De vleesindustrie

De intensieve veehouderij staat hier centraal: de stikstofcrisis, de uitstoot van broeikasgassen, de opkomst van zoönosen. Lees meer

De intensieve veehouderij speelt in veel hedendaagse vraagstukken een centrale rol: de stikstofcrisis, de uitstoot van broeikasgassen, de opkomst van zoönosen. Follow the Money onderzoekt de belangen in de dierenbusiness.

Nederland heeft de ambitie de wereld te voeden met vlees, eieren en zuivelproducten. Jaarlijks exporteren we voor ruim 16 miljard euro aan vlees (8,7 miljard) en zuivel (8,2 miljard). Daar staat tegenover dat we granen en soja moeten importeren (ter waarde van zo’n 3 miljard euro) om al onze koeien, varkens, geiten en kippen te kunnen voeden.

Intussen wordt de grootschalige vleesindustrie een steeds groter probleem. Ze legt meer en meer beslag op de schaarse ruimte, vergiftigt de bodem en het (drink)water, en staat aan de wieg van dierziekten die soms ook mensen kunnen treffen (Q-koorts). En dan de dieren zelf. Steeds minder mensen vinden het acceptabel dat ze louter omwille van onze honger naar vlees worden geboren, vetgemest en geslacht.

In dit dossier onderzoekt Follow the Money de belangen achter de vleesindustrie, of en hoe er veranderingen mogelijk zijn, en welke krachten een omwenteling in de weg staan.

5 Artikelen

Beeld © Olf de Bruin

Brussel grijpt wondermiddel van DSM aan om niet te hakken in veestapel

De Nederlandse biochemiegigant DSM komt met een nieuw wondermiddel, waarmee de uitstoot van broeikasgassen door koeien (en de veehouderij) drastisch omlaag kan. Probleem: boeren kunnen zich het product niet veroorloven. DSM lobbyt ervoor dat Brussel de rekening oppakt.

Dit stuk in 1 minuut
  • De Europese Unie wil de uitstoot van broeikasgassen door de veehouderij terugdringen, maar durft het niet aan om met harde maatregelen te komen;
  • De Nederlandse biochemiegigant DSM presenteert zijn nieuwe methaanremmende veevoersupplement Bovaer als oplossing en wil dat Brussel met subsidie over de brug komt om de boer voor het gebruik ervan ‘te belonen’;
  • In werkelijkheid is het nog maar de vraag of boer én milieu er veel mee opschieten als de Europese belastingbetaler de portemonnee trekt voor Bovaer.

 

Lees verder

In september 2019 doet DSM een juichend persbericht de deur uit. Na jarenlang onderzoek heeft het biochemiebedrijf een nieuw product ontwikkeld. Dat vermindert flink de hoeveelheid methaan die koeien produceren tijdens het verteren van hun voer. De noodzaak daartoe is evident. De landbouwsector is voor 10,3 procent verantwoordelijk voor de uitstoot van broeikasgassen in de Europese Unie, waarvan bijna 70 procent afkomstig is uit de veehouderij. Methaan wordt gezien als een van de grootste boosdoeners.

In het persbericht onderstreept DSM dat dankzij zijn nieuwe voersupplement, genaamd Bovaer, het klimaatprobleem wereldwijd kan worden aangepakt. ‘Slechts een kwart theelepel Bovaer per koe per dag’ kan de methaanproductie consequent met zo’n 30 procent verminderen.

‘Het is tot op heden de meest uitgebreid bestudeerde en wetenschappelijk bewezen oplossing voor het probleem van methaanuitstoot door vee,’ aldus DSM. Datzelfde jaar dient het bedrijf een verzoek in bij de Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA om het product in 2021 op de markt te mogen brengen.

Bovaer mag veelbelovend zijn, het is ook prijzig: al die jaren onderzoek en investeringen moeten zich wel uitbetalen

Maar DSM heeft meer werk te verrichten. Bovaer mag dan veelbelovend zijn, het is ook prijzig. Al die jaren aan onderzoek en investeringen moeten zich natuurlijk wel uitbetalen. Het biochemiebedrijf schat zelf dat het middel wereldwijd potentieel 1 à 2 miljard euro aan marktwaarde heeft, hoewel het nog niet wil vertellen wat de productprijs straks precies wordt.

De grote vraag is echter: wie gaat ervoor betalen? Want zolang grote afnemers van de veehouderij zoals zuivelcoöperatie FrieslandCampina niet alleen Europa, maar de hele wereld als afzetmarkt zien, moeten de veeboeren hun marges heel klein houden om de internationale concurrentie het hoofd te bieden.

Daarom is Wil Meulenbroeks van landbouworganisatie LTO sceptisch wanneer hij voor het eerst over het nieuwe supplement hoort. Als vertegenwoordiger van de vakgroep melkveehouderij is hij er wel reeds over bijgepraat wat ongeveer de kosten van Bovaer worden. Hij zegt daarover: ‘Als boer word je daar niet veel wijzer van, zeker financieel niet en dat is wel een voorwaarde.’ Hij legt uit: ‘Eigenlijk is het rendement op je productie met gebruik van dit supplement nul, of zelfs negatief.’

DSM heeft daarop zijn conclusies getrokken. Het bedrijf moet op zoek naar fondsen, grote fondsen, zodat de boeren zich Bovaer kunnen veroorloven. De Europese Unie met haar diepe zakken lijkt de uitgelezen kandidaat om dergelijke subsidies te leveren. 

Nederlands netwerk

In mei 2019 trekt het biochemiebedrijf reeds aan het jasje van de landbouwambtenaren die namens Nederland zijn gestationeerd op de diplomatieke post in Brussel. DSM wil dat de nog te installeren nieuwe Europese Commissie het nieuwe veevoersupplement zal omarmen. Aan de Nederlandse regering de vraag om bij die lobby een handje te helpen.

Het kabinet schaart zich direct achter de missie van DSM, de lijntjes met Den Haag zijn kort. Voormalig minister van Volksgezondheid Edith Schippers (binnen de VVD jarenlang een belangrijke vertrouweling van premier Mark Rutte) leidt tegenwoordig het concern.

In het najaar van 2019 kan het biochemiebedrijf bijvoorbeeld tevreden toezien hoe de Nederlandse minister-president op werkreis naar Nieuw-Zeeland alvast de geesten rijp maakt voor de marktintroductie van Bovaer. Bij een bijeenkomst over klimaatverandering verhaalt hij over een Nederlands bedrijf dat een ‘voedselsupplement heeft ontwikkeld dat de uitstoot van vee vermindert met 30 procent’. En hij voegt toe: ‘Is het niet waanzinnig waar innovatie en coöperatie ons toe leiden?’

Bovendien kent DSM nog een andere Nederlander op een cruciale politieke post. Zodra de nieuwe Europese Commissie is geïnstalleerd (op 1 december 2019), wordt er een afspraak gepland met Eurocommissaris Frans Timmermans, portefeuillehouder van de Green Deal. Op 6 februari 2020 vindt er een persoonlijke ontmoeting plaats tussen hem en vertegenwoordigers van DSM, op 20 april volgt een bijeenkomst met zijn topambtenaar voor duurzame voedselsystemen, Lukas Visek.

DSM biedt de Europese beleidsmakers een waar wondermiddel: methaanreductie zonder te hoeven hakken in de veestapel

DSM initieert de afspraken, maar in feite komt Bovaer voor de Europese Commissie als een geschenk uit de hemel. In het kader van de Green Deal, het voornemen om de Europese economie te verduurzamen en de uitstoot van broeikasgassen drastisch te verminderen, kan Europa niet om de landbouwsector heen.

Tegelijkertijd ligt het terugdringen van de veehouderij zeer gevoelig bij de lidstaten. Vanuit die optiek biedt DSM aan de Europese beleidsmakers een waar wondermiddel: methaanreductie zonder te hoeven hakken in de veestapel.

In het visiedocument van de Europese Commissie over de toekomst van het Europese landbouw- en voedselbeleid, een maand na het gesprek tussen DSM en topambtenaar Visek gepubliceerd, is inderdaad geen sprake van harde emissiereductiedoelstellingen of rigoureuze marktmaatregelen.

Eigenlijk heeft de Europese Commissie maar één voorstel om de uitstoot van broeikasgassen door de veehouderij concreet aan te pakken, aangedragen door DSM: ‘Om bij te dragen aan de milieu- en klimaatimpact van dierlijke productie (..) zal de Commissie het op de markt brengen van duurzame en innovatieve veevoersupplementen faciliteren.’

Pijnstiller

Milieuorganisaties en groene politici zijn blij dat de Europese Commissie ambitie toont, maar ze plaatsen ook hun vraagtekens. In het visiedocument staan tal van mooie ideeën hoe de Europese landbouw- en voedingssector zou kunnen verduurzamen, maar onduidelijk blijft of die bij elkaar opgeteld ook daadwerkelijk voor lagere uitstoot van broeikasgassen zorgen. Zeker nu de Commissie er geen harde doelstelling aan verbindt. Zullen de aan die Europese goede voornemens gekoppelde miljardensubsidies wel goed worden besteed? 

Bovendien is het ook de milieucritici onduidelijk wat de Europese Commissie precies voor ogen staat met de passage over de veevoersupplementen. De fractie van De Groenen in het Europees Parlement laat desgevraagd weten nog nooit van Bovaer gehoord te hebben, maar dit soort producten in ieder geval niet als ‘echte oplossing voor het probleem met de veehouderij’ te zien.

Ook Célia Nyssens van het European Environmental Bureau (EEB), een groene lobbyclub, weet er het fijne niet van. Maar ze wijst erop dat de grote landbouwsector voor veel meer uitdagingen staat dan alleen de methaanuitstoot. 

Veeteelt veroorzaakt ook vervuilende stikstofgassen, waar nog altijd geen middeltje tegen is uitgevonden

Zo is er de grootschalige aanvoer van soja uit Zuid-Amerika voor veevoer, wat ten koste gaat van belangrijke bebossing. Ook zorgt de veeteelt niet alleen voor flinke methaanuitstoot, maar ook voor vervuilende stikstofgassen, waar nog altijd geen middeltje tegen is uitgevonden. En er is het probleem van de dalende biodiversiteit.

Bovendien, zo vrezen groene organisaties, zou een methaanreducerend veevoersupplement zoals Bovaer er weleens voor kunnen zorgen dat de intensieve veehouderij een excuus heeft om rustig te blijven doorgaan met schaalvergroten, tegen alle groene doelstellingen in.

Zolang de EU dus in zijn algemeenheid geen bredere strategie heeft om ervoor te zorgen dat de veehouderij ‘binnen de grenzen blijft van wat het milieu kan dragen’ (wat volgens EEB alleen kan door halvering van de sector), beschouwt Nyssens veevoersupplementen ‘als het voorschrijven van pijnstillers aan iemand met een hersentumor’.

De duurzame lobby

Terwijl de duurzaamheidsdiscussie nog lustig voortwoekert, heeft DSM alle gelegenheid om met zijn plannen door te schakelen naar de volgende versnelling. Daarvoor neemt het biochemiebedrijf het lobbykantoor #sustainablepublicaffairs in de arm. De Nederlander Willem Vriesendorp heeft dit bureau in 2019 opgericht om ‘koplopers in duurzaamheid’ in Brussel te vertegenwoordigen.

DSM heeft hij als klant overgehouden aan zijn tijd bij de machtige lobby-organisatie Fipra, die voornamelijk de belangen behartigt voor conservatieve sectoren die niks moeten hebben van nieuwe regelgeving. Dankzij #sustainablepublicaffairs kan DSM zich een duurzamer imago aanmeten.

In augustus 2020 vertelt Vriesendorp in een artikel in de Franse krant Le Monde over zijn nieuwe lobbykantoor: ‘Vaak richt het klassieke lobbyen voor de grote bedrijfssectoren zich op het zoeken naar minder strikte normen. Ik wil werken voor vooruitstrevende bedrijven, die juist voor hogere eisen zijn omdat daarmee innovatie wordt bevorderd.’ Als voorbeeld noemt hij DSM’s nieuwe veevoersupplement. ‘Er zijn nu eenmaal veel bedrijven die er belang bij hebben om wetgeving in die zin te beïnvloeden zodat ze innovatieve ideeën bevoordelen,’ legt Vriesendorp uit.

‘DSM en anderen hebben concrete oplossingen die we graag zouden willen voorleggen’

Eind 2020 gooit #sustainablepublicaffairs daarom een nieuw lijntje uit naar het departement van Timmermans. Het is natuurlijk mooi dat veevoersupplementen in het visiedocument van de Europese Commissie zijn genoemd, maar nu gaat het erom directe toegang tot de subsidiepotten te krijgen.

In een mail aan Timmermans’ topambtenaar Visek schrijft #sustainablepublicaffairs dat het goed zou zijn als boeren ‘beloond’ zouden worden voor het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. ‘DSM en anderen hebben concrete oplossingen die we graag zouden willen voorleggen.’

Visek tuigt direct een digitale bijeenkomst op voor 13 januari 2021, dezelfde dag dat er door DSM ook in breder verband over Europese duurzaamheidsdoelen wordt gesproken met onder anderen Timmermans, premier Mark Rutte, minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat), minister Carola Schouten (Landbouw), minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Zaken) en verschillende vertegenwoordigers van het duurzame bedrijvenverbond Dutch Sustainable Growth Coalition, voorgezeten door voormalig premier Jan-Peter Balkenende. Zo verzekert DSM zich ervan dat iedereen doordrongen raakt van de nobele duurzaamheidsdoelen van Bovaer.


Célia Nyssens, European Environmental Bureau

"Veevoersupplementen toedienen is als het voorschrijven van pijnstillers aan iemand met een hersentumor"

Duurzaamheidssubsidies

Intussen houdt het biochemieconcern de ogen scherp op de bal. Zogeheten ecoregelingen vormen de binnen te slepen hoofdprijs. Volgens dat nieuwe concept zal twintig tot dertig procent van de maar liefst 387 miljard euro aan Europese landbouwsubsidies de komende zeven jaar naar deze duurzaamheidsfondsen gaan. Boeren kunnen daarop een beroep doen om hun werkwijze te vergroenen.

DSM wil dat ook methaanreducerende veevoersupplementen voor die regelingen in aanmerking komen. Zeker omdat het ernaar uitziet dat Bovaer het enige werkzame middel is dat binnen afzienbare tijd op de markt komt. De Europese belastingbetaler draait dan via de ecoregelingen voor het kostenplaatje op.

De lobby treft doel. Reeds op 14 januari, de dag na de topbijeenkomst met de Europese Commissie, maakt het Europese landbouwdepartement bekend welke vergroeningspraktijken 'potentieel' onder de ecoregelingen vallen.

DSM-lobbyist Reint-Jan Groot Nuelend retweet het goede nieuws: ook ‘feed additives’, oftewel veevoersupplementen, hebben de lijst gehaald. Wat betreft de Europese Commissie worden agrarisch ondernemers die van bewezen duurzaamheidsbevorderende supplementen gebruikmaken, daarvoor vergoed.

De boer belonen

Het wachten is alleen nog op de finale regeling en het akkoord over het nieuwe landbouwbeleid dat de Europese Commissie moet bereiken met de Europese lidstaten en het Europees Parlement. Voor de zomer zou die begroting in kannen en kruiken moeten zijn, precies volgens de geplande marktlancering van Bovaer. Zoals een DSM-woordvoerder eind januari al opgetogen aan vakblad Nieuwe Oogst liet weten: ‘We verwachten dat de boer beloond wordt voor duurzaamheidsactiviteiten en dat zo bij de ondernemer financiële ruimte wordt gecreëerd voor het gebruik van Bovaer.’

Maar zijn de boeren inderdaad beter af dankzij zo’n nieuwe subsidiepot voor Bovaer? Algehele doorrekeningen van de effecten van het nieuwe landbouwbeleid van de Europese Commissie ontbreken nog altijd. Waarschijnlijker is het dat na vergoeding van het supplement er voor hen onder de streep weinig verandert.

Eerder zal zo’n nieuwe ecoregeling koren op de molen zijn van de afnemers van veehouders, zoals FrieslandCampina. Dankzij het methaanremmende middel hoeven zij niet aan export in te boeten en er door de toekomstige subsidie ook niet voor te betalen.

Niet voor niets nam de zuivelcoöperatie deel aan het consortium dat onderzoek heeft gedaan naar de werking van Bovaer. Ook zal FrieslandCampina binnenkort tijdens een door DSM gesponsord media-evenement in Brussel de trom roeren over ‘innovatieve oplossingen’ voor de methaanuitstoot van de veehouderij. Het is onderdeel van de laatste inspanningen om de subsidiepotten veilig te stellen. Zoals Rutte al zei: ‘Is het niet waanzinnig waar innovatie en coöperatie ons toe leiden?’

Dossier

De vleesindustrie

De intensieve veehouderij staat hier centraal: de stikstofcrisis, de uitstoot van broeikasgassen, de opkomst van zoönosen.

Volg dit dossier