Op de markt in Rotterdam: maskers en spatschermen voor in het openbaar vervoer.
© ANP/Robin Utrecht

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

109 Artikelen

Mondkapjes in openbaar vervoer: miljoenenhandel zonder regels en kwaliteitsgaranties

De problemen met mondkapjes stapelen zich op. Er is schaarste aan topkwaliteitmaskers voor ic’s, en verpleeghuispersoneel loopt besmettingsrisico door onbetrouwbare ‘medische’ kapjes. Een nieuwe probleemcategorie is in de maak: de niet-medische kapjes, vanaf maandag verplicht in het ov: ‘Je kunt ook kippengaas gebruiken.’

Dit stuk in 1 minuut
  • Het probleem met mondkapjes is zo oud als de coronacrisis. Er waren vanaf het begin tekorten voor de intensieve ziekenhuiszorg aan covid-19-patiënten, en er ontstond vrijwel meteen een gat in de markt voor dubieuze handelaren in ondeugdelijke maskers met valse (kwaliteits)certificaten.
  • De per 1 juni in te voeren verplichting voor maskers in het openbaar vervoer creëert een tweede gat in de markt. Nu voor handelaren in de niet-medische mondmaskers waarmee je vanaf maandag moet reizen in bus, trein en metro.
  • De Nederlandse gezondheidsinspectie stelt geen wettelijke eisen aan de kwaliteit en het beschermingsfilter van ov-maskers. Het NEN, het Nederlandse instituut voor richtlijnen en normen, publiceerde vorige week - in overleg met het ministerie van VWS - een ‘specificatiedocument’ – maar ook hierin staan geen normen voor het filter in mondkapjes
  • Deskundigen vinden het ontbreken van een grenswaarde voor het filterend vermogen van kapjes ‘absurd’. Het product wordt op de huid gedragen. Daaraan worden normaal gesproken eisen gesteld.
  • In Frankrijk en België geldt wél een kwaliteitsstandaard voor het filter in consumentenmaskers, die ook daar in het openbaar vervoer worden gedragen.
Lees verder

Boeing 777’s en 747’s met miljoenen ‘niet-medische mondkapjes’ kwamen de afgelopen weken aan op de grotendeels verlaten luchthaven Schiphol. De reden: per 1 juni wordt het dragen van een mondneusmasker verplicht in het openbaar vervoer. Wie zich daar niet aan houdt, kan een boete krijgen van 95 euro. Ook al zegt het RIVM ‘dat niet-medische mondkapjes de drager zeer beperkt beschermen en dat ze geen vervanging zijn voor het afstand houden en de hygiënemaatregelen’.

De ov-verplichting zorgt voor een nieuw marktsegment dat voor de corona-uitbraak in zijn geheel niet bestond. De Nederlandse retail springt er dan ook massaal in: grote ketens als Kruidvat, Etos, Action en Hema hebben royaal ingekocht. Bij de benzinestations van Shell liggen doosjes met Chinese kapjes naast afscheidingswanden van plexiglas. Het Amsterdamse vervoersbedrijf GVB biedt kapjes aan via snoepautomaten; en particulieren kunnen ook kiezen uit een breed aanbod in onlinewinkels als bol.com, Zalando, Coolblue en Amazon. Daarnaast zijn er allerhande winkeliers – van de lokale drogist tot belwinkels en webshops met vechtsportartikelen – die ergens in China een partij op de kop tikten of de hand wisten te leggen op een partij afgekeurde chirurgische maskers. En dan zijn er nog maskers in de categorie ‘huisvlijt’ – de zelf genaaide, wasbare exemplaren die via kleine webshops en kledingateliers of gewoon langs de weg worden verkocht. 

De markt wordt vanaf het begin van de crisis overstelpt met ondeugdelijke producten met valse kwaliteitscertificaten

Zo leidt de mondkapjesplicht tot een nieuwe, ongereguleerde miljoenenbusiness in een ‘beschermingsproduct’ waaraan geen kwaliteitseisen worden gesteld.

Over houdbaarheidsdatum

Reizigers die wel zekerheid willen over de kwaliteit en filterende werking kunnen ook kiezen voor een medisch masker, maar dat wordt door de overheid afgeraden. Ze zijn schaars en moeten beschikbaar blijven voor de zorg. Het is bovendien ook maar de vraag of zo’n medisch mondmasker wel écht voor goede bescherming zorgt. De markt wordt vanaf het begin van de crisis overstelpt met ondeugdelijke producten die zijn voorzien van valse (kwaliteits)certificaten. In maart moesten er al medische maskers worden teruggeroepen uit ziekenhuizen en deze week werd bekend dat meerdere verpleeghuizen zijn ‘besodemieterd’. Journalisten van het Algemeen Dagblad verzamelden 25 gecertificeerde medische mondmaskers bij verpleeginstellingen en lieten deze testen door een laboratorium. De uitkomst: maar liefst 12 exemplaren voldeden niet aan de geldende kwaliteitseisen. Eén kapje was al 10 jaar over de houdbaarheidsdatum en de andere lieten te veel virusdeeltjes door. De verpleeghuizen kochten deze mondmaskers zelfstandig in bij handelaren en via internet.

Booming business

De Nederlandse handelaar Hans Dorrestijn van HD Consultancy begeeft zich sinds maart op de markt voor mondmaskers. Hij wist in eerste instantie een partij van 1,3 miljoen medische maskers (type KN95) te kopen en wilde die leveren aan de Nederlandse autoriteiten. Hij werd door de overheidsinkopers afgeserveerd. Daarop leverde hij de gecertificeerde maskers aan het Duitse ministerie van Volksgezondheid. 

Dorrestijn koopt ook mondmaskers in die bestemd zijn voor de particuliere markt. Hij zag vanuit het niets een levendige handel ontstaan. ‘Het is een shelf-product geworden. Mensen kunnen gewoon bij de kassa’s van de Appie Heijn of ergens anders een maskertje halen. Nederland is een handelsland, dus veel handelaren zijn erin gestapt. Dat is natuurlijk logisch want de vraag is geëxplodeerd. Iedereen ging die dingen laten maken.’ Volgens de handelaar is alles daardoor duurder geworden. ‘De prijs van meltblown is vertienvoudigd en de kosten om het vanuit Shanghai naar Nederland te vliegen zijn verviervoudigd.’

Dorrestijn haalt zelf Chinese mondmaskers van het type ‘Medical grade 1’ naar Nederland. ‘Ze zien eruit als zo’n blauw chirurgisch masker maar er zit minder filterend materiaal in. Ze zijn daardoor niet geschikt voor chirurgen maar wel geschikt als ov-kapje.’ Ze hebben in China de term ‘medical mask’ maar die claim wordt eraf gehaald bij verzending. ‘Als het naar Europa gaat dan wordt het hernoemd naar ‘civil mask’. Dat staat ook op de doos geprint. Als je dat niet doet, dan blijf je aan de pan plakken, want de Chinese overheid hanteert inmiddels strenge voorschriften.’

(Inkoop)prijs Chinees chirurgisch mondmasker

Lees verder Inklappen

Wat zijn nu eigenlijk ‘niet-medische mondmaskers’ en waaraan moeten ze voldoen? Premier Mark Rutte introduceerde de term tijdens een persconferentie, begin mei. Hij doelde op alle soorten mondneusmaskers die niet door zorgpersoneel worden gebruikt. Dit vanwege de aanhoudende tekorten aan de zogeheten chirurgische mondkapjes en de FFP2 -maskers. De reiziger dient daarom – bij voorkeur – te kiezen voor de niet-medische variant. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en de Inspectie Gezondheid en Jeugd (IGJ) houden toezicht en wijzen erop dat deze nieuwe categorie géén medische claim mag doen of CE-markering mag dragen; een teken dat het product voldoet aan de regelgeving in Europa. ‘Voor deze maskers gelden geen wettelijke eisen over de kwaliteit en de bescherming die ze bieden,’ aldus de gezondheidsinspectie in het persbericht.

Risico voor volksgezondheid

Die mededeling leidt tot gefronste wenkbrauwen. ‘Er is nu ineens een nieuwe markt ontstaan, met een enorme vraag naar een product waar feitelijk nog geen eisen voor zijn. Dat heb ik in bijna dertig jaar werken aan product compliance nog nooit meegemaakt,’ zegt Caspar ter Horst, directeur en mede-eigenaar van ProductIP, een in Ede gevestigde onderneming die bedrijven adviseert hoe ze kunnen voldoen aan Europese wetgeving. Ter Horst maakt zich zorgen over het gebrek aan kwaliteitsvereisten aan niet-medische maskers. ‘Dat is een risico voor de volksgezondheid. Wat er nu op de markt komt, ziet eruit als een officieel mondmasker. Maar er is nergens vastgelegd in welke mate zo’n consumentenmasker moet kunnen filteren. Het vervelende van dit soort producten is dat je het niet direct merkt als ze niet doen wat ze zouden moeten doen. Vergelijk het met oordopjes bij concerten. Als die niet naar behoren werken, heb je een dag na het concert toch een piep in de oren, maar dan is het wel te laat.’


Leon Vaassen, deskundige textielkwaliteit

"Flippo’s vielen nog in de categorie kinderspeelgoed, voor niet-medische maskers is er geen categorie"

Ter Horst is niet de enige die vraagtekens zet. ‘Het gebeurt vaker dat er vanuit het niets een product de markt op komt, denk bijvoorbeeld aan de flippo’s,’ zegt Leon Vaassen, eigenaar van Vaassen Textile Consultancy – een adviesbureau dat kwaliteitschecks doet voor fabrikanten en importeurs die beschermende kleding op de Europese markt brengen. ‘Maar die flippo’s vielen nog in de categorie kinderspeelgoed en dat biedt houvast. Voor de niet-medische mondmaskers is er geen categorie. Zo’n masker schuurt aan tegen een beschermingsmiddel, maar je mag het niet voorzien van een CE-markering. Het valt misschien in de categorie kledingstuk, maar dan kun je ook een zakdoek voor je mond houden.’

Dat er aan niet-medische mondmaskers geen specifieke eisen worden gesteld, vindt product compliance-deskundige Ter Horst ‘absurd’. ‘Een consumentenmasker moet een bepaalde mate van bescherming bieden, het wordt op de huid gedragen en je ademt erdoor. Dat brengt risico’s met zich mee en dan gelden er normaliter strengere eisen.’ Hij wijst op de Europese regelgeving voor veilige consumentenproducten. ‘Daar zit een gelaagdheid in: de meeste producten hebben een relatief laag risico; het bewaken van de veiligheidseisen wordt dan overgelaten aan de markt. Als het risico hoger is dan moet de directie van het bedrijf dat het product op de markt brengt additioneel verklaren dat het aan de eisen voldoet – met een CE verklaring. En producten met een nog hoger risico, zoals medische mondmaskers of beschermende filters, worden verplicht getest, waarna de productie wordt vrijgeven door zogeheten Notified Bodies.’

‘Cowboys ruiken hun kans’

Voor niet-medische mondmaskers ontbreken duidelijke kwaliteitseisen. Dat maakt ook het toezicht lastiger. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is als toezichthouder belast met de nieuwe productcategorie. Een NVWA-woordvoerder zegt dat consumentenmaskers moeten voldoen aan de EU-richtlijn voor algemene productveiligheid, in Nederland vastgelegd in het Warenwetbesluit. Daarmee kan worden ingegrepen als er mondkapjes op de markt komen die schadelijke stoffen bevatten. De NVWA kan echter niet leunen op specifieke kwaliteitseisen voor de niet-medische mondmaskers. ‘De werking van dit soort maskers kan de NVWA niet bevestigen,’ zegt de woordvoerder.

Ik zie chirurgische maskers voorbij komen waarop je een bedrijfslogo kunt drukken; werken die nog als masker?

De commerciële beloften van het nieuwe marktsegment in combinatie met het gemankeerde toezicht zetten de deuren open voor iedereen die handel ziet. Ter Horst: ‘Cowboys ruiken hun kans en gaan ook bellen met China om wat met maskers te doen. Ze kunnen gewoon wat in elkaar flansen. Het lijkt dan wel op een mondmasker, maar je weet gewoon niet of het doet wat het moet doen.’ Hij kijkt bezorgd naar de markt. ‘Ik zie chirurgische maskers voorbijkomen waarop je een bedrijfslogo kunt drukken. Werkt het dan nog als een masker? Adem je inkt in? Hij heeft vergelijkbare twijfels bij consumentenmaskers. Zit je de formaldehyde in het textiel in te ademen? Of de kleurstoffen? Of bepaalde vezels? Is er in de bandjes misschien latex verwerkt, waarvan je allergische reacties kan krijgen?’

Barrièremasker met kwaliteitseis

Frankrijk introduceerde eind maart een kwaliteitsstandaard voor consumentenmaskers. Het normalisatie-instituut AFNOR stelde een technisch document op voor een zogeheten ‘barrièremasker’, een wasbaar masker voor gebruik in bijvoorbeeld het openbaar vervoer. Daarin staat aan welke eisen dit type masker moet voldoen. De AFNOR-kwaliteitsstandaard is inmiddels erkend door de Franse overheid. Er zijn internationale testprotocollen opgenomen waardoor fabrikanten wereldwijd zich kunnen verplichten om ook aan de standaard te gaan voldoen.

Ter Horst: ‘Het barrièremasker is in feite een filter waaraan lagere eisen worden gesteld dan aan de filters die in het ziekenhuis worden gedragen. Het moet minimaal 70 procent kunnen filteren. Ze zijn daardoor goedkoper om te maken. Ze moeten wel ten minste vijf keer gewassen kunnen worden, en er worden eisen gesteld aan de gebruiksinstructies. Door de erkenning van de Franse overheid is in Europa een juridisch basis gelegd.’

Ter Horst had dan ook gehoopt dat Nederland zich zou aansluiten bij de AFNOR-specificatie, of bij de Belgische variant die er inmiddels ook is. Maar Nederland is een eigen koers gaan varen.

Het normalisatie-instituut NEN, de non-profitorganisatie die zich in Nederland bezighoudt met het het opstellen van normen voor producten en diensten, publiceerde vorige week - in overleg het ministerie van Volksgezondheid - een ‘specificatiedocument’ met aanbevelingen voor niet-medische maskers. Daarin zijn eisen opgenomen aan het materiaalgebruik, aan de verpakking, aan een Nederlandstalige handleiding en aan veiligheidskwesties als het gebruik van mogelijk schadelijke stoffen. Het NEN stelt echter, anders dan zijn Franse tegenhanger, geen specifieke eisen aan het filterend vermogen van consumentenmaskers. Ter Horst: ‘Je kunt nu bij wijze van spreken nog kippengaas gebruiken als filter. Ze hadden een grenswaarde moeten opnemen. Nu is er geen norm waarop de NVWA kan handhaven, terwijl je het product “consumentenmasker” met zo’n document wel legitimeert.’


Caspar ter Horst, deskundige 'product compliance'

"Het NEN had voor het filter een grenswaarde moeten opnemen, nu is er geen norm waarop kan worden gehandhaafd"

Een woordvoerder van het NEN zegt dat het specificatiedocument een uitwerking is van een eerder uitgegeven handleiding voor niet-medische mondmaskers. Het moet duidelijkheid scheppen over het maakproces, het gebruik, en de productveiligheid. ‘Het is een eerste versie.’ Mogelijk wordt een ondergrens in een volgende versie verder uitgewerkt, zegt de woordvoerder.’ 

Tandeloze tijger

Het ontbreken van een harde ondergrens is overigens ook in lijn met met de sceptische houding van het RIVM. Directeur Infectieziektebestrijding Jaap van Dissel zei onlangs nog in NRC Handelsblad dat hij ‘geen meerwaarde’ ziet in het gebruik van mondkapjes in de anderhalvemetersamenleving. 

Kwaliteitsexpert Vaassen heeft een dubbel gevoel bij het NEN-document. ‘Ik vind het goed dat er wordt aangegeven: houd je aan deze leidraad als je een mondkapje maakt; gebruik deze materialen; en zorg dat je de hoofdbevestiging op deze manier maakt. Maar het document hinkt op twee gedachten. Mensen verwachten een bepaalde beschermende werking van zo’n masker, maar daarover zijn geen eisen opgenomen.’ 

Het is bovendien de vraag in hoeverre de NEN-specificatie wordt overgenomen door fabrikanten, want ze heeft geen verplichtend karakter. ‘Het is geen norm en er is geen wetgeving, dus je kunt fabrikanten nergens toe dwingen.’ Ook Ter Horst ziet het NEN-document als een tandeloze tijger. ‘Er staat niet in waaraan je je zou moeten houden, dus je kúnt je ook nergens aan houden.’ Het resultaat: cowboys die met kippengaas mondkapjes in elkaar laten knutselen, hebben in Nederland nog altijd vrij spel.

Dennis Mijnheer
Dennis Mijnheer
Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.
Gevolgd door 1777 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren