Beeld © JanJaap Rypkema

Drie Nederlandse toplaboratoria, waaronder het Erasmus Medisch Centrum, werkten de afgelopen jaren samen met Chinese wetenschappers aan de ontwikkeling van gevoelige dna-technieken, blijkt uit onderzoek van Follow the Money en RTL Nieuws. Die kennis kan volgens deskundigen worden gebruikt om minderheden en politieke tegenstanders te controleren. Nederlandse parlementariërs reageren vandaag geschokt: ‘Als de universiteiten zelf het probleem niet zien, moet de minister wellicht in actie komen.’

Dit stuk in 1 minuut
  • Het Erasmus MC raakte recent in opspraak doordat van universitair docent Liu Fan twee studies na publicatie werden teruggetrokken. Dat gebeurde op ethische gronden. Niet kon worden bewezen dat Oeigoeren vrijwillig dna hadden afgestaan.
  • Nu blijkt uit onderzoek van Follow the Money en RTL Nieuws dat wetenschappers van het Erasmus MC in nog eens vier andere studies gebruikmaakten van Oeigoers dna. 
  • Volgens het Erasmus MC stonden Oeigoeren nu zeker hun dna vrijwillig af. Experts betwijfelen of in het geval van Oeigoeren kan worden gesproken van ‘vrijwilligheid’.
  • Het Erasmus MC werkt naar eigen zeggen op forensisch gebied niet samen met wetenschappers van de Chinese politie of forensische instellingen, maar uit onderzoek blijkt dat minstens twee Chinese wetenschappers banden met die politie hebben. 
  • In de helft van de twintig onderzochte studies was sprake van financiering door de Chinese politie. 
  • Het Nederlands Forensisch Instituut gaf tot de herfst van 2018 trainingen aan medewerkers van een forensisch instituut van het Chinese ministerie van Justitie.
Lees verder

In juni 2016 keert Maysem, een jonge Oeigoerse vrouw die in Ankara in Turkije sociale wetenschappen studeert, terug naar Kashgar – haar woonplaats in de Chinese regio Xinjiang. Niet lang daarna ontvangt ze een oproep van de politie. Ze moet zich melden. 

Bij aankomst op het bureau wordt ze een ruimte binnengeleid waar haar lengte en gewicht worden gemeten. Een agent vraagt of hij haar bloed mag afnemen. Ze weet dat de politie op deze manier aan haar dna wil komen en dat hiermee informatie over haar erfelijk materiaal terechtkomt in een databank. In het bijzijn van een paar agenten prikt een gezondheidsmedewerker in haar vinger, het bloed gaat in een tube.

In een andere ruimte moet ze een reeks testen ondergaan. Als eerste wordt haar gezicht van alle kanten gefotografeerd terwijl ze op commando uitdrukkingen laat zien: lachen, boos kijken, fronsen... Tot slot leest ze hardop een tekst voor over nationale veiligheid – voor spraakherkenning. Daarna mag ze naar huis.

Maysem weet niet dat de computer haar op basis van al die informatie bestempelt als ‘onbetrouwbaar persoon’. Ze moet zich opnieuw bij de politie melden en verdwijnt naar wat zij omschrijft als een ‘concentratiekamp’. 

Ze heeft geluk. Omdat ze uit een goede familie komt en haar vader al lang partijlid is, mag haar moeder haar na ruim een week weer komen ophalen. Wel moet ze nog enkele dagen naar een heropvoedingskamp om een goed patriot te worden. Na de nodige ‘zelfkritiek’ en een gelofte van trouw aan de partij, mag ze gaan. Via India weet ze te ontkomen naar Turkije.

Detentiecentra en heropvoedingskampen

Maysem is een van de vele miljoenen Chinezen die zonder een strafbaar feit te hebben begaan terechtkwamen in het immense Chinese systeem van controle en onderdrukking. Op dit moment zitten alleen al in de regio Xinjiang minstens een miljoen Oeigoeren en andere leden van Turks-islamitische minderheden vast in detentiecentra en ‘heropvoedingskampen’.

In mei 2017 onthulde mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch dat bij die repressie door de Chinese overheid de afname van dna een belangrijke rol speelt. Erfelijk materiaal kan belangrijk zijn om bijvoorbeeld familieleden of niet-geregistreerde Oeigoerse kinderen te achterhalen. 

Om aan de nodige kennis te komen, werken Chinese wetenschappers samen met academische instellingen in het Westen. En kijken beheerders van de Chinese dna-databank bij westerse collega’s mee om wijzer te worden over inrichting en beheer van zo’n database.

Uit onderzoek van Follow the Money en RTL Nieuws blijkt dat het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam met Chinezen samenwerkte in onderzoeken naar dna-technieken. In wetenschappelijke bestanden vonden we in totaal twintig studies waarmee het Erasmus bemoeienis had. In sommige doken ook het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) in Den Haag op en het Universitair Medische Centrum Leiden.

Het gaat om studies naar dna-fenotypering waarmee iemands waarneembare fysieke eigenschappen (etnische afkomst, geslacht, gezichtskenmerken, lengte, oogkleur, haarkleur en -type) kunnen worden vastgesteld. Een studie betrof onderzoek naar die plekken op het mannelijke Y-chromosoom die nuttig kunnen zijn bij verwantschapsonderzoeken. 

Om aan de nodige kennis te komen, werken Chinese wetenschappers samen met academische instellingen in het Westen

In tien van de twintig studies kwam (deels) financiering van de Chinese politie. Acht studies werden (deels) gefinancierd door andere Chinese instanties en fondsen. Het Erasmus MC zegt dat de bijdragen uit China bestemd waren voor de Chinese wetenschappers – niet voor het Erasmus.

Het Nederlands Forensisch Instituut blijkt tot en met september 2018 trainingen te hebben gegeven aan Chinese medewerkers van het Forensisch Instituut van Shanghai.

Misbruik van dna-databanken

In december 2019 onthulde The New York Times dat Liu Fan, een parttimedocent aan het Erasmus, betrokken was bij twee dna-fenotypische studies. Liu had niet alleen nauw samengewerkt met onderzoekers van de Chinese politie, maar ook gebruikgemaakt van dna van Oeigoeren. 

De Oeigoeren zouden daarin hebben toegestemd. Maar kan er oprecht sprake zijn van toestemming bij onderzoeken waarbij de Chinese politie is betrokken? 

Yves Moreau, hoogleraar ingenieurswetenschappen aan de Katholieke Universiteit Leuven, waarschuwde in december 2019 in het wetenschappelijk tijdschrift Nature voor de risico’s van misbruik van dna-databanken, met name in China.

Vorige maand onthulden Follow the Money en RTL Nieuws dat twee wetenschappelijke tijdschriften studies waaraan Liu Fan meewerkte hebben teruggetrokken ‘om ethische redenen’; iets dat zelden gebeurt. 

Van het bestaan van deze studies kreeg het Erasmus pas later te horen, meldt een woordvoerder. Hij zegt dat Liu’s bijdragen aan de papers zijn gedaan in het kader van zijn hoofdbetrekking bij het Beijing Institute of Genomics (BIG).

Dat hij in de publicaties ook staat vermeld als verbonden aan het Erasmus MC is volgens de woordvoerder te verklaren: in de wetenschap is het niet ongebruikelijk om ‘alle affiliaties’ te vermelden.

Die nu teruggetrokken onderzoeken vonden plaats in het kader van een samenwerking met het genetisch instituut in Beijing en met het Instituut voor Forensische Wetenschappen, ook in Beijing. Die samenwerking is, volgens het Erasmus MC, gestopt in mei 2019. Maar klopt dit?

In maart 2020 stuurt Liu nog een paper over gezichtskenmerken bij Han-Chinezen naar het Chinese tijdschrift Hereditas. Het artikel is een samenwerking met vijf onderzoekers van de Chinese politie.

En in mei 2020 houdt hij een lezing op een onlinecongres op het platform van Tencent Meeting, zo ontdekten Follow the Money en RTL. De sprekers zijn afkomstig van diverse buitenlandse universiteiten maar ook van het Instituut voor Forensische Wetenschap van het ministerie van Openbare Veiligheid en het provinciale politiedepartement van Guangdong. 

‘Diepgaande analyse’

Liu spreekt op de lezing als ‘gastdocent’ van het Erasmus MC én als onderzoeker aan het genetisch instituut in Beijing. Volgens een verslag bood hij ‘een diepgaande analyse van de inherente relevante kenmerken en patronen van diversiteit binnen het genoom en de variaties in de menselijke oogkleur, het haar, de lichaamslengte, gezichtsvorm, huidskleur etc.’ 

Ook sprak Liu over de toekomstige onderzoeksrichting van zijn team ‘zijnde de verwezenlijking van de transformatie van gezichtsbeelden, fenotype en dna in databanken’.

Hiermee komt de geneticus niet over als een Erasmus-affiliate die het forensisch onderzoek een jaar geleden vaarwel heeft gezegd.

Dossier

Dossier China

Wat betekent de opmars van China voor Nederland en Europa?

Volg dit dossier

Een woordvoerder meldt dat het Erasmus MC niet op de hoogte was van het onlinecongres en de lezing van Liu Fan. Maar ook hij noemt het ‘gebruikelijk’ dat op congressen van wetenschappers alle affiliates worden genoemd. 

Na de berichtgeving in The New York Times stelde het Erasmus MC dat de aanstelling van Liu Fan als universitair docent niet in het geding is. Maar zijn positie lijkt inmiddels wat minder stevig, blijkt bij navraag. Het Erasmus zegt nu zich over het aanblijven van de Chinese geneticus te beraden.

Uit onderzoek van Follow the Money en RTL Nieuws blijkt bovendien dat niet alleen Liu Fan samenwerkte met China. Ook andere Erasmus-wetenschappers en andere Nederlandse instellingen deden forensisch dna-onderzoek samen met Chinese collega’s. 

Rol forensisch wetenschappers in Nederland

In de twintig door ons gelokaliseerde studies – alle gepubliceerd van 2014 tot 2020 – speelden wetenschappers van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam, het Leids Universitair Medisch Centrum en het Nederlands Forensisch Instituut een rol, bijvoorbeeld door dna beschikbaar te stellen.

In de forensische studies werd bijvoorbeeld onderzocht welke rol dna kan spelen bij het voorspellen van de dikte van wenkbrauwen, en welke dna-varianten behulpzaam kunnen zijn bij het voorspellen van de lengte van Oeigoeren. In deze studies gebruikten wetenschappers van het Erasmus MC een monster van Oeigoers dna, zo blijkt bij onderzoek. Let op: dat was een ander monster dan waarvan sprake was in Liu’s teruggetrokken publicaties.

Het door het Erasmus gebruikte monster stamt uit 2013/14 en werd toegepast in vier studies. Het werd afgenomen door wetenschappers van een biologisch instituut van de Fudan-Universiteit in Shanghai, waar het Erasmus al langer mee samenwerkt. 

Dit dna is afgenomen met toestemming van Oeigoeren, stelt het ziekenhuis. Na alle commotie in december 2019, na het artikel in The New York Times, had het Erasmus zich ervan vergewist dat het informed consent deze keer goed geregeld was. ‘Op ons verzoek heeft Fudan formulieren waarin die toestemming staat naar Rotterdam gestuurd. Niet alleen de Chinese documenten maar ook een Engelse vertaling daarvan,’ zegt het Erasmus. 

Daarmee was voor Rotterdam de kous af. In de wetenschap geldt immers het principe dat je elkaar moet kunnen vertrouwen.

Hoe vrijwillig was ‘toestemming’ voor gebruik Oeigoers dna?

Het Erasmus MC zegt dat het is gestopt met het gebruik van het Oeigoerse dna-monster uit 2013/2014. ‘Niet omdat we twijfels hebben over de omstandigheden waaronder de samples zijn verkregen, maar vanwege de maatschappelijke discussie waarin dit in twijfel wordt getrokken,’ aldus een woordvoerder.

Met deze verklaring maakt het Erasmus zich er wel heel makkelijk van af, zegt antropoloog Darren Byler. Hij is docent international studies aan de Simon Fraser-Universiteit in het Canadese Vancouver en houdt zich al jaren bezig met de Oeigoerse cultuur. 

Byler is ook adviseur van het Xinjiang Documentation Project dat via getuigenverklaringen, interne politiedocumenten en vertalingen van Chinese documenten de detentie van islamitische groepen in kaart poogt te brengen.

De stelling van het Erasmus dat Oeigoeren toestemming voor de afname van hun dna hebben verleend, begrijpt hij niet: ‘In de meerderheid van de gevallen lezen en begrijpen Oeigoeren niet voldoende Chinees om weloverwogen toestemming te geven. Zo lang die toestemming niet is vastgelegd in documenten in het Oeigoers, zou ik er niet van uitgaan dat toestemming is verleend. Los daarvan, andere wetenschappers hebben aangetoond dat ook al is toestemming verleend in de eigen taal, deelnemers aan medische onderzoeken er in China meestal van uitgaan dat deelname verplicht is.’

Bovendien kunnen Chinese autoriteiten te allen tijde medische gegevens van wie dan ook opeisen.

Het Erasmus MC voert ook aan dat het Oeigoerse dna-monster afkomstig is uit 2013 of 2014, ‘een periode voordat de politieke conflicten begonnen’. 

Darren Byler weerlegt ook dit argument: ‘De staatsonderdrukking van, en het geweld tegen, Oeigoeren begon ver voor 2013 – hoewel er sinds 2014 wel sprake is van escalatie.’

Het Erasmus MC beroept zich wel op samenwerking met universiteiten van naam en faam, zoals de Medische Universiteit in Xinjiang. Maar juist díe opereert binnen het surveillance-apparaat van de staat, zegt Byler. 

Deskundigen wijzen er overigens op dat in China geen enkele universiteit, zelfs de private niet, losstaat van de Communistische Partij. Ze staan onder streng toezicht en zelfs private hogescholen hebben een partijcomité.

Lees verder Inklappen

De Leuvense hoogleraar Yves Moreau gelooft niet in vertrouwen als je samenwerkt met wetenschappelijke instellingen in China. Hij onderzocht 1100 publicaties over genetische profielen van bevolkingsgroepen in China. Bij de helft daarvan was een van de coauteurs in dienst bij de politie of bij een forensisch instituut. 

Moreau: ‘Dan weet je dat het onmogelijk is om in China onafhankelijk onderzoek te doen zonder interventie van de overheid. Je kunt niet zeggen: dat is dna van mijn lab en daar heb je als politie niets te zoeken. Dat is onwerkelijk. Dus naar mijn mening is al dat wetenschappelijk onderzoek naar dna-fenotypering eigenlijk ethisch problematisch.’

Erasmus en de Chinese politie

Het Erasmus MC is betrokken bij twaalf van de twintig studies naar dna-fenotypering die Follow the Money en RTL opspoorden. In acht daarvan speelt Manfred Kayser een leidende rol. Hij is hoogleraar forensische moleculaire biologie in Rotterdam en een van ‘s werelds grootste deskundigen op het gebied van dna-fenotypering.

Volgens het Erasmus waren bij deze onderzoeken geen forensische wetenschappers van de politie of andere opsporingsdiensten betrokken. Maar minstens twee Chinese collega’s van Kayser hebben wel degelijk banden met de Chinese politie, zo blijkt bij nadere inspectie. 

In 2014 deed Kayser – als hoofdonderzoeker – samen met wetenschappers uit andere landen onderzoek naar het Y-chromosoom. Een van die wetenschappers: Baowen Cheng van het Instituut voor Forensische Wetenschappen van het Yunnan departement van Openbare Veiligheid in de stad Kunming.

Minstens twee collega’s van Kayser hebben wel degelijk banden met de Chinese politie

Vier jaar later publiceerden wetenschappers van het Erasmus een ‘meta-analyse’ van nieuwe plekken op het dna die de vorm van hoofdhaar beïnvloeden. Een van de daarbij betrokken wetenschappers is Li Jin. 

Uit de ‘affiliates’ van Li Jin is niet direct een politieachtergrond herleidbaar, maar uit Chinese studies komt naar voren dat hij tot zeker 2016 diverse functies had bij het ministerie van Openbare Veiligheid. Nu is hij verbonden aan een forensisch instituut in Shanghai dat werkt voor het Openbaar Ministerie. Li Jin is coauteur van drie Rotterdamse studies.

En in september 2018 zijn Rotterdamse wetenschappers betrokken bij een omvangrijk Chinees onderzoek naar de dikte van onder meer Oeigoerse wenkbrauwen.

UMC Leiden en Nederlands Forensisch Instituut

Het Leids Universitair Medisch Centrum duikt op in vier van de twintig onderzochte studies. In 2014 is het een van de vele partijen in een wereldomvattende studie naar het Y-chromosoom. Daaraan werken ook drie Chinese politieonderzoekers mee. 

In hetzelfde jaar is het LUMC met het NFI betrokken bij weer een grote studie naar het Y-chromosoom – met Manfred Kayser, hoogleraar forensische moleculaire biologie aan het Erasmus MC, als onderzoeksleider. Ook hier duikt Baowen Cheng op, onderzoeker van het Instituut voor Forensische Wetenschap van het politiedepartement in de regio Yunnan, gemeente Kunming.

Onderzoek naar vorm van hoofdhaar

In 2018 doen het LUMC en het NFI mee aan een onderzoek naar een methode om aan de hand van dna de kleuren van ogen, haren en huid te voorspellen. Liu Fan wordt hierin vermeld als verbonden aan het Erasmus MC én aan het genetisch instituut in Beijing (BIG), dat op zijn beurt weer een samenwerkingsverband heeft met het Instituut voor Forensische Wetenschap in Beijing.

In 2019 zijn wetenschappers van het LUMC ook betrokken bij een andere studie onder leiding van het Erasmus MC. Doel hiervan is te onderzoeken of met behulp van dna de vorm van hoofdhaar valt te voorspellen. Een woordvoerder zegt dat het LUMC in alle vier studies slechts een faciliterende rol speelde; op verzoek van de onderzoeksleiders zouden de dna-monsters ter beschikking zijn gesteld.

Het Nederlands Forensisch Instituut deed in totaal mee aan drie van de gevonden twintig studies. Twee zijn hierboven al behandeld. De derde studie, uit 2018, richtte zich op het verbeteren van de voorspelling van typen hoofdhaar. Ook hiervoor werd Oeigoers dna gebruikt. Coauteur was Manfred Kayser van het Erasmus MC.

Het NFI zegt dat het niet wist dat in deze studie dna van Oeigoeren is gebruikt.

Lees verder Inklappen

In een reactie stelt het Erasmus MC dat geen van de onderzoeken waarbij het betrokken is, kan worden gebruikt om Oeigoeren te onderdrukken. Dit geldt, volgens het Erasmus, ook voor de om ethische redenen teruggetrokken studies die universitair docent Liu Fan uitvoerde achter de rug om van het Erasmus.

Toch noemt de Leuvense hoogleraar Yves Moreau de samenwerking met Chinese forensische wetenschappers ‘fundamenteel fout’. De opgedane kennis, door samenwerking met westerse wetenschappers verkregen, komt in de handen van de Chinese politie die allerhande technieken inzet om minderheden als Oeigoeren en Tibetanen te onderdrukken.

De massale afname van dna geeft de autoriteiten een magische kracht, zegt Moreau. ‘Enkel uit een druppeltje bloed weten hoe iemand eruitziet. Dat maakt de mensen enorm bang en die angst is een belangrijk element om mensen te controleren. Dat is psychologisch heel effectief.’

Het mede door Nederlandse instituten uitgevoerde onderzoek naar het Y-chromosoom en verwantschappen kan nu al door de Chinese overheid worden ingezet. 

In Xinjiang werden bijvoorbeeld meer kinderen geboren dan op grond van de eenkindpolitiek mocht worden verwacht. De overheid vermoedt dat Oeigoeren pasgeborenen niet registreren of onderbrengen bij verwanten. Moreau: ‘Met een dna-studie in de hand kan de politie nu aantonen dat iemand wel degelijk meerdere kinderen heeft en een forse boete opleggen.’

In mei 2019 deed de European Society of Human Genetics een hernieuwde oproep aan de Chinese autoriteiten om te stoppen met het massaal verzamelen van dna zonder goedkeuring. Een enorme databank met profielen waarvoor mensen geen toestemming hebben gegeven is ‘gevaarlijk’.

Met dna-technieken verplaatst China zijn Orwelliaanse systeem naar het genetische niveau, waarschuwde Sophie Richardson van Human Rights Watch al in 2017: ‘Massale dna-verzameling door de machtige Chinese politie – zonder effectieve bescherming van de privacy of een onafhankelijk rechtssysteem – is een perfecte storm voor misbruik.’ 

Forensische samenwerking tussen Nederland en China

Het Nederlands Forensisch Instituut, onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid, ging in 2007 een samenwerkingsverband aan met het Institute of Forensic Science (IFS) in Shanghai, onderdeel van het ministerie van Justitie. 

Die samenwerking, gericht op research and development (R&D) en kennisdeling, is volgens een woordvoerder van het NFI na een half jaar beëindigd. In die zes maanden bezochten medewerkers van het IFS het NFI en omgekeerd. 

In juli 2010 gaf het NFI een zesdaagse training aan een groep Chinezen waarvan er twee voor het IFS werken. In het voorjaar van 2016 brachten twee IFS-medewerkers een studiebezoek aan de afdeling Digitale Technologie in Rijswijk. Dat duurde vier dagen.

In september 2018 trokken zes IFS-medewerkers naar Rijswijk waar ze een dag les kregen in de bouw en inrichting van een nieuw forensisch lab.

De kosten van die bezoeken werden in de meeste gevallen vergoed door het Institute of Forensic Science. 

China kreeg hulp bij beheer databank

Deze trainingen waren voor de Chinezen van groot belang. Uit interne Chinese documenten blijkt dat de databank zo snel groeide dat de politie problemen had met de standaardisatie en het beheer van de bloedmonsters en de profielen.

Dit is het belangrijkste forensische instituut van China op het gebied van onderwijs en opleiding. Het meldt op de website dat het in een jaar bijna 30.000 gerechtelijke beoordelingen heeft uitgevoerd ‘in verschillende strafrechtelijke, civiele en administratieve zaken’ en dat het een belangrijke rol heeft gespeeld ‘bij het waarborgen van de nationale veiligheid (...) het corrigeren van ongerechtvaardigde, valse en verkeerde zaken (...) en handhaven van sociale stabiliteit.’

Lees verder Inklappen

Parlementariërs: 'Nederlandse kennis over dna mag niet in handen komen van China'

VVD en D66 willen voorkomen dat Nederlandse dna-kennis in handen komt van het Chinese regime. D66 wil zelfs een parlementair onderzoek. De politieke partijen reageren hiermee op de onthulling van Follow the Money en RTL Nieuws dat Nederlandse en Chinese wetenschappers samen onderzoek doen naar gevoelige dna-technieken.

Het gaat om dna-onderzoek waarbij gebruik is gemaakt van bloedmonsters die afkomstig zijn van Oeigoeren, een onderdrukte minderheid in China. Ook hebben betrokken Chinese wetenschappers banden met de politie in China. Het is bekend dat China de mensenrechten van schendt.

D66: Parlementair onderzoek
‘Mijn haren gaan recht overeind staan van dit nieuws,’ zegt Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. Zijn partij wil een parlementair onderzoek naar Chinese inmenging in Nederland.

‘We moeten er alles aan doen om te voorkomen dat Nederlandse dna-kennis door de Chinese overheid als wapen wordt ingezet om Oeigoeren te onderdrukken,’ zegt Sjoerdsma. D66 wil in dat onderzoek een duidelijke focus op wetenschappelijke samenwerking. ‘Zodat we onze onderzoekers beschermen tegen dit soort onwenselijke samenwerkingsverbanden.’

VVD: Verontrustend
Ook de VVD vindt het ‘verontrustend’ dat universiteiten dit soort onderzoek doen samen met Chinezen. Juist omdat we weten hoe China met minderheden omgaat, stelt Kamerlid Hatte van der Woude.

Als de universiteiten zelf het probleem niet zien, moet de minister wellicht in actie komen, zegt Van der Woude. ‘We kunnen niet het risico nemen dat er Nederlandse vingerafdrukken op onderdrukkingsinstrumenten staan.’

CDA: Ongewenste kennisoverdracht
Kamerlid René Peters: ‘Zeer zorgelijk dat we aan wetenschappelijk onderzoek meewerken waarvan het twijfelachtig is wat China met de uitkomsten doet. Het kan niet zo zijn dat we onderdrukking en vervolging van minderheden zoals Oeigoeren in China mede mogelijk maken. Het CDA is al langer kritisch op het Nederlandse wetenschapsbeleid ten aanzien van China. Nederland moeten scherper aan de wind varen als het om ongewenste kennis- en technologieoverdracht gaat. Het CDA gaat het demissionaire kabinet hierover bevragen.’