Zuidas, 3 november 2020.
© ANP / Co de Kruijf

Moneyland Nederland

‘Moneyland’ is de term die Britse onderzoeksjournalist Oliver Bullough introduceerde in zijn gelijknamige boek. Daarin beschrijft hij een offshore-wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven. Nederland speelt vanwege zijn ondoorzichtige en uitgebreide financiële infrastructuur een belangrijke rol bij het verlenen van toegang tot deze wereld. Lees meer

Er bestaat een wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven, zonder ooit gepakt te worden. Schrijver en journalist Oliver Bullough doopte deze wereld ‘Moneyland’ en schonk ons daarmee een fantastisch concept om de schimmige offshore-wereld beter te begrijpen. Follow the Money zoekt uit welke rol Nederland speelt bij doorgeleiden van schimmige en ongeoorloofde geldstromen. Welke bankiers, fiscalisten en advocaten steken corrupte regimes, fraudeurs en oligarchen de helpende hand toe?

23 Artikelen

Magnitsky, Russisch roofkapitaal en de twijfelachtige dubbelrol van Nederland

Mede dankzij de inspanningen van Nederlandse politici lijkt de Europese Unie eindelijk de ‘Magnitsky-wetgeving’ te zullen aannemen. Die moet ervoor zorgen dat corrupte geldstromen en schenders van mensenrechten kunnen worden aangepakt. Nederland speelt echter een twijfelachtige rol wat betreft geldstromen met een mogelijk corrupte herkomst. En in Europa blijkt het Kremlin invloed te kunnen uitoefenen op het eindresultaat.

Maandagavond, 16 november 2020. De tot Brit genaturaliseerde Amerikaan Bill Browder neemt in een zaal ergens in Londen het woord om een tweetal Nederlandse politici te eren die de goede zaak hebben gediend. Browder (56) is een vermogende zakenman, die sinds de dood van zijn advocaat Sergei Magnitsky een succesvolle internationale campagne voor gerechtigheid voert. Volgens hem is zijn raadsman op gruwelijke wijze in een Russische politiecel vermoord door de mensen die hij wilde aanklagen. De gruweldaad zorgde wereldwijd voor commotie. Browders campagne heeft in de Verenigde Staten al geleid tot wetgeving die moet zorgen dat schenders van mensenrechten en plegers van grootschalige corruptie kunnen worden vervolgd en hun bezittingen kunnen worden bevroren.

Ook in andere landen is de naar Magnitsky vernoemde wetgeving overgenomen, maar in Europa lukt het niet om het thema op de politieke agenda te krijgen. Daar hebben Tweede Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Sjoerd Sjoerdsma (D66) echter verandering in gebracht. Omtzigt en Sjoerdsma hebben volgens Browder een ‘ongelooflijke bijdrage’ geleverd aan de wereldwijde campagne voor de Magnitsky-wetgeving.

Deze internationale prijs roept herinneringen op aan onze oude glansrol als gidsland voor een rechtvaardiger wereld

Hij vertelt in zijn online gestreamde toespraak hoe moeilijk het onderwerp in Europa ligt en hoe hij, ondanks zijn vele bezoeken aan Brussel en gesprekken met Europarlementariërs, commissieleden en ambtenaren, telkens werd afgewezen. Maar deze twee Nederlandse politici zorgden ervoor dat het onderwerp via de Tweede Kamer officieel op de Europese agenda kwam. In september liet de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, bij haar eerste ‘State of the Union’-toespraak weten dat de wetgeving snel zal komen. Browder denkt dat dit volgende maand gaat gebeuren, en is blij dat hij Omtzigt en Sjoerdsma nu de door zijn investeringsmaatschappij gesponsorde Sergei Magnitsky Human Rights Award mag uitreiken.

Diverse Nederlandse media maken melding van de uitreiking van de mensenrechtenprijs. Sjoerdsma is ‘vereerd’ om in de voetsporen van de Amerikaanse senator John McCain te mogen treden, die net als de Brits-Libanese mensenrechtenadvocaat Amal Clooney de prijs eerder kreeg toegekend. Deze internationale erkenning voor de inzet van Nederlandse politici in de strijd tegen mensenrechtenschendingen en corruptie roept herinneringen op aan de oude glansrol van Nederland als gidsland voor een betere en rechtvaardiger wereld.

Tegelijkertijd wringt het. Als één land in de Europese Unie de geldstromen van mogelijke mensenrechtenschenders en corrupte oligarchen faciliteert, is het Nederland wel. Dankzij fiscale wetgeving die in Nederland, met instemming van het parlement, de afgelopen decennia een financiële sector van buitenproportionele omvang heeft laten ontstaan.

De dood van een raadsman

Aanvankelijk was Bill Browder een groot fan van de autocratische Russische president Vladimir Poetin. Met zijn investeringsfonds Hermitage Capital Management opereerde hij sinds 1996 in het land dat net kennis had gemaakt met de vrije markteconomie en waar privatiseringen aan de orde van de dag waren. Uit alle windstreken stroomden de robber barons toe om in het wilde oosten te profiteren van de mogelijkheden die het ontluikende kapitalisme bood.

Browder behoorde tot de meest succesvolle buitenlandse investeerders. Hij nam met Hermitage tegen lage kosten minderheidsbelangen in voormalige staatsbedrijven, zoals Gazprom, Rosneft en Sberbank, om later de corruptie binnen die bedrijven op activistische wijze te lijf te gaan. Bijgevolg steeg de waarde van de aandelen die zijn investeringsmaatschappij bezat. Zijn strategie bleek lucratief en Browder verdiende grote bedragen voor zichzelf en zijn investeerders. Volgens The Guardian bedroeg zijn persoonlijk vermogen in 2006 ergens tussen de 125 en 150 miljoen pond. In datzelfde jaar werd Browder in Rusland tot persona non grata verklaard, nadat de regering Poetin hem op een zwarte lijst zette.

Magnitsky zou nooit meer vrijkomen. Hij stierf op 16 november 2009 in een gevangeniscel in Moskou

Een aantal vennootschappen van Hermitage werden door de Russische overheid geconfisceerd en Browder schakelde zijn advocaat Magnitsky in om de gang van zaken te onderzoeken. In 2008 werd de advocaat gearresteerd toen hij rond de geconfisceerde bedrijven een belastingfraude ter waarde van 230 miljoen dollar ontdekte. Magnitsky zou nooit meer vrijkomen. Hij stierf op 16 november 2009 in een cel van de beruchte ‘Matrosskaya Tishina’-gevangenis in het centrum van Moskou. 

Sindsdien maakt Browder er zijn levenswerk van dit onrecht aan te klagen en waar mogelijk de hoogst verantwoordelijke persoon – president Vladimir Poetin – de voet dwars te zetten. Daar slaagt hij met een internationale publiciteitscampagne en veel lobbywerk goed in. In de Verenigde Staten is dan wetgeving in de maak om de mensen die betrokken waren bij de moord op Magnitsky aan te pakken, door hun de toegang tot het land te ontzeggen en beslag te leggen op hun bezittingen. Ook in Nederland krijgt het verhaal over de vermoorde advocaat ruime aandacht, en dat laat de politiek niet onberoerd. In 2011 neemt de Kamer unaniem een motie aan van Coşkun Çörüz (CDA) om hetzelfde type wetgeving in Europees verband te bevorderen.


Boris Nemtsov, Russisch politicus

"De landen van Europa moeten niet willen dat Russische moordenaars en corrupte ambtenaren ongehinderd in de Europese Unie rondreizen"

Cultuur van straffeloosheid

In de Verenigde Staten staat de wind in 2012 gunstig voor wie maatregelen tegen het Rusland van Poetin wil treffen. Het diep verdeelde Amerikaanse congres besluit dat jaar de zogenoemde ‘Magnitsky Act’ aan te nemen. De mannen die verantwoordelijk zijn voor de moord op de advocaat kunnen daarmee in de Verenigde Staten worden aangepakt.

Het is een enorm succes voor de lobby van zakenman Browder, maar in de praktijk is het vervolgen van de verantwoordelijken lastig. Ze zitten immers in Rusland. Als ze ergens buitenlands bezit hebben dat kan worden bevroren en voor zover ze ergens gehinderd kunnen worden in hun bewegingsvrijheid, is dat in Europa. Alleen staan niet alle landen daar te springen om wetgeving die voor sommige vermogende Russen ongunstig kan uitpakken. Landen als Roemenië, Italië, Griekenland en Cyprus koesteren hun banden met het Kremlin en zien dergelijke wetgeving als een politiek instrument dat eenzijdig op Rusland is gericht.

Die tegenstand wordt door velen betreurd, want Europa is een belangrijke schakel om mensenrechtenschendingen en grootschalige corruptie aan te pakken – juist omdat veel ongeoorloofde geldstromen via dit deel van de wereld hun weg naar de bovenwereld vinden. In haar boek Why Europe needs a Magnitsky law laat Frans-Russische journalist Elena Servettaz enkele tientallen prominenten aan het woord die de noodzaak van een Europese variant van de wet onderschrijven. Onder hen bevinden zich de Amerikaanse senator John McCain en het Britse conservatieve parlementslid Dominic Raab. Ook Pieter Omtzigt levert een bijdrage.

‘De rechtsstaat steunen is pro-Rusland. De onschuldigen verdedigen en de schuldigen straffen is pro-Rusland’

‘De politieke cultuur in het Rusland van vandaag kan worden omschreven als een cultuur van straffeloosheid – een gevoel onder degenen die de macht uitoefenen, dat het land voor het oprapen ligt, en dat de enige vraag die nog ter discussie staat, is hoe regeringsfunctionarissen en andere elites de rijkdom, macht en buit verdelen,’ schrijft de Republikein McCain in zijn essay. Hij betoogt dat de Magnitsky-wetgeving niet anti-Rusland is, juist het tegendeel: ‘De rechtsstaat steunen is pro-Rusland. De onschuldigen verdedigen en de schuldigen straffen is pro-Rusland.’

Servettaz interviewt ook Boris Nemtsov, de hervormingsgezinde Russische politicus en een verklaard tegenstander van Poetin. 'In principe zou de Magnitsky-wet niet nodig zijn als een echt onafhankelijke rechterlijke macht- en handhavingsinstanties die naleving van de wet daadwerkelijk afdwingen, in Rusland zouden bestaan – als dieven en criminelen daadwerkelijk zouden worden gestraft voor hun acties,' zei Nemtsov in april 2013, twee jaar voordat hij in Moskou op straat werd vermoord.

Onder Poetin gebeurde echter het tegenovergestelde: de onafhankelijke rechtspraak werd vernietigd; geheime diensten, politie en andere handhavingsinstanties kwamen onder controle van een corrupt regime te staan. En dat regime beloont volgens Nemtsov ‘rovende en stelende lieden’ die er loyaal aan zijn. 'Vanzelfsprekend moeten de landen van Europa niet willen dat moordenaars en corrupte ambtenaren ongehinderd in de Europese Unie rondreizen, daar onroerend goed kopen, hun kinderen daar opvoeden, op vakantie gaan, etc.'

Volgens Nemtsov vindt Poetin de Amerikaanse Magnitsky-wet ‘onaangenaam’, maar hij is zich er terdege van bewust dat de ‘overgrote meerderheid van corrupte functionarissen hun activa, kinderen, eigendommen en bankrekeningen in Europa hebben ondergebracht’.

Geen gidsland, maar doorstroomland 

Wat betreft het doorgeleiden van geldstromen speelt Nederland binnen de Europese Unie een belangrijke, niet al te prijzenswaardige rol. Er staan ongeveer 15 duizend brievenbusmaatschappijen in Nederland geregistreerd, die bij elkaar 4000 miljard euro door Nederland laten vloeien. Ons land neemt mede daardoor de achtste plek in op de Financial Secrecy Index 2020 die door het Tax Justice Network (TJN) wordt samengesteld. Het enige EU-land dat hoger scoort, is Luxemburg. Twee jaar eerder stond Nederland nog op de veertiende plaats.

‘Nederland heeft sinds de jaren vijftig een uiterst ondoorzichtige financiële infrastructuur ontwikkeld’

De belangrijkste reden dat Nederland zo hoog scoort, is onze wetgeving. ‘Nederland heeft sinds de jaren vijftig een uiterst ondoorzichtige financiële infrastructuur ontwikkeld, waarvan de fiscale eigenschappen worden gekenmerkt door dividendvrijstelling, het ontbreken van bronbelastingen op rente en royalty's, een groot aantal bilaterale belastingverdragen waarbij Nederland partij is en uitspraken van de belastingautoriteiten; dit alles maakt het een populair doorstroomland voor multinationale ondernemingen en rijke individuen,’ meldt het rapport, dat in februari van dit jaar uitkwam. In november publiceerde TJN een aanvullend rapport waaruit blijkt dat Nederland – samen met de Kaaimaneilanden en het Verenigd Koninkrijk – de top-drie vormt van landen die belastingontwijking het makkelijkst maken. We behoren daarmee volgens TJN tot ‘the axis of tax avoidance’.

Corruptie vaart wel bij geheimzinnigheid en die wordt in ruime mate door de Zuidas gefaciliteerd. Corrupte oligarchen weten hun weg naar de lage landen te vinden, bleek onlangs weer uit onderzoek van Follow the Money in het uitdijende dossier Moneyland. ‘Chique’ trustkantoren zijn geregeld van harte bereid om – tegen betaling – de benodigde administratieve diensten te leveren, al zijn de klanten nog zo fout. Geldstromen vinden via bankrekeningen hun weg en vanzelfsprekend nemen de Nederlandse banken bij de doorgeleiding van het foute geld een centrale rol op zich. De verplichte controlemechanismen blijken keer op keer niet te functioneren.

"Als het eropaan komt, blijkt bij onze banken business veelvuldig boven compliance te staan"

Als het eropaan komt, blijkt bij onze banken business veelvuldig boven compliance te staan. ING negeerde stelselmatig grote witwasoperaties binnen zijn eigen klantenkring, waardoor de bank in 2018 in een enkele transactie 775 miljoen euro aan het ministerie van Financiën moest betalen. Een jaar later bleek ABN Amro onderwerp te zijn van een grootschalig strafrechtelijk onderzoek naar het niet naleven van de anti-witwasregels. En september jongstleden was de beurt weer aan ING, dat in de internationale FinCEN Files opdook met een Poolse dochter die een centrale rol speelde in een van de grootste Russische witwasnetwerken.

Russische invloed

Uitzoeken welke personen er achter complexe financiële structuren schuilgaan, is in Nederland nog steeds niet goed mogelijk, dankzij ondeugdelijke wetgeving. Het zogeheten UBO-register ‘is in de huidige opzet niet openbaar doorzoekbaar,’ schreef Serv Wiemers, de directeur van de Open State Foundation, in oktober in een ingezonden stuk in de Volkskrant. Dit ondanks de vijfde anti-witwasrichtlijn van de EU (AMLD5) die al in 2018 in werking is getreden en die zulke openbare toegankelijkheid voorschrijft. Deze situatie werkt duistere geldstromen in de hand.

Oud-diplomaat Heather Conley en econoom Martin Vladimirov deden in opdracht van de Amerikaanse denktank Center for Strategic and International Studies (CSIS) – een denktank waar zowel Republikeinen als Democraten deel van uitmaken – onderzoek naar de wijze waarop de Russische elite via brievenbusfirma’s en stichtingen hun miljarden het land uit weten te sluizen. Conley en Vladimirov beschrijven in hun boek The Kremlin Playbook 2: the Enablers dat de kapitaalvlucht niet alleen dient om een veilig heenkomen voor kapitaal te vinden. Ze heeft een tweede doel: invloed verwerven in de economieën waar het geld naartoe stroomt. Zodra er onwelgevallige wetgeving in zo’n land op komst is, kun je druk uitoefenen om die wetgeving tegen te houden. Het doel is om langs die weg democratische systemen – met name in Europa – van binnenuit te verzwakken, stellen de onderzoekers.

Moneyland Nederland

‘Moneyland’ beschrijft een offshore-wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven. Nederland speelt vanwege zijn ondoorzichtige en uitgebreide financiële infrastructuur een belangrijke rol bij het verlenen van toegang tot deze wereld.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Het land dat Rusland daarbij het meest terwille is: Nederland. Niet alleen als leverancier van essentiële financiële en juridische diensten, ook de sterk ontwikkelde energiesector maakt van Nederland een voornaam schakelpunt waarlangs Russische invloed loopt. Daarnaast hebben Russische bedrijven volgens de onderzoekers 96 miljard euro aan bezittingen in Nederland. De kers op de taart: ‘Corruptie wordt in Nederland niet zwaar vervolgd en de wettelijke straffen voor corruptie vormen geen sterk afschrikmiddel. Er lijkt ook een kloof te bestaan ​​tussen enerzijds de wetgeving en anderzijds de handhaving van anti-corruptie- en anti-witwasmaatregelen.’

De naam ‘Magnitsky’ vormt een probleem

Het omarmen van de Magnitsky-wetgeving wil in Nederland, na het aanvankelijk positieve onthaal in 2011, niet echt van de grond komen. De eerste twee kabinetten-Rutte weigerden eenzijdig stappen te ondernemen en zien alleen in EU-verband mogelijkheid de wetgeving invoeren. In 2018 komt daar beweging in. 

Nadat in 2017 in de Verenigde Staten de uitgebreidere Magnitsky-act wordt ingevoerd – de VS mogen nu wereldwijd sancties instellen jegens mensenrechtenschenders en grootschalige corruptie – neemt de Kamer in april 2018 de motie-Omtzigt (CDA) met krappe meerderheid aan. De Nederlandse regering moet nu onderzoeken of deze wetgeving ook in Europa ingang kan vinden. En in navolging van de wetgeving in Amerika dient de beoogde wet niet alleen persoonsgerichte sancties tegen mensenrechtenschenders in de hele wereld mogelijk te maken; ook de lieden die zich schuldig maken aan ‘grootschalige corruptie’ moeten ermee kunnen worden aangepakt. Het is een belangrijke toevoeging aan de oorspronkelijke Magnitsky-wet en schept de mogelijkheid om overal in Europa oligarchen aan te pakken. De VVD, in 2011 nog voorstander van Magnitsky-wetgeving, stemt tegen, net als de PVV, het FvD en de SP.

Alleen al de term ‘Magnitsky’ blijkt invoering van zo’n wet in de weg te staan

Dat de motie in 2018 niettemin wordt aangenomen, stelt Bill Browder niet volledig gerust. Hij deinst er niet voor terug om politici die het niet met hem eens zijn, publiekelijk de maat te nemen. Zo noemde hij de Amerikaan John Kerry, een gematigde voorstander van de Magnitsky-wetgeving en eerder minister van Buitenlandse Zaken, ooit een ‘schoothond’ van Poetin. Minister Stef Blok, die als VVD’er geen warm pleitbezorger van de Magnitsky-wetgeving is, waarschuwt hij op de dag van de stemming in de Tweede Kamer in een dreigende tweet: ‘Tegen de Magnitsky Act zijn heeft wel vaker iemands loopbaan geruïneerd.’

In de Europese praktijk ligt dat anders: daar blijkt de term ‘Magnitsky’ invoering van zo’n wet in de weg te staan. Alleen al de naam is Poetin een doorn in het oog, en om Rusland niet voor het hoofd te storen, blokkeren een aantal landen de wetgeving. Dat vindt Browder niet zo leuk. Het is zijn levenswerk om gerechtigheid voor zijn vroegere raadsman te krijgen. Hij wil per se dat de wet naar Magnitsky wordt vernoemd. In september 2018 doet hij via een ingezonden artikel in NRC een oproep om ‘ernst te maken’ met de Magnitsky-wetgeving.

De verwatering van de sanctiewet

Twee maanden later blijkt dat de Nederlandse regering met een voorstel komt om in Europees verband mensenrechtenschenders aan te pakken. De naam Magnitsky is weg en ook de Russische context is verdwenen, schrijft NRC Handelsblad, dat het voorstel in handen heeft. Dat zou volgens de krant de weerstand van Moskou mogelijk verminderen en de kans vergroten dat de wet wordt aangenomen. Ook wordt de belangrijke uitbreiding van de eerste Amerikaanse wet niet meer genoemd: de optie van sancties tegen grootschalige corruptie. Dit onderdeel blijkt onderdeel uit te maken van de onderhandelingen binnen de Europese Unie. Landen die de belangen van het Kremlin in het oog houden, zien er weinig in en het is allerminst zeker dat het onderdeel op tafel blijft liggen.

De naam Magnitsky blijft Nederlandse politici intussen bezighouden – evenals de sanctiemogelijkheid tegen grootschalige corruptie. Sjoerd Sjoerdsma dient in mei 2019 een motie in waarin hij de regering vraagt ‘zich in te spannen’ om de naam van Browders raadsman aan de toekomstige wet te verbinden. Datzelfde vraagt hij voor het element dat de mogelijkheid schept om de jacht te openen op lieden die zich schuldig maken aan grootschalige corruptie. De motie wordt aangenomen, de regering zal zich moeten ‘inspannen’. De VVD stemt samen met de PVV en de SP tegen.

Met Magnitsky blijkt eind november 2019 opeens meer aan de hand te zijn. Onderzoek van het Duitse weekblad Der Spiegel laat zien dat er iets met het narratief van Browder aan de hand is. Zaken die hij als voldongen feiten neerzet, blijken anders te liggen: er is volgens het onderzoek van Der Spiegel geen hard bewijs dat de advocaat is vermoord . Meer feiten blijken anders te liggen dan beweerd. Browder blijkt onder andere in een rechtszaak in de Verenigde Staten te hebben verklaard dat ‘advocaat’ Magnitsky geen rechten heeft gestudeerd en geen diploma rechten heeft. Browder dient een klacht in bij de Duitse persraad, maar die treft geen doel.

Er zullen via de Zuidas geen tegoeden van corrupte oligarchen worden bevroren, zolang ze maar geen mensenrechten schenden

Begin december 2019, precies één dag voor de Internationale dag voor de Rechten van de Mens, is het zover: de EU maakt werk van de wetgeving die echter niet meer naar Browders advocaat zal worden vernoemd. Dat de wet niet langer zijn naam zal dragen, haalt overal het nieuws; dat de sanctiemogelijkheid tegen grootschalige corruptie lijkt te zijn gesneuveld, wordt amper opgemerkt. Zelfs Amerikaanse platform Politico, dat in Brussel goed is vertegenwoordigd, maakt er geen woord aan vuil.

Het eerste concept van de wet wordt in september 2020, net voor de toespraak van Ursula von der Leyen in het Europees Parlement, naar EuObserver gelekt. De EU-versie van de Magnitsky-wetgeving heet nu: Restrictive measures against serious human rights violations. Mogelijkheden om sancties te treffen tegen grootschalige corruptie maken er geen onderdeel van uit. Er zullen via de Zuidas geen tegoeden van corrupte oligarchen worden bevroren, zolang ze maar geen mensenrechten schenden.

Pieter Omtzigt laat desgevraagd weten dat hij liever heeft dat de sanctiemogelijkheid tegen grootschalige corruptie wel in de wetgeving komt te staan. Ook ziet hij liever dat de naam van Magnitsky aan de wet verbonden blijft: ‘Ik heb het graag, maar belangrijker is dat het mechanisme er nu is.’

Wat resteert is een sanctiewet waarmee ook het Kremlin kan leven. Mogelijk dat die komende maand nog wordt aangenomen.

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 7685 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren