De A15 houdt op bij knooppunt Ressen bij Bemmel.
De doortrekking moet het verkeer van Rotterdam naar Duitsland vergemakkelijken en de files rond Arnhem verminderen.

De A15 houdt op bij knooppunt Ressen bij Bemmel. De doortrekking moet het verkeer van Rotterdam naar Duitsland vergemakkelijken en de files rond Arnhem verminderen. © Bert Spiertz

Het stikstofplan rammelt, maar de A15 moet en zal verlengd worden

4 Connecties

Relaties

stikstof Natura 2000

Personen

Johan Remkes

Organisaties

Royal Haskoning
44 Bijdragen

De uitbreiding van de A15 levert veel extra stikstofuitstoot op in Nederland. Die uitstoot wordt voor een deel gecompenseerd met tijdelijke ‘natuurherstelmaatregelen’. Of die werken, is zeer de vraag. Daarnaast stellen diverse stikstofdeskundigen dat de maatregelen eigenlijk zijn bedoeld om reeds aangetaste natuur te ontlasten en niet om nieuwe, verontreinigende projecten mogelijk te maken. Rijkswaterstaat plant ondertussen rustig door: de ViA15 moet er komen.

Dit stuk in 1 minuut
  • Al sinds 2008 zijn er plannen om de A15 bij Bemmel door te trekken naar de A12, dwars door natuurgebied Rijntakken.
  • Door de stikstofcrisis staat dit plan op losse schroeven. Voor nieuwe infrastructurele projecten in Natura 2000-gebieden is namelijk een uitgebreid milieuonderzoek nodig, een zogeheten ‘Passende Beoordeling’. 
  • Begin vorig jaar oordeelde de Raad van State dat de Passende Beoordeling voor het project ViA15 niet voldoende was onderbouwd.
  • Milieuadviesbureau Royal Haskoning maakte een nieuwe Passende Beoordeling, die na de zomer door de Raad van State zal worden beoordeeld.
  • Stikstofexperts zijn sceptisch over het proces. Alles lijkt erop gericht de verlenging van de A15 doorgang te laten vinden. De natuur is de dupe.
Lees verder

De A15: een machtige verkeersader die de Maasvlakte bij Rotterdam direct verbindt met Duisburg en Düsseldorf in het Ruhrgebied. Of nu ja, direct? Niet helemaal. Na zo’n honderddertig kilometer, iets na het Gelderse Bemmel, houdt de snelweg plotseling op. 

Wie in oostelijke richting over de A15 rijdt, stuit na knooppunt Ressen op een T-splitsing. Rechts van de weg staat een grote witte distributiedoos, aan de linkerkant ligt even verderop de Betuwelijn. De maximumsnelheid gaat terug naar vijftig en er zijn twee opties: rechtsaf richting Doornenburg of linksaf richting Arnhem. 

Al jaren moet vrachtverkeer dat van de Rotterdamse haven onderweg is naar Duitsland omrijden via de ring van Arnhem. Dat leidt daar tot veel files. Daarom bestaat sinds 2008 het plan om de A15 vanaf Bemmel door te trekken naar het oosten en aan te laten sluiten op de A12, die Arnhem met het Ruhrgebied verbindt. Een vierbaansweg en een brug over de Nederrijn, dwars door het Natura 2000-gebied Rijntakken. 

Ons land heeft de hoogste stikstofuitstoot per vierkante kilometer in heel Europa

Op lange termijn moet de nieuwe snelweg twee miljard euro opleveren – in de vorm van werkgelegenheid en verkorte reistijden. De kosten bedragen iets meer dan een miljard euro. Bij Bemmel verschenen in de afgelopen jaren al grote distributiecentra, onder andere van Lidl (54.000 vierkante meter) en logistiek bedrijf Nabuurs (62.000 vierkante meter). Aan de overkant van de rivier, bij Zevenaar, werd in 2011 een nieuw bedrijventerrein van 600.000 vierkante meter geopend, waar intussen meerdere logistieke bedrijven gevestigd zijn.

Maar al die mooie plannen voor de A15 dreigen nu in het water te vallen. Want middenin de stikstofcrisis een snelweg aanleggen, dwars door een beschermd natuurgebied? Dat kan zomaar niet.

Stikstofcrisis

Stel je een steeds voller wordende emmer water voor. Met een theekopje probeer je water te hozen om te voorkomen dat de emmer overstroomt. En stel je nu voor dat er tegelijkertijd iemand anders voor elk theekopje dat jij uit de emmer haalt, weer ongeveer een theekopje water toevoegt.

Het water in de emmer is in dit geval de hoeveel stikstof in de Nederlandse natuur. Ieder bouwproject en elke fabrieks- of landbouwactiviteit zorgt voor meer water in de emmer. En de emmer van Nederland stroomt over. Ons land heeft namelijk de hoogste stikstofuitstoot per vierkante kilometer in heel Europa, rapporteerde het TNO in oktober 2019. Het advies van de commissie-Remkes in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voegde daar in juni 2018 aan toe dat in 76 procent van de stikstofgevoelige Nederlandse natuur te veel stikstof terechtkomt. Het gevolg: afstervende eikenbossen, heide waar nog vooral gras groeit en tientallen diersoorten die met uitsterven worden bedreigd.

De drie grootste bronnen van stikstof in Nederland zijn de landbouw (46 procent), wegverkeer (6 procent) en huishoudens (6 procent). Ook komt een flink deel (32 procent) uit het buitenland. 

Belangrijke snelweg?

Hoogleraar transportbeleid Bert van Wee (TU Delft) relativeert het belang van de ViA15. Hij wijst op het Nederlandse snelwegnetwerk, dat ‘nagenoeg compleet’ is. ‘Er staan nog wel wat snelwegprojecten op de planning, maar dat zijn vooral verbredingen. Als dat doortrekken van de A15 superbelangrijk zou zijn, dan was dat al veel eerder gebeurd.’

Jumbo liet enkele jaren geleden een distributiecentrum bouwen in Bemmel, maar volgens een woordvoerder houdt de keuze voor Bemmel ‘geen verband met een eventuele verlenging van de A15’.

Lees verder Inklappen

In 2019 deed de Raad van State een uitspraak die veel teweeg zou brengen. In een procedure, aangespannen door milieuorganisatie Mobilisation for the Environment (MOB), oordeelde die dat er een streep door het Nederlandse vergunningenbeleid moest. Honderden boeren en andere bedrijven hadden onterecht een vergunning gekregen om uit te breiden. Ook de aanleg van diverse snelwegen en andere bouwprojecten had eigenlijk niet door mogen gaan. De onderbouwing: het gaat té slecht met de natuur – vooral door de veel te grote hoeveelheid stikstof die in beschermde natuurgebieden neerkomt. Al die vergunningen die de staat zo scheutig had verleend bleken in strijd te zijn met de Europese habitatrichtlijn.

De hoogste bestuursrechter in Nederland heeft dus bepaald dat de kwaliteit van de natuur in het geding is door de hoeveelheid stikstof die in Nederland wordt uitgestoten. Toch wordt die uitstoot eerder meer dan minder. De verlenging van de A15 is daar een helder voorbeeld van. Ondanks de stikstofcrisis wil het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat dit grote infrastructuurproject koste wat het kost doorzetten.

Natuurherstelmaatregelen

De aanleg van een nieuwe snelweg leidt tot veel extra stikstofuitstoot. Om te voorkomen dat de emmer overloopt, zijn er grofweg twee soorten oplossingen: er moet ergens anders minder stikstof worden uitgestoten, of de gevolgen van de uitstoot moeten gecompenseerd worden.

De eerste soort oplossing wordt ‘bronmaatregelen’ genoemd. Hierbij kun je bijvoorbeeld denken aan het uitkopen van boeren. De uitstoot die daarmee wordt bespaard, wordt verrekend met de uitstoot die het project veroorzaakt.

De tweede soort oplossing is de zogeheten ‘natuurherstelmaatregel’, waarmee het effect van stikstof tijdelijk verminderd kan worden. Denk bijvoorbeeld aan het afgraven van stikstofrijke grond, of het maaien van grasvelden waar veel stikstof in zit. In juli 2020 schreef de stikstofcommissie onder leiding van Johan Remkes dat natuurherstelmaatregelen ‘altijd in combinatie met bronmaatregelen’ moeten worden uitgevoerd. 

Onder ecologen is er de nodige kritiek op hoe natuurherstelmaatregelen worden ingezet. Ten eerste stellen zij dat natuurherstelmaatregelen (het woord zegt het al) zijn bedoeld om de natuur te laten herstellen van een teveel aan stikstofuitstoot, niet om nieuwe stikstofuitstoot mogelijk te maken. Uit onderzoek van Follow the Money blijkt dat dit laatste wel gebeurt bij de A15. 

Arnold van den Burg - Ecoloog stichting BioSFeer

Haskoning zet het maaibeleid niet in om de natuur te herstellen, maar om die nieuwe snelweg mogelijk te maken

Daarnaast zijn de effecten van de maatregelen vaak uiterst onzeker. Ondanks de vele miljarden die de overheid ervoor beschikbaar stelt, is het onvoorspelbaar wat ze opleveren. Het is daarom goed mogelijk dat, zelfs met natuurherstelmaatregelen, de emmer door de ViA15 alleen maar voller wordt. 

Tot slot wordt bij het bedenken van de maatregelen vaak te beperkt gekeken. Er wordt wel nagedacht over de stikstofcompensatie, maar niet over mogelijk schadelijke bijeffecten van de maatregelen.

Al deze kritiekpunten spelen bij de verlenging van de A15. In dit artikel gaan we ze een voor een langs. 

Zesbaans snelweg door natuurgebied

Wie een nieuwe snelweg wil aanleggen, moet eerst een zogeheten ‘Passende Beoordeling’ – een uitgebreid milieuonderzoek – laten doen. In het geval van de A15 liet het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) dat doen door milieuadviesbureau Royal Haskoning.

Eerder berichtte Follow the Money al over de vaak slechte kwaliteit van deze beoordelingen. Vaak zijn ze wetenschappelijk niet goed onderbouwd en lijken ze vooral bedoeld om projecten te legitimeren. 

'Haskoning zegt te kunnen uitsluiten dat de natuur er op achteruitgaat, maar dat betwijfel ik sterk'

Dat geldt ook voor de Passende Beoordeling van de A15, stelt Arnold van den Burg, ecoloog bij de stichting BioSFeer. Van den Burg beoordeelde afgelopen najaar de Passende Beoordeling van Haskoning van het zogenaamde project ViA15. Dat deed hij in opdracht van natuurorganisatie Mobilisation for the Environment (MOB), bekend van de stikstofuitspraak van 2019 die het begin van de stikstofcrisis inluidde.

‘Haskoning zegt te kunnen uitsluiten dat de natuur er op achteruitgaat, maar dat betwijfel ik sterk,’ vertelt Van den Burg. ‘Wat in ieder geval als een paal boven water staat, is dat het er niet beter op wordt.’ 

‘Voor 99 procent eens’

Hoewel Van den Burg zijn onderzoek in opdracht deed van MOB, onderschrijven meerdere onafhankelijke experts zijn conclusies. Emeritus hoogleraar Frank Berendse laat per mail weten dat hij ‘helemaal achter de conclusies’ van Van den Burg staat. Ook Wieger Wamelink en Han van Dobben (beide ecoloog aan de WUR) zijn het ‘voor 99 procent’ eens met de conclusies van Van den Burg.

Lees verder Inklappen

De kritiek van Van den Burg staat niet op zichzelf. Al zolang de plannen voor ViA15 er zijn, wordt er geprocedeerd, tot de Raad van State aan toe. Die oordeelde in januari 2021, na bezwaren van MOB, dat de Passende Beoordeling van Haskoning niet goed genoeg was onderbouwd. Er waren grote twijfels over het rekenmodel waarmee de effecten van de stikstofuitstoot op de natuur in kaart werden gebracht. 

De minister kreeg een half jaar de tijd om die twijfels weg te nemen. In september 2021 was er een nieuwe Passende Beoordeling van Royal Haskoning (waarin de problemen met het rekenmodel overigens nog steeds niet helemaal zijn opgelost, schreef Het Financieele Dagblad onlangs).

Naast problemen met het rekenmodel is er meer mis met de beoordeling van Haskoning. De manier waarop natuurherstelmaatregelen worden ingezet in de Passende Beoordeling is ecologisch onverantwoord, zegt Van den Burg. 

Kwartelkoningen en gebroken mezenpootjes

In het natuurgebied Rijntakken, waar de snelweg dwars doorheen zal komen, zijn veel zogenaamde glanshaverhooilanden te vinden. Je treft hier allerlei kleurige bloemen aan, zoals de ernstig bedreigde liggende ereprijs, kleinbloemige salie, spits havikskruid en tengere distel. Daarnaast vormen deze hooilanden het broedgebied van de bedreigde (en beschermde) kwartelkoning. 

De extra stikstof die door de verlenging van de A15 in die natuur terecht komt, hoeft geen probleem te zijn, stelt Haskoning in zijn rapport, als er in de Rijntakken maar extra wordt gemaaid. Zo rem je de groei van planten die goed gedijen bij stikstof (bijvoorbeeld bramen, brandnetels en grassen) af en geef je bijzondere en bedreigde planten meer kans, is de redenering.

Maaien kan inderdaad helpen om de gevolgen van stikstof te beperken, legt Van den Burg uit. ‘Maar wat Haskoning vergeet, is dat maaien ook negatieve effecten heeft. Niet alleen brandnetels, maar ook vogelnesten, waaronder die van de kwartelkoning, en bloemen die belangrijk zijn voor insecten worden weggemaaid.’ Die werkwijze stuit hem tegen de borst. ‘Haskoning zet het maaibeleid niet in om de natuur te herstellen, maar om die nieuwe snelweg mogelijk te maken.’

'Kunnen we wat stikstof uit de natuur halen met zo’n natuurherstelmaatregel? Mooi, dan kan er weer wat stikstof bij!'

Ook neemt maaien niet alle negatieve gevolgen van stikstof weg. Je kunt maaien tot je een ons weegt, maar de stikstof die eenmaal in de bodem zit, blijft daar zitten. En ook dat heeft negatieve gevolgen voor de natuur. Zo zorgt een teveel aan stikstof ervoor dat er minder kalk in de bodem zit. Slakken kunnen dan geen goede huisjes meer maken en de eieren en pootjes van koolmezen op de Veluwe – op nog geen tien kilometer van de A15 – zijn dusdanig broos, dat ze vaak al in het nest kapot gaan. Een bekend probleem, maar Haskoning besteedt er geen aandacht aan.

Een tweede herstelmaatregel in het rapport van Haskoning is de aanleg van nieuwe glanshaverhooilanden in het natuurgebied Cortenoever, zo’n twintig kilometer stroomopwaarts. Of dat zin heeft, betwijfelt Van den Burg. De soorten die zo kenmerkend zijn voor de glanshaverhooivelden in de Rijntakken, gedijen niet in omgevingen met te veel stikstof. En net als in de Rijntakken is ook bij Cortenoever de stikstofsituatie niet al te best. 

Raoul Beunen, docent Environmental Governance aan de Open Universiteit, beaamt dit: ‘Bijna alle stikstofgevoelige natuur in Nederland is al overbelast. Alleen als je een natuurgebied in Nederland kunt vinden waar glanshaverhooilanden kunnen gedijen – en dat niet overbelast is – zou je op deze manier kunnen compenseren. Maar zo’n gebied is er niet.’

Een te makkelijke uitweg

In principe is Arnold van den Burg niet tegen de aanleg van een nieuwe snelweg, als er maar een goede oplossing voor de overbelaste natuur wordt bedacht. ‘Maar in de praktijk zie je dat er alleen wordt gekeken naar de stikstofsom: kunnen we wat stikstof uit de natuur halen met zo’n natuurherstelmaatregel? Mooi, dan kan er weer wat stikstof bij!’ 

Alleen als zo’n project hand in hand gaat met een significante reductie van de totale hoeveelheid stikstof die in de natuur terecht komt, kan er best een theekopje bij. Zolang de emmer aan het eind van de rit maar écht flink leger is. ‘Als de overheid een langetermijnplan maakt om die emmer te legen, zou dat ook duidelijkheid scheppen voor ingenieursbureaus als Haskoning,’ aldus Van den Burg. Er wordt nu veel te krap gerekend, voor elk theekopje eruit, voegen ze precies een theekopje weer toe. Maar om die emmer echt leger te maken, zijn ingrijpende maatregelen nodig, zoals het uitkopen van boeren. Natuurherstelmaatregelen zijn dan een te makkelijke uitweg.

Radio Kootwijk

ViA15 is niet het enige project waar natuurherstelmaatregelen op een discutabele manier worden ingezet om economische projecten mogelijk te maken, Follow the Money maakte eerder een inventarisatie van ondeugdelijke milieurapporten.
Neem bijvoorbeeld de renovatie en uitbreiding van Radio Kootwijk. Ook dat project was volgens de Passende Beoordeling mogelijk door natuurherstelmaatregelen te treffen. Maar ook daar schoot het adviesbureau tekort in de onderbouwing. In 2020 zette de Raad van State daarom een streep door de bouwvergunning. Maatregelen als plaggen en het verwijderen van exoten ‘mogen alleen meetellen indien vaststaat dat ze daadwerkelijk effect hebben,’ oordeelde de Raad indertijd.

Lees verder Inklappen

Raoul Beunen bevestigt dat de herstelmaatregelen bij het project ViA15 niet juist worden toegepast. ‘Je mag extra stikstof alleen compenseren met herstelmaatregelen als er niet voldoende bronmaatregelen voorhanden zijn – bijvoorbeeld het intrekken van een vergunning van een veehouderij.’ Voor de A15 werden ‘slechts’ zes boeren uitgekocht. Op de vraag van Follow the Money waarom dit er niet meer waren, kon het ministerie geen helder antwoord geven.

‘Daarnaast,’ zegt Beunen, ‘mag je het effect van een herstelmaatregel alleen meerekenen als dat op de lange termijn absoluut vaststaat. Je mag niet vooruitlopen op positieve resultaten.’ 

En dat is wat Haskoning volgens Van den Burg wel doet. Uit zijn analyse van de aangepaste Passende Beoordeling blijkt dat het zeer de vraag is of de voorgestelde maatregelen de negatieve stikstofeffecten daadwerkelijk zullen wegnemen. Het is aan Haskoning om te bewijzen dat dat wel zo is. 

Dit al te positief voorstellen van zaken gebeurt vaker. Uit recent onderzoek door stikstofexpert Roland Bobbink (in opdracht van Greenpeace) bleek dat herstelmaatregelen in veel natuurgebieden in Nederland weinig tot geen effect zullen hebben. Ook het Planbureau voor de Leefomgeving was afgelopen zomer al kritisch.

50 procent reductie

Het kabinet Rutte IV heeft besloten om 25 miljard euro uit te trekken voor de stikstofproblematiek, met als doel dat de uitstoot in 2030 met 50 procent is gereduceerd ten opzichte van 2019. Voor een groot deel leunt dit plan op het inkrimpen van de veestapel met 30 procent. Het kabinet maakte afgelopen weekend bekend boeren die de natuur het zwaarst belasten versneld te gaan uitkopen. 'Vrijwillig waar het kan en verplicht waar dat niet lukt,' aldus Christianne van der Wal, minister voor Natuur en Stikstof.

Welke rol natuurherstelmaatregelen in het stikstofplan spelen – en hoe die kunnen worden ingezet voor grote projecten als de ViA15 – is nog onduidelijk. ‘Wat in elk geval echt zou helpen,’ zegt Van den Burg, ‘is als de overheid met een gedegen stikstofbeleid komt waarin ecologisch herstel en infrastructurele ontwikkelingen hand in hand gaan. Dat zou ook duidelijkheid scheppen voor ingenieursbureaus als Haskoning.’

De Raad van State doet na de zomer uitspraak over de nieuwe Passende Beoordeling van Haskoning na bezwaren van MOB.

Reactie ministerie van Infrastructuur & Waterstaat

In reactie op vragen van Follow the Money laat een woordvoerder van het ministerie weten: ‘Uit het ecologisch onderzoek voor het project blijkt dat significant negatieve effecten [..] van het project kunnen worden uitgesloten.’ Op de vraag waarom er niet meer ‘bronmaatregelen’ zijn genomen – zoals het uitkopen van meer boeren – antwoordt het ministerie dat in de Passende Beoordeling is onderbouwd dat er geen alternatieve maatregelen mogelijk zijn. Ook zou goed onderbouwd worden dat het gebied Cortenoever geschikt is voor natuurcompensatie en zou Haskoning natuurherstelmaatregelen op een wetenschappelijk verantwoorde manier hebben toegepast in de Passende Beoordeling.

Lees verder Inklappen