Nederland heeft de mond vol van mensenrechten en internationaal recht, maar de Russische president Poetin gedraagt zich als de antithese van die waarden. Gaan mensenrechten en handel eigenlijk wel samen?

    Even treffend als ongelukkig was het beeld van het koninklijk echtpaar in het Holland Heineken House. Als onderdeel van een zware delegatie bezochten Koning Willem Alexander en Koningin Maxima een half jaar geleden de Olympische Winterspelen in het Russische Sochi. Voor vele miljarden toverde Poetin deze aan de Zwarte Zee gelegen subtropische badplaats om in een wintersportresort. Met Sochi kon Poetin het imago van Rusland oppoetsen, maar de organisatie van de Olympische Spelen werd omgeven door misstanden. Human Rights Watch maakte melding van uitbuiting van buitenlandse arbeiders en de lokale bevolking moest gedwongen wijken voor nieuwe infrastructuur. Tegelijkertijd bemoeide Poetin zich intensief met de gang van zaken in het autonome Oekraïne. Vele internationale regeringsleiders, zoals de Britse premier Cameron, de Duitse Bondskanselier Merkel en de Amerikaanse president Obama, zegden af of stuurde zeer lichte delegaties naar het megafestijn van Poetin. Zij namen daarmee afstand van de Spelen, om een signaal te geven aan Poetin. Maar dat gold niet voor Nederland. Op een feestje bij de Olympische Spelen werd het koningspaar vastgelegd op de gevoelige plaat, terwijl zij vrolijk Nederlands exportpils dronken met de Russische president Poetin en toastten op de betrekkingen tussen beider landen.
    'de Britse premier Cameron, de Duitse Bondskanselier Merkel en de Amerikaanse president Obama, zegden af'
    De foto symboliseert de Nederlandse relatie met Rusland, waar Rutte ten tijde van Sochi nog heel positief naar keek: 'Ik denk dat het juist een kracht van Nederland is om een balans te zoeken tussen handel en mensenrechten. Doordat je die contacten hebt, kun je juist een dialoog voeren. Als je alleen handel zou drijven met landen die overeenkomen met onze maatstaven voor vrijheid en democratie, dan houd je weinig contacten over.' Kortom, Rutte en Timmermans meenden dat handel en mensenrechten samen kunnen gaan. Sterker, door de de goede handelsrelaties en contacten wordt het zelfs makkelijker om je partner aan te spreken op misstanden. Maar Nederland komt bedrogen uit. De dialoog door handel heeft slechts eenzijdig resultaat geboekt. De handel met Rusland verdrievoudigde de afgelopen tien jaar, maar tegelijkertijd verslechterde de mensenrechtensituatie in Rusland en bracht Poetin vrede en veiligheid in Europa in gevaar.

    De droom van Rutte

    ‘Waarom is Nederland zo’n prettig land om in te leven? Omdat je weet dat je als burger niet zomaar je huis kunt verliezen en je niet wordt vastgezet om wat je zegt, wat je vindt, of van wie je houdt’, zo staat geschreven op de op de site het ministerie van buitenlandse zaken. ‘Ons engagement is sterk, omdat we weten wat een groot goed het is te leven in een land waar mensenrechten gerespecteerd worden. Als wij voor onszelf in vrijheid willen bepalen hoe we ons leven willen inrichten, moeten we ook opkomen voor de mensenrechten van hen die niet vrij zijn.’ De regering Rutte hecht groot belang aan mensenrechten zo blijkt uit de teksten. ‘Een hoeksteen van het Nederlands buitenlandse beleid',  schrijft minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans in zijn brief ‘Respect aan ieder mens’ namens de regering Rutte in de zomer van 2013 aan de Tweede Kamer. 'Waar het met de mensenrechten goed gaat, hebben rechtsstaat en democratie meer kans. Als mensenrechten onder druk staan, liggen onderdrukking en dictatuur op de loer.’
    'Het net sluit zich steeds meer om wie in Rusland anders denkt dan de regering.'
    Handelspartner Poetin stript de Russische samenleving van juist die waarden waar Nederland voor zegt te strijden. Amnesty International schrijft op haar website dat ‘het net zich steeds meer sluit om wie in Rusland anders denkt dan de regering. Sinds Vladimir Poetin op 7 mei 2012 voor een derde termijn als president van Rusland werd beëdigd, verslechtert de mensenrechtensituatie in het land in hoog tempo. Met nieuwe wetten legt Poetin stap voor stap critici het zwijgen op. Journalisten, milieuactivisten, mensenrechtenverdedigers en politici van de oppositie zijn regelmatig het slachtoffer van treiterijen, intimidatie en aanvallen. Poetin verbiedt demonstraties, blokkeert websites, betitelt mensenrechtenorganisaties als buitenlandse agenten, verwart een andere mening met smaad, noemt buitenlandse contacten hoogverraad en legt homo’s het zwijgen op.’

    Hoeder van het internationaal recht

    Naast voorvechter van mensenrechten presenteert Nederland zich ook als land van het internationaal recht. Het bevorderen van de internationale rechtsorde staat zelfs in de Nederlandse grondwet. En Den Haag profileert zich al sinds de bouw van het Vredespaleis ruim honderd jaar geleden als ‘de internationale stad van vrede en recht’. Het Internationaal Strafhof, de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) en het Joegoslavië-tribunaal zijn slechts enkele van de vele internationale organisaties die huizen in de wereldhoofdstad van internationaal recht. Ook op het gebied van internationaal recht lopen de acties van Poetin uit de pas met de ambities en overtuigingen van Nederland. Poetin's doel is om de oude invloedssfeer te herstellen, ongeacht de volgens internationaal recht heilig verklaarde grenzen van autonome staten. ‘De grootste geopolitieke ramp ooit’ noemde Poetin, enigszins bedwelmd door nationalisme en weemoed, het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. In 2008 lukte het om zijn invloedssfeer in Georgië te vergroten. Poetin strooide eerst ruimhartig met Russische paspoorten in de opstandige gebieden, en kwam daarna zijn nieuwe landgenoten in de Abchazië en Zuid-Ossetië te hulp in hun strijd met de Georgische regering. Rusland weekte de twee Kaukasusregio's los van Georgië. Poetin is een ware marionettenspeler, die precies weet wanneer hij zijn show moet starten. Juist na de Olympische Spelen in Sochi annexeerde Rusland de Krim, via een referendum dat de naam referendum niet zou mogen dragen. De bewoners kregen de keuze: of afscheiding van Oekraïne of aansluiting bij Rusland. De mogelijkheid om bij Oekraïne te blijven kregen de bewoners niet. De pro-Oekraïense bevolking - een minderheid - bleef daarom massaal thuis, waardoor de uitslag gemakkelijk uitkwam op aansluiting bij Rusland. Sindsdien stookt Poetin ook in het oosten van Oekraïne op. Net als op de Krim is daar een groot deel van de bevolking Russischtalig, maar slechts een klein deel streeft naar afscheiding van Oekraïne aansluiting bij Rusland. In tegenstelling tot de Krim, waar meer bewoners pro-Rusland zijn. Met zijn machtspolitiek brengt Poetin de internationale rechtsorde, vrede en veiligheid in Europa in gevaar. Na Georgië en Oekraïne kunnen de Baltische staten zo maar het volgende slachtoffer zijn, zo is de inschatting van experts en de vrees onder de bewoners van Letland, Litouwen en Estland. In die EU-landen wonen veel Russisch-sprekenden, die gewild of niet op bescherming van Poetin kunnen rekenen. En vergeet Moldavië niet, waar Rusland de regio het de facto afgescheiden Transnistrië steunt.
     ‘Nederland heeft een toppositie als handels- en investeringspartner van Rusland'

    Handel of waarden?

    Terug naar Sochi. Terwijl de acties van Poetin een steeds grotere discrepantie tonen met het Nederlandse waardensysteem, koos Rutte met de handelsdelegatie naar Sochi voor de in gewicht toenemende handelsrelatie met Rusland. Het bezoek van het koningspaar aan Sochi volgde op een rendez-vous met Poetin in het Kremlin, in het kader van het Nederlands Russisch vriendschapsjaar, dat eigenlijk de handelsbetrekkingen moest vieren, maar op een ramp uitliep. Het organisatiecomité schreef dat ‘de betrekkingen tussen Nederland en Rusland een rijke en eeuwenoude historie kennen. Van begin af aan stonden handel en innovatie centraal.’ De cijfers liegen er niet om: ‘Nederland heeft een sterke internationale economische positie en een toppositie als handels- en investeringspartner van Rusland. In 2012 bedroeg de Nederlandse goederenimport uit Rusland 20,3 miljard euro - vooral olie en gas - en de export naar Rusland had een waarde van 7,1 miljard euro. Daarmee was Rusland voor Nederland, na de VS en China, de derde handelspartner buiten de EU, zowel qua import als qua export.’ Nederland hecht zeer aan deze economische handelsbelangen met Rusland, die toenemen en verstrengeld zijn. Nederland neemt ook uitdrukkelijk initiatief om deze omarming inniger te maken, voornamelijk op het gebied van olie en gas. Nederland heeft als groot gasproducerend land een mooie infrastructuur liggen, maar op termijn raakt het Nederlandse gas op. Producent GasUnie ontwikkelde de afgelopen jaren dan ook een visie om gasrotonde van Noordwest Europa te worden. Het is de bedoeling  dat voornamelijk Russisch gas uit de Nord Stream-pijpleiding via die rotonde in Nederland in heel West Europa verkocht gaat worden. Maar de verstrengeling op energiegebied gaat verder dan de gasrotonde. Shell heeft op grote schaal geïnvesteerd in Rusland, en Rusland heeft via Gazprom forse investeringen in Nederland gedaan. De Nederlandse overheid doet ook al jaren verwoede pogingen om met de Nederlandse militaire industrie voet aan Russische wal te laten krijgen. Het defensiebudget van Rusland stijgt jaar op jaar, wat Poetin steekt in modernisering van het voorheen Rode Leger. Nederland zet actief in op deze militaire inhaalslag onder Poetin. De Koninklijke marine meerde verschillende keren aan in Russische havens om tijdens netwerkavondjes Nederlandse handelswaar te showen aan Russische generaals. Rutte is daarom geen voorstander van een wapenembargo tegen Rusland.
    Rusland-Nederland vriendschapsjaar: 'Het minst succesvolle diplomatieke initiatief in de recente historie'
    Met het vriendschapsjaar tussen Nederland en Rusland werd een gewichtige handelsrelatie gevierd, maar een gelukkig huwelijk is het nooit echt geweest. The Guardian ziet het Nederland-Rusland jaar ‘als grote kanshebber om het minst succesvolle diplomatieke initiatief in de recente Europese historie’ te worden.

    Poetin speelt zijn eigen spel

    Poetin zal best begrijpen hoe dubbel Nederland staat in de relatie met Rusland, maar trekt volledig zijn  eigen plan, waarbij hij keer op keer laat blijken wie de baas is.Toen koning Willem Alexander een vriendschappelijk bezoek bracht aan het Kremlin hield Rusland een Greenpeace schip vast dat onder Nederlandse vlag voer’, zo begint Professor in Europese en Rusland Studies Mitchell Orenstein in Foreign Affairs zijn opsomming van Russische ‘vernederingen’ aan het adres van Nederland. Mensenrechtenactivisten grepen Poetin’s bezoek aan Amsterdam aan om te protesteren tegen de Russische anti-homowetgeving, waarop volgens Orenstein ‘Rusland reageerde met een wekenlange media-campagne die Nederland afschilderde als een land geregeerd door pedofielen en hash dealers.’ Een volgend bedrijf in het vernederingsdrama was de arrestatie van de Russische diplomaat Dmitry Borodin in Den Haag, nadat zijn buren hadden geklaagd dat de diplomaat dronken was en zijn kinderen sloeg. Vreemd genoeg was het Poetin die excuses eiste. De arrestant genoot als diplomaat immers diplomatieke onschendbaarheid. Nederland excuseerde zich. ‘Tien dagen later sloeg Rusland terug’, zo interpreteert Orenstein de mishandeling van een hoge Nederlandse diplomaat in Moskou. ‘Twee onbekende mannen drongen het appartement van Onno Elderenbosch binnen, sloegen hem in elkaar, bonden hem vast en spoten anti-homo graffiti op zijn spiegel. De diplomaat is zelf homoseksueel.’ Poetin beloofde een onafhankelijk onderzoek, maar daar is nog niks van terecht gekomen. Volgens Orenstein begonnen de ‘vernederingen van Poetin’ al ruim voor het vriendschapsjaar, in 2006 toen Poetin Shell schoffeerde. Shell was voor 55 procent eigenaar van het Sachalin-2 project, het grootste olie en gas project ter wereld. 'Moskou voelde zich bedrogen, omdat het geen aandeel in het project had. Onder dreiging van een boete van tien miljard dollar voor milieuschade, kreeg Rusland Shell zo ver om de helft van de aandelen te verkopen aan Gazprom.' Toenmalig CEO van Shell Jeroen van der Veer verzette zich niet, hij bedankte Poetin zelfs voor zijn steun. Orenstein: 'Nederland leek 27,5 procent aandeel in project beter te vinden dan niks. Als dank is Nederland sinds 2010 Rusland's top export bestemming.'

    MH17 'waterscheidingsmoment'

    Nederland koesterde lange tijd de handelsrelatie met Rusland. Na de annexatie van de Krim was Nederland nog terughoudend ten opzichte van sancties tegen Rusland. Totdat vlucht MH17 werd neergehaald. Nu is Nederland wel bereid tot verzwaring van sancties tegen Rusland, zonder dat nog duidelijk is wie er schuldig is aan het neerhalen van het vliegtuig met 196 Nederlanders aan boord. ‘We zijn diep geraakt door de schrijnende persoonlijke verhalen van mensen die dierbaren hebben verloren. Mensen wier leven in scherven ligt. Hun verdriet, onmacht en wanhoop snijden door de ziel,'zo sprak koning Willem Alexander in zijn speech. De regering schrijft op 24 juli in een brief aan de Tweede Kamer dat de tragedie op 17 juli MH17 ‘onacceptabel’ is en ‘een waterscheidingsmoment vormde in de relatie met Rusland.’ ‘Dit gaat niet meer over economie en handel,’ zei minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans, ‘dit gaat over veiligheid en gerechtigheid voor bijna tweehonderd Nederlanders die op een gruwelijke manier aan hun einde zijn gekomen.’

    De vernedering voorbij

    Het zijn mooie woorden, maar de vraag is hoe lang deze woorden van Timmermans stand zullen houden. Op termijn zijn de omgekomen landgenoten voor zover mogelijk gerepatrieerd. Wat als de rouw in Nederland omslaat in economische pijn door sancties tegen Rusland? Kiest Nederland dan toch weer voor de oude handelsrelatie met het Rusland van Poetin, die het niet nauw neemt met mensenrechten en internationaal recht? Of is dit echt een ‘waterscheidingsmoment’ in de relatie met Rusland?
    ‘Mensenrechten kunnen geen onderdeel zijn van een koehandel met handelsbelangen.’
    ‘Dat Nederland volgens Rutte een balans moet zoeken tussen handel en mensenrechten lijkt niet in overeenstemming met internationaal recht’, licht docent en onderzoeker internationaal recht bij Tilburg University Sebastiaan Rombouts toe aan Follow The Money. ‘Mensenrechten kunnen geen onderdeel zijn van een trade-off of koehandel met handelsbelangen. Mensenrechten zijn namelijk universeel en ondeelbaar. Een uitruil tussen bijvoorbeeld het recht om niet gediscrimineerd te worden of de vrijheid van vergadering en betoging enerzijds en, laten we zeggen, de handel in fossiele brandstoffen anderzijds, is dan ook niet mogelijk.’ Wat vindt Shell? De Nederlandse olie- en gasreus Shell is een machtsfactor op zich, alleen al omdat het het grootste bedrijf van Nederland is. Veel Nederlandse pensioenfondsen bezitten aandelen Shell, waardoor eventuele verliezen van Shell te voelen zijn in heel Nederland. Bovendien heeft 'Koninklijke Shell grote invloed op het Nederlandse buitenlandbeleid', zo schreef de Amerikaanse ambassade in Den Haag in ambtsberichten die NRC Handelsblad en RTL Nieuws onderzochten. Shell houdt zich vooralsnog op de vlakte over de sancties tegen Rusland: 'We bekijken de gereviseerde sanctielijst om gevolgen in kaart te brengen. We houden de situatie nauwlettend in de gaten en zullen sancties en gerelateerde maatregelen respecteren.' Shell, dat vier medewerkers verloor bij de vliegramp, is overigens niet compleet afhankelijk van Rusland. Vijf procent van de productie en twee procent van de reserves vinden hun oorsprong in Rusland. De mensenrechten situatie in Rusland verslechtert en Poetin brengt de internationale rechtsorde, vrede en veiligheid in Europa stap voor stap verder in gevaar. Kiezen voor handel met Poetin is kiezen om een oogje dicht te knijpen wat betreft mensenrechten, die de ‘de hoeksteen van het Nederlands buitenlands beleid’ vormen. Kiezen voor handel met Poetin botst ook met de Nederlandse grondwettelijke taak om de internationale rechtsorde te bevorderen. Bezien vanuit de Nederlandse waarden neemt de urgentie dus toe om de lange termijn handelsrelatie met Poetin te heroverwegen. Maar de handelsbelangen worden steeds groter en daarmee steeds moeilijker om door te knippen. Uiteindelijk gaat het om de vraag of de waarden ons liever zijn dan de handel. ‘Met als doel geld te verdienen op de Russische grondstoffenmarkt, bleven Europese landen als Nederland jarenlang glimlachen terwijl het Kremlin door ging hen te vernederen’, zo schreef Orenstein in Foreign Affairs. Maar is het echt een waterscheidingsmoment? Is Nederland de Russische vernedering voorbij? Orenstein: ‘Na plechtige beloftes om te helpen bij het bergen van de slachtoffers van vlucht MH16, heeft Rusland weinig gedaan om de plaats delict af te grendelen, waarmee het de schijn wekt bewijsmaterialen over Rusland's betrokkenheid weg te moffelen. MH17 kan daarom voor Nederland één vernedering te veel zijn.’

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Krijn Schramade

    Gevolgd door 281 leden

    Krijn Schramade (1980) krijgt een jaar na de val van Lehman Brothers (2008) de tegenwoordigheid van geest om zijn veilige lev...

    Volg Krijn Schramade
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    MH17

    Nederland is getroffen door een vliegramp van onwerkelijke proporties. In het luchtruim boven Oekraïne werd burgervlucht MH17...

    Volg dossier