Nederlandse inlichtingendiensten onder andere via hacken en spionage. Zo leverde een hooggeplaatste manager van de Siemens-vestiging in Hengelo vertrouwelijke bedrijfsinformatie aan China.

Maar China delft ook kennis door wetenschappers naar buitenlandse universiteiten uit te zenden, en door in westerse bedrijven te investeren of die over te nemen. Ook Nederlandse bedrijven worden overgenomen, zoals Follow the Money in september liet zien. Vitale infrastructuur, bijvoorbeeld in de energie- en transportsector kan zo in Chinese handen komen – of is dat al.

Chinese bedrijven concurreren op oneigenlijke wijze: de Chinese staat bevoordeelt zijn eigen bedrijven met miljarden aan subsidies, goedkope leningen en belastingvoordelen. In Europa is dergelijke staatssteun verboden.

Hoewel het gedrag van Chinese bedrijven hoofdzakelijk bepaald wordt door commerciële overwegingen, staan ze onder invloed van – of maken deel uit – van een techno-totalitair regime dat op grote schaal de mensenrechten schendt en zich economisch en militair steeds agressiever opstelt.

Lees verder Inklappen

Militaire voertuigen

Dat Visser ambulance-modules ontwikkelt voor het Boxer-pantservoertuig, mag volgens veiligheidsdeskundige Danny Pronk op het eerste gezicht niet zo’n probleem lijken, maar het is dat wel. ‘Het bedrijf beschikt daardoor ook over alle gegevens van de bekabeling en specifieke apparatuur van de Boxer. Dat maakt het bedrijf erg interessant voor een buitenlandse spionagedienst.’ 

Later bouwt het carrosseriebedrijf ook de Boxer Commandopost. Dat voertuig fungeert als een rijdende commando-toren op het slagveld. ‘Het heeft techniek aan boord waarmee je precies kan zien waar je eigen eenheden zijn; waar de vijand is. Eigenlijk wordt alle informatie gedeeld die je voor het gevecht nodig hebt’, zegt Mart de Kruif, voormalig Commandant Landstrijdkrachten. ‘Het laatste dat je wilt is dat anderen daarin kunnen meekijken.’

Naast het ontwerpen van ambulance- en commando-modules voor het Boxer-pantservoertuig, voerde Visser ook andere opdrachten voor Defensie uit, zoals het upgraden van de Bushmaster tussen 2012 en 2016. Dit militaire voertuig werd vanaf 2006 in alle haast aangeschaft voor de ISAF-missie in Afghanistan, omdat het de Nederlandse militairen beter kon beschermen tegen bermbommen dan de toenmalige pantser- en terreinwagens. En doordat de Bushmaster zich op wielen voortbeweegt, was het voertuig wendbaarder dan het tot dan toe veel gebruikte YPR-pantserrupsvoertuig. 

De upgrade waar Visser bij betrokken was, was nodig om de Bushmaster na Afghanistan beter inzetbaar te maken voor andere missies. De Bushmaster 2.0, zoals Defensie hem zelf noemde, moest geschikt zijn voor elektronische oorlogsvoering en was volgebouwd met allerlei hightech apparatuur.

Visser was verantwoordelijk voor het detailontwerp en de prototypebouw van het interieur van deze pantserwagen. Daarvoor ontving het van de Dienst Materieel Organisatie (DMO) van Defensie technische tekeningen met allerlei specificaties van het voertuig. 

‘Een risicoanalyse is niet aan de orde geweest’

Visser voerde onder andere verschillende jammer-tests uit met apparatuur die explosieven op afstand moet opsporen en laten afgaan voordat het voertuig in de buurt komt. De jammer-apparatuur mag geen storingen veroorzaken op de medische apparatuur aan boord.

In de productiehal van Visser wordt ook de elektronische apparatuur, zoals antennes en radioapparatuur, ingebouwd die kan worden ingezet om radioverkeer en cyberactiviteit op te vangen, te analyseren en verstoren.

Al deze gevoelige, technisch hoogwaardige informatie is sinds de overname in 2013 mogelijk toegankelijk voor CIMC en dus voor de Chinese overheid. ‘In zo’n voertuig voor elektronische oorlogsvoering zitten allerlei stoorzenders waarmee je het radioverkeer of andere elektronische verbindingen van de vijand kunt verstoren. Als de Chinezen weten welke specifieke apparatuur wij gebruiken, kunnen ze tegenmaatregelen nemen of zelfs op onze apparatuur inbreken’, zegt Danny Pronk. ‘Je maakt een mogelijke tegenstander slimmer. Je geeft hem alle informatie op een presenteerblaadje. En die informatie kan ook worden gebruikt om zelf weer producten te maken voor de export.’

De Bushmaster en de Boxer

Nederland beschikt over iets meer dan honderd Bushmaster pantservoertuigen. Dit zogenoemde ‘verplaatsingsvoertuig voor infanterie’ biedt doorgaans ruimte aan zo’n negen passagiers. Het van oorsprong Australische voertuig wordt onder meer ingezet door de Nederlandse, Britse en Oekraïense strijdkrachten. 

Na de Russische invasie van 24 februari 2022 heeft Australië negentig Bushmasters toegezegd aan Oekraïne, waaronder enkele ambulance-uitvoeringen. In september 2022 werden ze gebruikt om troepen te verplaatsen bij de bevrijding van de regio Charkiv.

‘Bushmasters worden gebruikt in verschillende varianten ten behoeve van onder meer commandovoering, logistiek, genie-taken en explosievenopruiming,’ aldus minister van Defensie Henk Kamp in december 2021 aan de Tweede Kamer. Het ministerie van Defensie voorziet tot ongeveer 2036 een rol voor de Bushmaster.

De Boxer is een zeswielig pantservoertuig dat wordt geproduceerd door het Duitse ARTEC, een joint-venture van Rheinmetall en Krauss-Maffei Wegmann (KMW). Nederland beschikt over 200 Boxers. Het Boxer-pantserwielvoertuig heeft doorgaans drie bemanningsleden en kan – afhankelijk van het type – acht passagiers vervoeren. Nederland heeft vijf uitvoeringen. 36 Boxers zijn uitgerust als commandopost, 52 als ambulance en 92 voor genie-werkzaamheden. Daarnaast heeft Defensie twaalf Boxers die bedoeld zijn voor vrachtvervoer en acht stuks voor rijles. 

Afgezien van de ambulance- en de rijles-uitvoeringen (die niet bewapend zijn), is de Boxer uitgerust met een .50 mitrailleur. Deze wordt aangestuurd door een remote controlled weapon system, zodat de schutter het wapen beschermd vanuit het voertuig kan bedienen met behulp van een beeldscherm en joystick. 

Net als de Bushmaster is de Boxer een MultiRole Armoured Vehicle. Oftewel: een pantserwielvoertuig dat in verschillende uitvoeringen voor verschillende rollen kan worden ingezet. ‘Opvallend aan dit robuuste en terreinvaardige voertuig is het modulaire systeem’, schrijft het Ministerie van Defensie op haar website. ‘Het voertuig is opgebouwd uit 2 delen. Het basisdeel bestaat uit het bestuurdersdeel en het onderstel. Hierop is een specifieke opbouw geplaatst. Dit laatste is de zogenoemde missie-module en die bepaalt de uitvoering.’

Met dank aan Krijn Schramade 

Lees verder Inklappen

(Geen) controle

Dat gevoelige Defensie-informatie in verkeerde handen valt, is precies wat de ABDO-wetgeving probeert te voorkomen. Volgens deze wet uit 2017 die in 2019 werd aangescherpt, moeten bedrijven die werken in opdracht van Defensie per project vooraf gecontroleerd worden. Ook moeten bedrijven die voor Nederland ‘te beschermen belangen’ hebben, zich bij de MIVD melden als er een overname plaatsvindt.

Daarnaast is het gebruikelijk dat de MIVD routinematig controles uitvoert bij een bedrijf dat projecten faciliteert met zo’n ‘te beschermen belang’. Bij ambulancebouwer Visser is er tussen 2012 en oktober 2022 nooit iemand langs geweest, ondanks dat het bedrijf de overname naar eigen zeggen wel bij Defensie meldde. 

Volgens het ministerie van Defensie is het ‘op dit moment niet vast te stellen of, op welke wijze en aan wie deze melding gedaan zou zijn’, maar was die ook niet verplicht, omdat de opdracht niet werd aangemerkt als een te beschermen belang. Het ministerie: ‘Het bedrijf voerde in 2013 enkel ongerubriceerde opdracht(en) uit en dus was er geen sprake van een meldplicht voor het bedrijf en is een risicoanalyse eveneens niet aan de orde geweest.’

Geen veiligheidscontroles sinds de overname in 2013 dus. Defensie zegt dat er routinematig nog controles plaatsvonden tot 2012, maar de eerste ambulance-Boxer werd pas in 2014 opgeleverd, en de andere Boxers daarna pas. In een artikel van Defensie over Visser uit september 2021 staat dat ‘dik twintig jaar later nog steeds exemplaren van het groot Pantserwielvoertuig de fabriek binnen[stromen]’. Ook voor het upgraden van de Bushmaster voor elektronische oorlogsvoering tussen 2012 en 2016, kreeg Visser geen MIVD-inspecteurs over de vloer. 

Aan de ene kant waarschuwt de MIVD dus al jaren voor de invloed van China, aan de andere kant liet Defensie het na om over Visser een risico-analyse te maken. Danny Pronk: ‘Ik vind dat wel naïef. Het lijkt alsof er een blinde vlek is geweest voor het risico van spionage.’

Pas in oktober 2022 krijgt de afdeling Bureau Industrieveiligheid (BIV) van Defensie van een buitenlands bedrijf het verzoek om een clearance voor Visser: zodat het bedrijf weet dat het veilig zaken kan doen met Visser. BIV gaat bij Visser langs en geeft de gevraagde clearance vervolgens aan het buitenlandse bedrijf af.

Hoe dat kan, ondanks dat Visser in handen is van een Chinees semi-staatsbedrijf, wil Defensie niet zeggen. Op dit moment loopt voor een opdracht aan Visser een ABDO-procedure. Voor welk project wil Defensie niet zeggen. 

Uit openbare informatie blijkt wel dat Visser een nieuwe, grote opdracht van Defensie heeft binnengehaald. Het bedrijf gaat zo’n 150 Iveco 12 KN-trucks ombouwen voor gewondentransport. Dit voertuig, ook wel Manticore genoemd, is het nieuwe terreinvoertuig van de Nederlandse krijgsmacht. Voor deze miljoenenopdracht is inmiddels een nieuwe productielijn opgezet.

Directeur Taeke de Jong van Visser ziet geen probleem in het feit dat zijn bedrijf een Chinese eigenaar heeft: ‘Ze hebben mij nog nooit om technische informatie gevraagd. We hebben alleen een financiële relatie met CIMC, ze hebben geen toegang tot intellectueel eigendom.’ Volgens De Jong hebben de Chinese eigenaars ook geen toegang tot de servers van Visser en beschikken ze evenmin over ontwerpkennis van de producten.

‘We zijn naïef geweest’

Deze reactie strookt met een passage uit het rapport van China-kenners Frank Pieke en Naná de Graaff: ‘Dochterondernemingen van grotere bedrijven, vooral (semi-)staatsbedrijven en voormalige staatsbedrijven, ervaren de invloed van de partijorganisatie binnen hun moederbedrijven in China. Dit heeft echter slechts een beperkte invloed op hun bedrijfsvoering in Nederland.’

‘We dachten: er komt geen oorlog. Gelukkig zijn we nu wakker geschud’

Toch moeten we niet willen dat gevoelige kennis in Chinese handen kan vallen. Recente Chinese ‘veiligheidswetten’ zorgen ervoor dat Chinese bedrijven data met de overheid moeten delen, of ze dat nu willen of niet. Dat geldt ook voor bedrijven in het buitenland met Chinese eigenaars. 

Mart de Kruif maakt zich ernstige zorgen over de ‘nonchalance’ waardoor de gevoelige kennis bij Visser over het hoofd werd gezien. ‘Wat mij vooral tegen de borst stuit, is dat we het risico niet hebben onderkend. Dat baart me nog meer zorgen dan het acute technische risico. Het is nonchalance, het is niet scherp zijn op dit soort dingen. De krijgsmacht rammelt in zijn geraamte. Dat zie je hier.’ Volgens de oud-luitenant-generaal is een deel van de oorzaak dat we ons jarenlang veilig waanden. ‘We zijn naïef geweest in onze veiligheidswereld, we dachten: er komt geen oorlog. Gelukkig zijn we nu wakker geschud.’

Danny Pronk vindt dat het ministerie van Defensie direct een risico-analyse naar Visser moet uitvoeren. ‘Dan weten we meteen welke maatregelen we moeten nemen. Verder moeten we het weerstandsvermogen van het bedrijf vergroten en het voor de Chinese eigenaar moeilijker maken om toegang te krijgen tot alle specificaties en tekeningen.’ 

‘Spionagediensten willen toegang. Toegang tot plaatsen, personen en informatie. Nu een Chinees bedrijf eigenaar is van Visser, hebben de Chinezen toegang tot het bedrijf, de werknemers en alle informatie. Door deze constructie zet je letterlijk de deur voor China open.’