Misdaad loont, ook in de Europese Unie [Update: reactie Openbaar Ministerie]

    Van de gelden die criminelen in de Europese Unie verdienen met hun illegale activiteiten, wordt maar 1,1 procent in beslag genomen. 'De realiteit is dat we crimineel geld makkelijker kunnen berekenen dan beslaan,' zegt het Functioneel Parket. Maar de ontneming van crimineel geld kan sneller en beter, vinden specialisten uit de private sector.

    De Europese politiedienst Europol maakte begin juli bekend hoeveel criminele winsten er in EU-landen worden afgepakt. De uitkomsten zijn bedroevend: justitie weet beslag te leggen op slechts 2,2 procent van de totale criminele opbrengsten (110 miljard) in de Europese Unie. Slechts 1,1 procent (1,2 miljard euro) blijkt ook daadwerkelijk afgepakt te worden. De rest, 98,9 procent (109 miljard) van de criminele winsten, blijft in handen van de boeven.

    Voor de criminele opbrengsten baseert Europol zich op een onderzoek van het Organised Crime Portfolio (rapport From illegal markets to legitimate businesses: the portfolio of organised crime in Europe, 2015) die schatte dat illegale markten jaarlijks 110 miljard euro winst genereren – 0,9 procent van het bruto binnenlands product in 2010. Drugs zijn een van de grote winstgenerators (jaarlijks 28 miljard euro in de EU) evenals btw-fraude, die met 29 miljard euro verrassend hoog scoort.

    Misdaad loont?

    ‘Het is een feitelijke uitspraak, op basis van de cijfers, dat bijna 99 procent in handen van criminelen blijft,’ zegt Frank Erkens, partner bij Holland Integrity Group, het forensisch onderzoeksbureau dat onder meer onderzoek deed naar de fraude bij SNS Property Finance. Volgens Erkens, die in de jaren ’80 en ’90 werkte bij de rijksaccountantsdienst en de forensische accountancygroep van het Korps Landelijke Politiediensten, en daarna overstapte naar Ernst&Young en KPMG, heeft afpakken nog steeds niet volledig de aandacht. ‘De prioriteit, en daarmee het leeuwendeel van de aandacht bij politie en justitie, ligt in belangrijke mate bij zichtbare delicten, zoals drugs, moord en terrorisme. De nadruk ligt dan op het veroordeeld krijgen van de verdachten en daarna komt misschien nog het verhalen van de schade.’

    Slechts 1,1 procent euro van de criminele opbrengsten wordt ook daadwerkelijk afgepakt

    Het Nederlandse Openbaar ministerie heeft in 2015 voor een bedrag van 143,5 miljoen euro afgepakt, en daarin is onder meer de schikking van 60 miljoen met SBM Offshore opgenomen. Met speciale afpakteams willen politie en justitie sinds enkele jaren vooral laten zien dat misdaad niet loont. Er worden dan bijvoorbeeld auto’s en boten in beslag genomen of er wordt contant geld ingenomen tijdens een inval. Wietopbrengsten worden aan de hand van de vervuiling in de koolstoffilters berekend en teruggevorderd.

    Het schort volgens Erkens nog aan uitvoerig onderzoek naar buitenlandse vermogensbestanddelen. ‘De ervaring leert dat in de grote zaken zoals Philips Pensioenfonds [De vastgoedfraude Klimop, red], enorm veel geld en uren gaan zitten, waardoor de impact op de betrokken diensten groot is. Jaar in, jaar uit grote onderzoeken draaien lijkt financieel en praktisch niet haalbaar.’

    Waardedaling na beslaglegging

    Uit het Europol-rapport komt naar voren dat er in de EU voor 2,4 miljard euro strafrechtelijk beslag wordt gelegd maar dat het uiteindelijk maar tot 1,2 miljard euro aan vermogensbestanddelen ook daadwerkelijk wordt afgepakt na een finale uitspraak van een (hoge) rechter. Van de bevroren bestanddelen wordt dus uiteindelijk maar ongeveer de helft daadwerkelijk afgepakt. In het Europol-rapport worden twee oorzaken gegeven: de bewijslast over de illegale afkomst komt niet rond en de in beslag genomen goederen kunnen hun waarde verliezen. ‘Ja dat komt veel voor, zeker als procedures jaren lopen,’ zegt Erkens. ‘Ik heb ook aan een zaak gewerkt waar een vliegtuig en helikopter in beslag zijn genomen, maar de procedure duurt nu meerdere jaren. Tsja, dan daalt de waarde van zo’n vliegtuig sterk. Met auto’s is het een kwestie van de olie er uit halen en de accu loskoppelen, maar als er bijvoorbeeld renpaarden in beslag worden genomen dan is het een ander verhaal: als je die een paar jaar in de wei laat grazen zijn ze niks meer waard.’

    Lees verder Inklappen

    Commerciële stoottroepen

    Justitie krijgt echter wel hulp van commerciële stoottroepen uit de wereld van de advocatuur en accountancy, die inspringen op de miljardenmarkt bestaande uit criminele opbrengsten die níet worden afgepakt. Tenslotte blijft bijna 99 procent, circa 109 miljard euro ‘kleven’ aan criminelen die het vervolgens witwassen, herinvesteren of stallen. Forensisch onderzoekers en specialisten op het gebied van asset recovery proberen langs civielrechtelijke weg gelden voor klanten terug te halen. Zo is er bijvoorbeeld ICC FraudNet, een internationaal netwerk van advocaten die gespecialiseerd zijn in het terughalen van fraudegelden.

    ‘Jaar in, jaar uit grote onderzoeken draaien lijkt financieel en praktisch niet haalbaar’

    Een van hen is de Nederlandse advocaat Kees van de Meent, specialist op het gebied van asset recovery. Hij zei vorig jaar op Follow the Money dat hij graag meer bevoegdheden zou zien voor gespecialiseerde advocaten die het geldspoor volgen van fraudeurs. In Nederland, en veel andere EU-landen, is het volgens hem lastig om medewerking van banken te krijgen bij het verkrijgen van rekeninginformatie, nodig om beslag te kunnen leggen. Van de Meent pleitte voor invoering van een third party disclosure, een juridische procedure (zie kader) waarmee banken en trustkantoren gedwongen moeten meewerken aan informatieverschaffing. ‘Niet het belang van de fraudeur, de schade toebrengende partij, dient voorrang te hebben, maar het belang van de benadeelde partij,’ zei Van de Meent.

    Wat is third party disclosure?

    Third party disclosure is een juridische procedure om informatie bij een bank of trustkantoor los te krijgen. De methode bestaat in zogeheten common law jurisdicties — grofweg het Verenigd Koninkrijk en haar voormalige overzeese gebieden zoals Hong Kong, Belize, de Kaaiman eilanden, de Britse Maagden eilanden, de Kanaaleilanden en het paradijselijke St Kitts & Nevis.

    Een advocaat dient een verzoekschrift in bij de lokale rechtbank met daarbij een gedetailleerd feitenrelaas waarin hij toelicht wat er aan de hand is en waarom het van belang is om op vertrouwelijke basis rekeninginformatie te verkrijgen van een bank of trustkantoor. De advocaat wil dan bijvoorbeeld het verplichte klantendossier van een trustkantoor of bank inzien voor meer informatie over de rekeninghouder, en bankafschriften van de desbetreffende rekeninghouder over een bepaalde periode.

    Als de rechter overtuigd is, dan komt er een third party disclosure order waarin de bank wordt verplicht om de desbetreffende informatie te verstrekken. De procedure is zogeheten ex parte, waardoor de bank haar cliënt níet mag informeren over het informatieverzoek — dit om te voorkomen dat de klant de gelden snel opneemt of doorboekt naar een ander land. Er gelden stevige sancties als er tóch informatie wordt gedeeld, zoals contempt of court [belediging van de rechter, red.] en inbeslagname van assets.

    Lees verder Inklappen

    Veel onder de pet

    Wat ook bijdraagt aan het lonend blijven van misdaad, is de lage aangiftebereidheid in het bedrijfsleven. Fraudegevallen van werknemers, zakenrelaties of leveranciers worden liever intern gehouden. Bob Hoogenboom, hoogleraar Forensic Business Studies aan Nyenrode en eveneens verbonden aan de Vrije Universiteit, haalde in zijn oratie in 2010 aan dat 60 tot 90 procent van de fraude in bedrijfsleven intern wordt afgehandeld via het mechanisme van private justice. Oftewel: via ontslag, demotie en/of een terugbetalingsregeling. Erkens: ‘Mogelijk is het de angst om negatief in de publiciteit te komen bij een openbare rechtszaak. Als het bedrijf besluit: “laat maar zitten, we houden het stil,” dan blijft vaak onduidelijk wat er allemaal is fout gegaan, er wordt geen lering uit getrokken, de aandeelhouders krijgen de rekening gepresenteerd en de criminele winsten worden niet aan de betrokken externe partijen ontnomen.’

    Fraudegevallen van werknemers, zakenrelaties of leveranciers worden liever intern gehouden

    Het inschakelen van forensisch onderzoekers biedt geen garanties. Zo werd het forensisch onderzoek van De Brauw doorgeprikt in de aanbestedingsaffaire van de Nederlandse Spoorwegen. Het bestuur bleek wel degelijk op de hoogte te zijn geweest van oneerlijke handelspraktijken. Het verbaast Erkens niets. ‘Advocatenkantoren die het voortouw nemen in een forensisch onderzoek hebben een fundamenteel probleem. Vanuit hun beroepsregels worden zij geacht partijdig te zijn, maar dat botst met de onafhankelijkheid van forensisch onderzoek. De klant wil in eerste instantie niet graag negatief in het nieuws komen, en wil het probleem zo klein mogelijk presenteren. Maar waarheidsvinding betekent onderzoek doen naar de juistheid en volledigheid van het feitencomplex. De vraag is of forensische onderzoekers hun werk goed doen als zij, al dan niet in opdracht van een advocaat, alleen maar intern in de administratie van de klant gaan én hoeven te kijken. Daar wordt het heimelijke karakter van de fraude niet zichtbaar door, want je ziet níet wat er allemaal extern gespeeld heeft. Als het bijvoorbeeld een fraudezaak betreft waar om onduidelijke redenen aanzienlijke facturen zijn betaald aan ogenschijnlijk legale bedrijven in belastingparadijzen, zoals Singapore en Zwitserland, kun je intern gaan kijken wie de paraaf heeft gezet voor de autorisatie van de betaling. We hebben ook meegemaakt dat interne onderzoekers in de email-database zoektermen gebruiken als ”fraude”. Nou, zo opzichtig werken fraudeurs niet, dat heb ik in 30 jaar nog nooit meegemaakt. Je zult als forensisch onderzoeker toch echt moeten achterhalen wíe die aandeelhouders zijn van de bedrijven in Singapore en Zwitserland, zeker als er aanwijzingen zijn dat de betalingen niet kloppen en dat het misschien iemand betreft die gelieerd is aan de opdrachtgever. Je moet intern zoeken, maar de sleutel van de fraude moet je echt buiten de deur vinden.’

    Publiek-private samenwerking

    Erkens vervolgt: ‘Het is aan het bestuur en de raad van commissarissen om te onderkennen dat financieel economische criminaliteit een serieus maatschappelijk probleem is waar onafhankelijk forensisch onderzoek naar gedaan moet worden, in voorkomende gevallen ook aangifte, en dat gericht moet zijn op het terughalen van de verdwenen financiële middelen, zodat de aandeelhouder en andere stakeholders niet de dupe zijn en criminaliteit ook niet loont.’

    ‘Voordat rechtshulpverzoeken van Justitie op het juiste bureau zijn beland, zijn ze een half jaar of een jaar verder’

    Hij hoopt verder dat er meer samenwerking komt tussen politie, justitie en forensisch onderzoekers. ‘Een Officier van Justitie is vaak gericht op het veroordeeld krijgen van de verdachte, en is veel minder ingesteld op het verhalen van de schade. Wij zeggen: laat ons als onafhankelijke forensisch onderzoekers namens de benadeelde dan het financiële onderzoek doen om de schade te verhalen, want daar zij wij in gespecialiseerd en we kunnen dit in sommige gevallen ook veel sneller. Het opvragen van bankrekeninggegevens op bijvoorbeeld de Bahama’s kost ons via een third party disclosure procedure een maand, terwijl Justitie het moet opvragen via rechtshulpverzoeken. Voordat deze verzoeken op het juiste bureau zijn beland, zijn ze een half jaar of een jaar verder.’ Privacy is volgens Erkens geen issue. ‘Het gaat onze gedupeerde klant alleen maar om informatie over de vermogensbestanddelen. Op basis van artikel 51b van het Wetboek van Strafvordering mag een Officier van Justitie tijdens het onderzoek die informatie aan de benadeelde geven. Als er goed wordt samengewerkt en iedereen houdt zich goed aan de spelregels, dan is het allemaal niet zo moeilijk om meer geld af te pakken.’

    Ontneming crimineel geld kost vier tot acht jaar

    Het Nederlandse Openbaar ministerie heeft in 2015 voor een bedrag van 143,5 miljoen euro van criminelen afgepakt. Het is een recordbedrag, dat overigens mede tot stand is gekomen door de schikking van 60 miljoen met SBM Offshore. Het Functioneel Parket vormt in Nederland het gespecialiseerde onderdeel van het Openbaar ministerie dat belast is met complexe ontnemingszaken.

    Valentine Hoen, persvoorlichter bij het Functioneel Parket, gaat dieper in op de ontnemingspraktijk.

    Op EU-niveau wordt er slechts 1,1 procent aan criminele opbrengsten afgepakt. Hoe komt het dat er zo weinig wordt afgepakt?
    ‘Het OM is tevreden over de afpakresultaten, temeer als deze ketenbreed worden bezien. We zien de resultaten jaarlijks toenemen en onze ambitie is steeds meer, slimmer, effectiever en sneller crimineel vermogen af te pakken, binnen de kaders van de wetgever. Daar zet het OM zich samen met strafrechtelijke en niet-strafrechtelijke ketenpartners voor in. Afpakken doe je namelijk nooit alleen. Het proces wordt in Nederland langs verschillende afpakmodaliteiten vormgegeven: strafrecht, fiscaalrecht, bestuursrecht en civiel recht. Proactieve samenwerking tussen overheidsinstanties, zowel nationaal als internationaal, is de sleutel tot succes en kan ons helpen nog meer crimineel verkregen vermogen af te pakken dan we al doen.
    ‘Het is hierbij goed je te realiseren dat we in een internationale wereld leven. Als er in Nederland strafbare feiten worden gepleegd, betekent dat niet dat het geld ook altijd in Nederland blijft. We kunnen in veel landen beslag laten leggen, maar niet in alle landen. De Panama Papers hebben onlangs nog weer eens aangetoond hoe snel geld zich over de wereld kan verplaatsten. Dat geldt ook voor crimineel geld. De realiteit is dat we crimineel geld makkelijker kunnen berekenen dan beslaan. Het kost tijd om de gelden daadwerkelijk via het strafrecht te incasseren. De gemiddelde doorlooptijd van een ontnemingszaak is vier tot acht jaar.’

    Uit onderzoek blijkt dat 60 tot 90 procent van de bedrijven bij financieel-economische delicten géén aangifte of civiele acties start vanwege angst om negatief in de publiciteit te komen. In hoeverre merken jullie dat fraudezaken intern worden gehouden?
    ‘Als bedrijven intern fraude ontdekken, kunnen ze voor de afweging komen te staan of ze wel of niet aangifte doen bij het OM. Als besloten wordt dat niet te doen kan het OM zelfstandig een onderzoek starten, bijvoorbeeld op basis van signalen uit de pers of van klokkenluiders. Wij raden bedrijven altijd aan om aangifte te doen bij het OM, hoe pijnlijk dat soms ook kan zijn. Mocht het bedrijf zelf een verwijt treffen, dan weegt een proactieve opstelling ten opzichte van het OM uiteindelijk altijd in positieve zin mee.’

    Private onderzoekers pleiten ervoor om in Nederland met third party disclosure te gaan werken, net als in Angelsaksische landen. Advocaten kunnen dan buiten Justitie om criminele winsten ontnemen voor klanten. Hoe staat het OM daar tegenover?
    ‘Misdaad mag niet lonen en daarom pakt het OM crimineel vermogen zoveel als mogelijk af. In zijn algemeenheid ondersteunen wij het in positie brengen van benadeelde partijen. Rechtsherstel is niet alleen iets van het strafrecht, maar het strafrecht beoogt dat uiteraard wel mede te bewerkstelligen. Wanneer sprake is van benadeelde partijen, stelt het OM bijvoorbeeld afgepakt crimineel vermogen beschikbaar aan de slachtoffers. Daarnaast zal het OM in sommige gevallen de benadeelde partijen in staat stellen zelf hun schade te verhalen, door overdracht van het beslag of het verstrekken van informatie uit het strafdossier. In hoeverre de invoering van een third party disclosure regeling in het Nederlandse civiele recht wenselijk of noodzakelijk is en wat daarvan eventuele voor- en nadelen zijn, is niet iets waarover het OM op dit moment een standpunt heeft. Dat is aan de wetgever.’

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Dennis Mijnheer

    Gevolgd door 1214 leden

    Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.

    Volg Dennis Mijnheer
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren