Licht op Corpocratië

1 Connectie
12 Bijdragen

Corpocratië, waar de belastingen laag zijn, de regulering beperkt en of het nu kop of munt is het grootbedrijf wint, het is het beloofde land voor het grootkapitaal.

Zo’n tachtig staten en semi-soevereine jurisdicties waaronder Nederland worden tegenwoordig in financiële zin geduid en gezien als offshore. Terecht. Iedere offshore jurisdictie heeft in principe een stukje ongereguleerde en/of fiscaal aantrekkelijke soevereiniteit vermarkt voor, juridisch gezien, buitenlands kapitaal (daarom hebben buitenlandse multinationals massaal een ‘substantiële’ brievenbus hier en verhuizen ‘wij’ weer naar België en verderop, efficiënt toch?). Bij elkaar opgeteld is dit wereldwijd versnipperde weefsel aan offshore soevereiniteit inmiddels verknoopt tot een staat op zich. Het is het juridische en materiële hart van de staat van het kapitaal of, zoals Ewald Engelen het recentelijk in NRC verwoordde, corpocratië.

Corpocratisch Walhalla

Corpocratië is het beloofde land van het mondiale, gedigitaliseerde en gefinancialiseerde kapitalisme, een wereldwijd walhalla voor banken, multinationals, superrijken en criminelen: belastingvrij, zonder toezicht, zonder vragen en zonder zorgen. Hoewel je Corpocratië kan zien als een onsamenhangend assortiment van uiteenlopende landen en exotische oorden kan je het ook anders stellen: de tachtig uiteenlopende en dynamische menu’s van financiële offshore soevereiniteit worden in toenemende mate gecommandeerd als één geïntegreerd complex. De handel in Nederlandse stukjes offshore soevereiniteit concentreert zich aan de Amsterdamse Zuidas, hét zakendistrict en financiële hart van Nederland. Net als elders is de handel in offshore oplossingen ook hier ontstaan door de groei van het multinationale grootbedrijf eind negentiende eeuw. Ook al vormt Nederland een belangrijke schakel in het geheel, mocht hedendaags Corpocratië iets van een mondiaal hoofdkantoor hebben dan komt de Londense City waarschijnlijk het dichtst in de buurt. Ik doel hier op het institutionele weefsel van (i) mondiale grootbanken (denk Barclays en JPMorgan) en financiële instellingen (denk BlackRock en AIG), gevolgd door hun traditionele entourage. Deze bestaat uit (ii) de Golden, Magic en Offshore Circle advocatenkantoren die gezamenlijk het niet-gecodificeerde en vanuit financieel oogpunt ‘innovatieve’ Angelsaksische gewoonterecht domineren, en (iii) de mondiale Big Four accountancy/consultancykantoren. Deze firma’s zijn allen gevestigd te Londen, New York (’s werelds grootste offshore financiële centra) en satellieten (denk aan semi-soevereine jurisdicties als Jersey en Delaware). Bezien als een geïntegreerd complex met wereldwijde vertakkingen vormen bovenstaande ondernemingen het de facto politburo van Corpocratië. Het kloppend hart van de mondiale offshore archipel en de wijdere geïncorporeerde wereldeconomie. Thorstein Veblen hanteerde begin twintigste eeuw een prima overkoepelende term voor deze drie juridisch-financiële bloedgroepen: corporation finance. De doelstelling is helder: winstmaximalisatie/aandeelhouderswaarde creëren door grootkapitaal te ontzien van fiscale verplichtingen, wetgeving en toezicht ten einde het gefinancialiseerde grootbedrijf in toenemende mate te vervlechten met de onshore economie en ons dagelijks leven.

De Dealmakers

Het idee van marktdenken en competitie verhult dat de sleutelspelers van Corpocratië echte dealmakers zijn en in die hoedanigheid vaak samen optrekken. Ook de financiële crisis is in eerste instantie ontstaan door een veelvoud van partijen die gezamenlijk complexe producten vervaardigden en verkochten. Een voorbeeld: er staan tien verschillende rechtspersonen – bestaande uit vijf financiële spelers en vijf advocatenkantoren verspreid over acht offshore jurisdicties – vermeld in het prospectus van Davis Square Funding, een collateralized debt obligation (CDO) van Goldman Sachs. De onderliggende hypotheken zijn door additionele financiële partijen vergeven en verzameld, en is het veiligheidskeurmerk Triple-A na de CDO metamorfose door twee kredietbeoordelaars opgeplakt. Zo kreeg/deed iedereen een duit uit/in Goldman’s buidel. Uiteindelijk was niemand verantwoordelijk voor wat komen zou. Thuis in een geïntegreerd web van uiteenlopende jurisdicties beheerst (omzeilt, verzint en schrijft) de Corpocratische Nomenklatoera de regels van het juridische spel par excellence. De krijtstrepenbrigades van Corpocratië rijgen de meest obscure cocktails van belastingparadijzen, rechtspersonen en investeringsverdragen aan elkaar voor hun multinationale ingezetenen (dit maakt het juridische onderscheid tussen on- en offshore praktisch nutteloos). De Corpocratiërs overzien en beheren (manipuleren en saboteren) de mondiale contractenketting. Terwijl u de rekening van de crisis mag ophoesten is Corpocratië nog altijd op een permanente taxfree vakantie. Overheden in de US en Europa geloven nog altijd heilig in ‘de markt’ (lees: de sleutelspelers van Corpocratië). Zelfs die vermaledijde crisis heeft geen enkele regering doen twijfelen aan de meerwaarde van Corpocratië. Sterker nog, in tal van Europese landen mochten de Big Four in een bizarre rituele dans elkaars blunders beoordelen (rekening belastingbetaler). De advocatenkantoren die voor de grootbanken de offshore infrastructuur voor het schaduwbankieren hadden opgetuigd hebben datzelfde kunstje inmiddels vele malen herhaald (rekening belastingbetaler) om diezelfde banken te redden van hun gehefboomde schaduw (rekening belastingbetaler). Dezelfde banken overigens die nog altijd dag-in-dag-uit worden gesubsidieerd door uiterst scheve fiscale lastenverdelingen en een nog altijd ongehoord ruime monetaire politiek (rekening belastingbetaler). De verhouding tussen de factor kapitaal en arbeid, maar ook tussen Corpocratië en MKB, was nooit zo scheef als nu. Nooit was de institutionele macht van de markt zo eenzijdig verankert als gedurende de laatste jaren. De zekerheid die bovenstaande Corpocratiërs genieten – kop ik win, munt jij verliest; onmisbaar in voor-en tegenspoed – staat in schril contrast tot de onzekerheid die de ‘echte’ economie ondergaat en ook de publieke sector treft. Het staatsapparaat heeft de ideologische en operatieve blauwdruk van het marktdenken, hét mantra van Corpocratië, volledig geïnternaliseerd. Gevolg is dat (semi-) publieke instellingen zich niet langer onderscheiden van private bedrijven; beiden zijn ingericht volgens de matrix en spreadsheet van consultant en accountant om te voldoen aan de voorwaarden van de bankier. De dwangbuis van corporate governance, prijswerking en risicomanagement reduceert het dikke, diverse en kwalitatieve weefsel van de welvaartsstaat tot congruente drab cijfers, een uitgedunde kern en dikke flexibele schil te managen volgens uniforme ratios. De adviseurs van Corpocratië hebben alle smaken zolang het maar vanille is. Voor sectoren als onderwijs en zorg resulteert dit in chronische inflatie: steevast meer geld voor structureel minder kwaliteit.

De toekomst van Corpocratië

Door de digitale revolutie is de intensiteit en invloed van Corpocratië op ons dagelijks leven drastisch toegenomen. Het Internet – ook een waar offshore fenomeen – is dé sleutelontwikkeling in het mondiaal stroomlijnen van markten. Financiële markten drijven op het kwantificeren en beprijzen van economische activiteit. De computer en nanoseconde regeren Wall Street. Waar Eisenhower ooit waarschuwde voor een military-industrial complex lijkt anno 2014 een waarschuwing voor een mondiaal techno-financial complex gepast. In zekere zin is een technisch-financieel complex al een feit aangezien de accountancy- en advocatenkantoren in toenemende mate wetgeving schrijven voor uitdunnende staatsbureaucratieën. Met het oog op de exponentieel groeiende digitale technologie kan het techno-financial complex flink uitdijen en een andere lading krijgen. Big data, uw persoonlijke data – massaal te koop – maakt van Corpocratië in potentie een ongeëvenaarde Leviathan: een wereldwijde, allesomvattende megamachine van revolutionaire velociteit. Karl Marx had al lang en breed op de barricade gestaan. Lewis Mumford en George Orwell hadden hem toegeschreeuwd ‘zie je wel!’ Corpocratiërs, volk van juristen, fiscalisten, multinationals en flitskapitaal, waar je ook mag resideren, al is het maar voor even. Betoverend Corpocratië – zo klein en toch zo groot, overal en nergens, altijd aanwezig en toch onzichtbaar – het is best genieten in de schaduw. Beloof één ding: wees voorzichtig en doe alsjeblieft het licht niet uit. De eens-verlicht-gewaande-wereld is u dankbaar.