Tentoonstelling 'Lieve Oma, geachte heer/mevrouw' in het Museum voor Communicatie, 1999.

Tentoonstelling 'Lieve Oma, geachte heer/mevrouw' in het Museum voor Communicatie, 1999.
© ANP / Toussaint Kluiters

Experts: Museum COMM negeerde alle signalen

Na een publicatie op FTM over zijn exuberante beloning en opdrachten aan zijn eigen bedrijven stapte directeur Tobias Walraven van het Haagse Museum voor Communicatie op. Maar welke rol speelde de raad van toezicht? Was die wel kritisch genoeg en had zij voldoende oog voor ‘de kanaries in de kolenmijn’? Ook de rvt zelf aarzelt nu, en heeft besloten haar eigen beleid te laten onderzoeken.

Dit stuk in 1 minuut
  • Na een publicatie op FTM over zijn exuberante beloning en opdrachten aan zijn eigen bedrijven stapte directeur Tobias Walraven op bij het Haagse Museum voor Communicatie (COMM).

  • Walraven heeft ook na de publicatie kunnen rekenen op de volledige steun van de raad van toezicht (rvt) van het COMM. Die vond dat hij niets fout had gedaan.

  • Maar twee zeer ervaren toezichthouders plaatsen vraagtekens bij de handelwijze van de rvt. Waarom was Walraven een van de best verdienende museumdirecteuren van Nederland? Is er gezocht naar andere bedrijven dan die van Walraven die opdrachten voor het COMM konden uitvoeren? Waarom moest de website meer dan een ton kosten?

  • De deskundigen met wie FTM sprak, vragen zich tevens af waarom de rvt niet heeft gelet op de talrijke signalen van ‘de kanarie in de kolenmijn’.

  • Inmiddels lijkt de rvt, die in de zomer van 2018 drie nieuwe leden kreeg, minder zeker van haar zaak. Zij laat FTM weten dat de nieuwe directeur en de voltallige rvt van het COMM opdracht hebben gegeven voor een onafhankelijk onderzoek naar het eigen functioneren in de periode 2016-2017.

Lees verder

Op 17 januari ontving FTM rond het middaguur een uitgebreide mail van het Museum voor Communicatie (COMM) in Den Haag. In een brief van negen pagina’s gaven de directeur en de raad van toezicht antwoord op 17 gedetailleerde vragen van FTM over de bezoldiging van directeur Tobias Walraven en mogelijke belangenverstrengeling. De brief kwam erop neer dat de beloning van Walraven niet buitensporig is en er van belangenverstrengeling geen sprake was. Was getekend: Tobias Walraven, directeur, en Willem Ackermans, voorzitter van de rvt.

Ook in de eerste twee dagen na de FTM-publicatie over het COMM hielden de directeur en de rvt van het COMM vol dat er geen regels zijn overtreden. Kortom: er was niets aan de hand. Maar op woensdagochtend 23 januari maakte het COMM bekend dat Walraven opstapte, ‘naar aanleiding van de negatieve publiciteit die hem en het museum de afgelopen dagen ten deel viel’, zo stond in een verklaring die inmiddels van de website is verdwenen.

Als er niets aan de hand is, waarom trad Walraven dan af? En welke rol speelden de toezichthouders van het museum? Heeft de raad wel goed toezicht gehouden?

FTM besprak deze vragen met twee zeer ervaren toezichthouders die geen enkele betrokkenheid bij het COMM hebben. Beiden willen alleen reageren op basis van anonimiteit: het museumwereldje is klein, en het is niet gebruikelijk dat toezichthouders elkaar bekritiseren. Bij hen roept de kwestie veel vragen op. De belangrijkste volgen hieronder.

1: Belangenverstrengeling

Het COMM onderschrijft de Governance Code Cultuur (GCC), zo stellen directie en rvt in hun brief van 17 januari aan FTM. Regel 8 van deze code: ‘Toezichthouders en bestuurders vermijden elke vorm van belangenverstrengeling. De raad van toezicht ziet hier op toe.’

De expert-toezichthouders met wie FTM sprak, benadrukken dat dit eigenlijk de belangrijkste regel van de governance code is. Beiden verwijzen in dit verband naar de affaire rond Beatrix Ruf, de voormalige directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam. In 2017 bracht NRC Handelsblad het verhaal dat Ruf geld zou opstrijken met een kunstadviesbedrijf. Kort daarop maakte de rvt van het museum bekend dat Ruf per direct opstapte.

Als bestuurder dien je ook de schijn van belangenverstrengeling te vermijden

Uit onafhankelijk onderzoek bleek later dat de soep niet zo heet gegeten werd als NRC haar had opgediend. Zo had Ruf geen kunstadviesbedrijf maar een managementbedrijf met inkomsten die ‘uitsluitend afkomstig waren van organisaties waar mevrouw Ruf een goedgekeurde nevenfunctie had,’ schreven de onderzoekers in hun rapport. Toch hadden ze kritiek op Ruf. Ze had haar privé-activiteiten aan de hele rvt moeten melden, niet alleen aan de voorzitter. De onderzoekers concludeerden dat Ruf ‘niet altijd lijkt te hebben begrepen dat haar functie niet alleen moet worden uitgeoefend “overeenkomstig de bewoordingen van de governance voorschriften, maar vooral ook in de geest van de voorschriften (...)”’.

Ondanks een oproep in Het Parool van verschillende mensen uit de kunstwereld om Ruf terug te laten keren als directeur van het Stedelijk, besloot de interim-directie dat niet te doen, omdat dit haaks stond op het advies van de onafhankelijke onderzoekers om binnen het museum schoon schip te maken.

Die kwestie laat volgens de twee geconsulteerde toezichthouders goed zien dat je als bestuurder ook de schijn van belangenverstrengeling moet vermijden. En het is maar de vraag of Tobias Walraven, de oud-directeur van het COMM, die schijn wist te vermijden.

Op 18 januari liet FTM zien dat het COMM in 2017 voor bijna vier ton opdrachten had gegund aan Tribal Internet Marketing, The Webcare Company en Jaagers. Die drie bedrijven waren op de dag van publicatie onderdeel van de RIFF-groep, waarvan Tobias Walraven met zijn TWC Holding een van de twee directeuren is.

Op vragen van FTM over deze opdrachten antwoordden directie en rvt van het COMM daags voor publicatie, dat RIFF niet in handen was van Walraven, maar dat hij ‘hier mede bestuurder en minderheidsaandeelhouder’ was. Verder verwezen de briefschrijvers naar het jaarverslag 2017 waarin aan deze opdrachten wordt gerefereerd.

Op pagina 19 van dit jaarverslag staat: ‘Bij de realisatie van de plannen [de verbouwing van het COMM – red.] is onder meer gebruik gemaakt van het netwerk van de directie [Tobias Walraven – red.] en van de rvt. Ingeval van samenwerking met een partner/leverancier waarin zich een tegenstrijdig belang zou kunnen voordoen, is dit gemeld aan de rvt en zijn afspraken gemaakt met de partner/leverancier teneinde deze potentiële belangenverstrengeling te mitigeren. In dit kader zijn de afspraken met RIFF gemonitord en geaccordeerd door de gedelegeerd toezichthouder.’

Die gedelegeerd toezichthouder was Willem Ackermans, de voorzitter van de rvt. Hij zat bij de vergaderingen van het transitieteam en ‘hij volgde op de voet belangrijke (deel)contracten met toeleveranciers.’

In dat jaar had Tribal maar één bestuurder en aandeelhouder: Tobias Walraven. Dat geldt ook voor The Webcare Company

Een van die contracten betrof de bouw van een nieuwe website voor het COMM. Die kostte liefst 106.165 euro en werd gebouwd door Jaagers, een bedrijf dat op dat moment maar één bestuurder en aandeelhouder had: Walravens TWC Holding. ‘Als je een website bouwt van een ton en die bouw uitbesteedt aan een bedrijf dat van jezelf is, dan had de toezichthouder daar vragen over moeten stellen. Is er voor die opdracht een offerte geweest? Zo nee, waarom niet?’ zegt een van de experts met wie FTM sprak.

Op verzoek van FTM bekeek een ervaren websitebouwer de website van het COMM. Het oordeel: ‘Een ton is belachelijk veel. Als museum heb je een eenvoudige website nodig waarop de openingstijden staan en waar je een kaartje kunt kopen. Dit is een website met technologie die je alleen maar vindt bij ingewikkelde sites als die van de NS en de KLM. Voor maximaal de helft van dat bedrag had je ook een goed functionerende website gehad.’

In 2017 betaalde het COMM 147.560 euro aan Tribal Internet Marketing. In dat jaar had Tribal maar één bestuurder en aandeelhouder: TWC Holding. Dat gold ook voor The Webcare Company, die in 2017 122.124 euro declareerde bij het COMM.

Op 17 januari schreven de directie en de rvt aan FTM dat Walraven mede-bestuurder en minderheidsaandeelhouder was van het RIFF-concern, waartoe de drie bovengenoemde bedrijven (onder andere namen) inmiddels behoren. Strikt genomen hadden ze gelijk, maar in 2017 deed het COMM wel degelijk zaken met drie bedrijven waar de eigen directeur als bestuurder en minderheidsaandeelhouder bij betrokken was.

Dat kan niet, concluderen de twee door FTM gesproken toezichthouders; het is in strijd met de regels van de GCC. Dergelijke opdrachten kunnen alleen worden verstrekt indien er offertes worden gevraagd en er na een grondige zoektocht echt geen andere bedrijven gevonden zijn om de werkzaamheden uit te voeren. Maar is zo’n speurtocht er geweest? Zijn er bij andere bedrijven offertes gevraagd? In de jaarrekening 2017 van het COMM stelt de rvt dat zij heeft toegezien op ‘marktconformiteit’ en dat met het RIFF-concern afspraken zijn gemaakt ‘om op deze wijze belangenverstrengeling te voorkomen’.

2: De beloning

In 2016 declareerde Walraven namens zijn management bv ruim 255.000 euro bij het COMM. In 2017 bedroeg zijn totale bezoldiging volgens de jaarrekening  248.803 euro. In 2018 verdiende Walraven, inmiddels vast aangesteld, 180.996 euro en voor 2019 was zijn honorarium begroot op 176.000 euro.

De toezichthouders met wie FTM sprak, vegen deze argumenten finaal van tafel

In de brief van 17 januari verklaarde het COMM dat de ‘vergoedingen van de directeur in verhouding stond tot de uitdagingen, benodigde expertise en het bereikte resultaat’. Ook stellen de schrijvers dat ‘de WNT niet van toepassing is op COMM’ omdat het een privaat museum is. Maar zelfs als die wet zou gelden, bleef het COMM met de bezoldiging van de directeur binnen de normen, stelde de rvt.

Deze argumenten vegen de toezichthouders met wie FTM sprak, finaal van tafel. Als geregistreerd museum dat de museumkaart voert, moet het COMM voldoen aan de museale regels. En omdat het COMM zich naar eigen zeggen aan de GCC houdt, had het Haagse museum Walraven moeten belonen volgens de regels die passen bij zo’n klein museum als het COMM. ‘Dan is een bedrag tussen de 70.000 en 100.000 euro een mooi salaris,’ stellen beide geraadpleegde toezichthouders.

Bovendien is het binnen de culturele sector heel ongebruikelijk dat de leden van de rvt zichzelf belonen. Dat deed het COMM echter wel: voorzitter Willem Ackermans ontving in 2017 10.000 euro, zijn collega-toezichthouders Sylvia Roelofs, Feer Verkade en Leon Merkun ieder 7000 euro. Op 17 januari legitimeerde het COMM dat als volgt: ‘Mede gezien de vele uren en inspanningen die de leden van de rvt zich getroost hebben, alsmede de maatschappelijke positie, zijn deze bedragen gerechtvaardigd.’

In een recente mail aan FTM wijst rvt-lid Leon Merkun erop dat in de culturele sector wel degelijk voorbeelden zijn te vinden van betaalde toezichthouders. Hij wijst op het Rijksmuseum voor Oudheden en het Cultuurgebouw Haarlemmermeer. Maar Merkun meldt niet dat de beloningen daar lager liggen dan bij het COMM en dat die beide instellingen qua omzet, aantallen bezoekers en werknemers niet zijn te vergelijken met het veel kleinere COMM.

Een rvt moet altijd alert zijn op ‘de kanarie in de kolenmijn’: signalen dat het dreigt mis te gaan

3: Wie zag de kanaries?

Een van de twee door FTM geïnterviewde toezichthouders stelt dat een rvt altijd alert moet zijn op ‘de kanarie in de kolenmijn’, oftewel op signalen dat het qua governance dreigt mis te gaan. Zulke signalen waren er volop:

Kunstopdracht voor eigen partner

Zo wil Walraven in 2017 zijn partner, een fotograaf, een kunstopdracht geven ter waarde van 70.000 euro. Maar dit gaat zelfs de rvt te ver: Walraven moet de opdracht intrekken. Maar omdat zijn partner al kosten heeft gemaakt, mag de vennootschap die op papier de opdracht heeft gekregen, in juli 2017 alsnog 15.000 euro voor onkosten declareren.

Eigen netwerk binnengehaald

Wanneer hij in januari 2017 als directeur aantreedt, haalt Walraven diverse mensen uit zijn eigen netwerk binnen: zijn advocaat, een financiële man en zijn ‘personal assistant’. De laatste twee werkten al voor Walravens Dutch Water Dreams, een wildwaterbaan in Zoetermeer die begin 2011 failliet ging en waarbij de obligatiehouders hun geld verloren. Een voormalige procuratiehouder van Dutch Water Dreams krijgt met zijn eigen bedrijf in 2017 en 2018 voor ruim drie ton opdrachten van het COMM.

In de brief van 17 januari erkent het museum dit kalmpjes: ‘De heer Walraven heeft in het verleden zeer plezierig en succesvol met deze mensen samengewerkt en in een delicaat proces als een transformatie leek experimenteren geen optie’. Hier wordt niet bij vermeld dat de ingehuurde mensen geen enkele museale kennis hadden en dat veel vast personeel werd ontslagen.

Exorbitante marketingkosten

Na een verbouwing van anderhalf jaar ging het COMM eind 2017 weer open voor het publiek. De marketingkosten daarvoor bedroegen bijna 9 ton.‘We zijn bijna anderhalf jaar dicht geweest. Dan moet je je als museum weer op de kaart zetten,’ zo rechtvaardigde Walraven dit bedrag. Maar voor een museum dat in 2016 een begroting had van 2,2 miljoen euro en dat jaar 73.704 euro aan marketing spendeerde, is 9 ton veel. ‘Heeft de rvt daarnaar gekeken? Was het echt nodig? Ik heb de indruk dat er iets te weinig is doorgevraagd door de rvt,’ zegt een van de twee door FTM geïnterviewde deskundigen.

Volgens de Raad voor Cultuur ontbeerde het COMM ‘realiteitszin’

Geweigerde subsidies

Keer op keer benadrukt het COMM dat het een privaat museum is, zonder subsidies. Maar het museum vergeet te melden dat in 2017 tweemaal subsidie is aangevraagd: bij de gemeente Den Haag 4 ton, bij de Raad voor Cultuur 5 ton. Beide aanvragen werden afgewezen omdat de subsidiegevers de plannen van het COMM om van een traditioneel museum te transformeren naar een interactieve ‘communicatie-hub’ riskant achtten en te weinig vonden aansluiten bij de huidige museale functie. Volgens de Raad voor Cultuur ontbeerde het COMM ‘realiteitszin’.

Volgens de door FTM gesproken deskundigen waren dat stuk voor stuk signalen waarmee de rvt iets had moeten doen. En dan is er nog dit: (oud)personeelsleden en oud-bestuurders zijn unaniem dat er een zeer nauwe band bestond tussen directeur Tobias Walraven en Willem Ackermans, de voorzitter van de rvt. ‘Twee handen op één buik’ en: ‘Ze deden alles samen.’

Al in 2015, toen de twee nog samen in de rvt zaten, trokken ze gebroederlijk op. Een bron die in 2015 vergaderingen van de rvt bijwoonde, vertelt over de agressieve benadering van het duo Walraven en Ackermans van de zittende directeur Heleen Buijs, die in hun ogen niet daadkrachtig opereerde. Begin 2016 vertrekt Buijs na een verschil van inzicht met de rvt over de werkmethode. Wanneer Walraven het stokje van haar overneemt, is het ‘vriend’ Ackermans die als gedelegeerd toezichthouder de verbouwing van het COMM begeleidt. Een ander lid van de rvt, Sylvia Roelofs, stapt in juli 2018 uit de rvt om op verzoek van Walraven en Ackermans voor 35.000 euro een betaalde opdracht uit te voeren. Het COMM laat FTM weten dat Roelofs juist met het oog op de GCC haar positie in de raad had opgeven. Het voorval toont eens te meer aan hoe nauw de banden tussen de directie en sommige leden van de rvt zijn.

Een van de twee door FTM gesproken toezichthouders concludeert: ‘Het is verdacht dat een directeur eigen bedrijven inhuurde, zijn eigen mensen meenam en dat hij een vriend was van de voorzitter van de rvt. Allemaal signalen voor de rvt om in 2016 en 2017 door te vragen. Maar heeft de rvt destijds iets met deze signalen gedaan?’

Minder stellig

In de loop van juni en augustus 2018 kreeg de rvt van het COMM drie nieuwe leden. Met Michael Huijser, de directeur van het Scheepvaartmuseum in Amsterdam, werd niet alleen iemand met museale kennis binnengehaald; hij is tevens een ervaren bestuurder, die in zijn eigen museum de nodige problemen heeft moeten oplossen. Enkele weken na de publicatie van FTM lijkt de rvt wat minder stellig in zijn verklaring dat er qua toezicht niets is fout gegaan.

Sterker: in een recente mail aan FTM schrijft rvt-lid Leon Merkun dat het COMM op initiatief van de nieuwe directeur en in samenspraak met de voltallige rvt (dus inclusief de drie oude leden Ackermans, Verkade en Merkun) een onafhankelijk onderzoek laat instellen naar de governance ‘in de periode van de wederopbouw en de wijze waarop de transitie is vormgegeven’.

Dit onderzoek over de periode 2016 en 2017 wordt uitgevoerd door de Stichting Cultuur+Ondernemen. Het onderzoek moet in de zomer zijn afgerond. De door FTM geraadpleegde deskundigen vinden het een goed idee dat directie en rvt hun eigen handelen laten onderzoeken.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Siem Eikelenboom

Gevolgd door 837 leden

Werkte eerder als onderzoeksjournalist bij Zembla, Nova en Het Financieele Dagblad, waar hij meewerkte aan de Panama Papers.

Volg Siem Eikelenboom
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren