© Pixabay / Hans Braxmeier

Liever Heinekenwater dan gemeentepils

    De verkoop van 'bottled water' is de laatste jaren sterk gestegen. Dit terwijl Nederlands kraanwater van hoge kwaliteit is én allerlei projecten alternatieven bieden voor plastic flessen. Kortom: we worden geflest. Nederland trapt massaal in de marketing van machtige waterproducenten.

    Van wie is het water in de wereld? Regen is gratis en rivieren zijn van ons allemaal, zou je zeggen. In 2010 bepaalden de Verenigde Naties dat de toegang tot water en sanitaire voorzieningen een mensenrecht is. Maar tegenwoordig gaan er in Nederland duizenden flesjes water over de toonbank voor een paar euro per stuk. Zo is een halve liter mensenrecht ineens duurder dan een liter olie aan de tank en ruim duizend keer zo duur als een liter kraanwater. Dit enorme verschil is niets nieuws. Wel nieuw is dat de consumptie van bron- en mineraalwater in de periode 2012-2015 met 12 procent is toegenomen tot 43,2 miljoen liter. Gemiddeld worden er, met andere woorden, per dag 118.356 extra literflessen water gekocht.

    Meer dorst

    Hoe kan dit? Frisdranken verliezen geleidelijk terrein en mensen lijken zich meer bewust te worden van het nut van gezonde voeding. Een stijgende vraag naar gezondere dranken, waaronder water, hoort bij deze trend. Een onderzoek van het ministerie van Volksgezondheid uit 2013 toont aan dat water na koffie en thee de meest gedronken drank in Nederland is — water dat voor het grootste deel gewoon uit de kraan komt. Spadel, het Belgische bedrijf dat Spa op de markt brengt en, naar eigen zeggen, ‘natuurlijk marktleider voor mineraalwater in de Benelux’ is, benadrukt in zijn jaarverslag het belang van mineraalwater ‘dat het beste van de natuur verschaft en een belangrijke rol kan spelen in de aanpak van de obesitasplaag die de bevolking treft’.

    Marktonderzoeksbureau Canadean heeft de wereldwijde verschuiving van frisdrank naar water in kaart gebracht. Dronk men in 2010 nog 170 miljard liter verpakt water tegenover 215 miljard liter frisdrank, over 2015 verwacht het bedrijf dat de verkoop van koolzuurhoudende frisdranken ingehaald wordt met 233 miljard liter verpakt water ten opzichte van 227 miljard liter frisdrank. Waar wordt die totale extra dorst door veroorzaakt? Het is onwaarschijnlijk dat de stijging van 63 miljard liter verpakt water over vijf jaar is toe te schrijven aan de opwarming van de aarde. Toch lijkt het klimaat hierin een rol te spelen. Analist Bailie van Canadean beargumenteert op de website Australian Food News dat overstromingen en natuurrampen plaatselijke watervoorzieningen infecteren, waardoor de vraag naar waterflesjes stijgt. Daarnaast zorgt wantrouwen ervoor dat mensen in China en India vaker voor het veilige water van de drankenindustrie kiezen, wat resulteert in een explosieve stijging van de vraag naar verpakt water in deze landen.

    Wantrouwen maakt dat mensen in China en India vaker voor het veilige water van de drankenindustrie kiezen

    Hoe hoog is de kwaliteit van deze bottled waters eigenlijk? Duitse onderzoekers van de Stiftung Warentest testten 30 natuurlijke mineraalwaters. De conclusie: slechts zes waters waren niet verontreinigd en de rest bevatte sporen van landbouwgif, kunstmatige zoetstoffen en/of medicijnresten. Of het mineraal- en bronwater beter is dan kraanwater valt dus te betwijfelen. De grote drankproducenten zijn daar echter wel van overtuigd. Deze waterbedrijven zijn in Europa verenigd in de European Federation of Bottled Waters (EFBW) — waar de Nederlandse brancheorganisatie Frisdrank Waters en Sappen lid van is. Volgens deze organisatie is de Europese markt voor verpakt water 12,4 miljard euro waard. Het EFBW staat voor de bescherming van ‘de unieke kwaliteit van het mineraal- en bronwater in Europa’. De organisatie propageert namens bedrijven als Spadel, Nestlé en Danone de onmisbare waarde van bron- en mineraalwater voor de gezondheid en de economie.

    Nederlands gouden drinkwater

    Maar waarom zou je als Nederlander zoveel water uit flesjes kopen? In Nederland is de kwaliteit van het kraanwater gewoon goed. Volgens een woordvoerster van de Vereniging van Nederlandse Drinkwaterbedrijven (Vewin) dient ‘drinkwater te voldoen aan de Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit, met daarin strenge eisen. Het kraanwater is daarom van hoge kwaliteit.’ Niet alleen de Nederlandse waterbedrijven beweren dit. In maart dit jaar bevestigden ook onderzoekers van verschillende vooraanstaande universiteiten uit Amerika, Engeland en Zwitserland in het gerenommeerde blad Science de hoge kwaliteit van ons water.

    Het is zelfs zo dat het water van Sourcy (een eigen merk van frisdrankenfabrikant en -leverancier Vrumona, dat weer een dochteronderneming is van bierbrouwer Heineken) gewoon uit een bron in Utrecht wordt gepompt — waar ook het kraanwater voor Utrecht vandaan komt.

    Jan Peter van der Hoek, hoogleraar drinkwatervoorziening aan de Technische Universiteit Delft, legt uit dat in Nederland de laatste 30 jaar een enorme inspanning is geleverd om het chloorgebruik voor de reiniging van ons drinkwater uit te bannen. Dan is er wel een uitgebreide zuivering nodig (waardoor het water alsnog goed schoon wordt) en een goede distributie van het water (een buizensysteem waarin het waar schoon blijft), ‘en dat heeft Nederland’, aldus Van der Hoek.


    Geraldo Vallen, oprichter Join the Pipe

    "Er worden al 40 jaar miljarden geïnvesteerd in het doen geloven dat bronwater beter is dan kraanwater"

    Dopper, Join the Pipe, KRNWTR

    De laatste jaren is in Nederland een aantal initiatieven gelanceerd die het drinken van water uit ‘vervuilde flesjes’ willen bestrijden. Zo heb je de hippe Dopper, een duurzame hervulbare fles, de ngo Join the Pipe die de plasticsoep wil tegengaan door waterpunten aan te bieden en KRNWTR, een andere organisatie die zich inzet voor de promotie van — inderdaad — kraanwater. Ondanks het succes van deze initiatieven (Dopper verkocht in 2015 1.341.890 duurzame flessen en Join the Pipe zegt wereldwijd al 1000 waterpunten te hebben) blijft de drankenindustrie succesvol in het verkopen van de plastic fles. Dit verbaast Geraldo Vallen van Join the Pipe niets: ‘Er worden al 40 jaar miljarden geïnvesteerd in het doen geloven dat bronwater beter is dan kraanwater, dat verander je niet zomaar.’

    KRNWTR & Plastic Heroes

    Daarnaast zijn de bottled water bedrijven machtig en goed georganiseerd. De grootste waterbedrijven wereldwijd zijn ook de bedrijven die frisdranken produceren, zoals Coca Cola en Nestlé. In Nederland is Spadel de grootste. Dit vrolijke en gezond ogende bedrijf heeft druk uitgeoefend op KRNWTR vanwege een wegwijzer die liet zien hoeveel meter een flesje Spa eigenlijk aflegt voor het de consument bereikt. Spadel dreigde met een rechtszaak als KRNWTR de wegwijzer niet zou verwijderen, aldus een medewerker van KRNWTR.

    De grootste waterbedrijven wereldwijd zijn ook de bedrijven die frisdranken produceren als Coca Cola en Nestlé

    Ook laat de KRNWTR-medewerker weten dat Heineken een keer is langsgekomen om te vragen of de organisatie zich niet wilde voegen bij ‘Plastic Heroes’. Dit is een raamafspraak tussen de overheid en het ‘verpakkend bedrijfsleven’ om zwerfafval en verpakkingen voor de periode 2013-2022 te verwerken. Een alternatief voor statiegeld op kleine flesjes.

    Het controversiële aan Plastic Heroes is dat het een initiatief is van de industrie zelf, vertegenwoordigd door voormalig bestuurslid van FrieslandCampina Freek Rijna. Onlangs stuurde Recycling Netwerk, een coalitie van milieu- en natuurorganisaties een brief naar de Tweede Kamer over de gebrekkige werking van Plastic Heroes. Volgens de organisatie werd in 2013 slechts 19 procent van het plastic opnieuw gebruikt. Op deze manier is het dweilen met de kraan open. Recycling Netwerk pleit onder andere voor concrete maatregelen voor specifieke producten en het kunnen aanspreken van individuele bedrijven.

    Marketing

    Dat er in Nederland flesjes water worden verkocht, is ondanks het goede kraanwater niet zo vreemd. Soms is er simpelweg geen kraanwater in de buurt of wil je het meenemen voor onderweg. Maar het enorme aantal waterflesjes en de explosieve stijging in de laatste jaren is opvallend. De rol van marketing moet hierin niet worden onderschat. Terwijl Nederland al decennia investeert in een goed drinkwatersysteem, investeert de waterindustrie al decennia in marketing. Bedrijven zoals Nestlé en Coca-Cola zien hun verkopen van suikerhoudende dranken terrein verliezen en uiteraard willen zij zelf het alternatief bieden.


    "Bar le Duc en Sourcy zijn uiteindelijk beide gewoon regen die in Utrecht gevallen is"

    Veel Nederlanders (en Belgen) associëren ‘Spa blauw’ met bronwater en ‘Spa rood’ met bruisend water. Hét bewijs van succesvolle marketing. Dat is dan ook waar het vooral om draait: het merk en het imago. Je drinkt niet ‘gewoon’ water, je drinkt imago. Wat betreft de toekomst van 2016 benadrukt Spadel dat de ‘markten gekenmerkt blijven door een grote reclamedruk’. Niet voor niets lanceerde het bedrijf in juni 2015 een compleet nieuwe marketingcampagne met de slagzin: ‘Spa. Op het leven.’ Spadel moet onder andere concurreren met Nestlé, dat over een marketingbudget van ongeveer 20 miljard euro beschikt. Dat lukt aardig: Spadel maakte in 2015 een nettowinst van 21 miljoen euro, een stijging van ruim 26 procent. Volgens derijkstebelgen.be bezit de familie van Spadel-topman Marc du Bois bijna 400 miljoen euro.

    Nestlé

    Wereldwijd is 21 miljoen euro een druppel op een gloeiende plaat. De 82,5 miljard euro omzet van Nestlé, ‘s werelds grootste bottelaar, komt voor ongeveer 10 procent uit het watersegment.

    Nestlé heeft het grootste marktaandeel en maar liefst 52 verschillende watermerken. Merken als Perrier, Vittel, S. Pellegrino en Acqua Panna behoren alle tot de portefeuille van het bedrijf. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de topman van Nestlé, Peter Brabeck-Letmathe, zich niet volledig aansluit bij de mensenrechten-uitspraak van de VN. Water moet beschikbaar zijn voor iedereen, vindt ook de Zwitserse topman, maar er moet wel een prijskaartje aan gehangen kunnen worden. Water moet gezien worden als een schaars product: ‘Elk mens heeft recht op drinkwater, maar niet om het zwembad te vullen of de auto te wassen,’ aldus Brabeck-Letmathe.

    Hoe legitiem zijn deze argumenten als je 52 watermerken vertegenwoordigt?

    Hier zit natuurlijk wat in, maar hoe legitiem zijn deze argumenten als je 52 watermerken vertegenwoordigt? Niet voor niets kon de Zwitserse topman rekenen op de nodige kritiek. Daarbij toonde de documentaire Bottled Life de omstreden bedrijvigheden van Nestlé aan, waarbij het plaatselijke markten domineert en zelfs bevolkingsgroepen afhankelijk maakt van hun zuivere water.

    2000 Europese waters

    52 Verschillende merken is enorm veel. Behalve Nestlé hebben ook Coca-Cola, PepsiCo en Danone tientallen watermerken. In Europa zijn er zelfs ruim 2000 erkende waterbronnen, waarvan 12 in Nederland (waaronder Bar le Duc en Sourcy). Water is enorm afhankelijk van reputatie, wat de marketing van al deze 2000 merken — van de vorm van het flesje tot de plaats van de bron — van levensbelang maakt.

    Bar le Duc en Sourcy zijn uiteindelijk beide gewoon regen die in Utrecht gevallen is en lange tijd door de natuur is gefilterd. Dat laatste klinkt fris, maar 60 procent van het Nederlandse kraanwater bestaat ook uit dit bronwater, laat de woordvoerster van Vewin weten. Ze meldt verder dat het kraanwater in Noord-Holland en Limburg én zelfs binnen de provincies verschilt door zuiveringstechnieken en oorsprong, hoewel het aan dezelfde strenge kwaliteitseisen voldoet.

    De belangrijkste concurrentiestrijd van de bottelaars lijkt – zeker in Nederland – niet die tussen de grote waterbedrijven, maar eerder die tussen kraan- en flessenwater. Mocht je per se iets anders willen drinken dan je eigen kraanwater, bestel dan een keer kraanwater bij de wijn in een restaurant iets verder van huis.  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Yourick Untied

    Politicoloog gespecialiseerd in politieke economie en voeding.

    Volg Yourick Untied
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren