© Tim van Dijk / ANP

Nederlandse ministeries laten steken vallen bij de corruptiebestrijding in Caribisch Nederland

De corruptiebestrijding in Caribisch Nederland is ondermaats, en de door ministeries beloofde maatregelen blijven al jaren uit. Dat concludeert de Raad voor de Rechtshandhaving in een rapport dat vrijdag openbaar werd. Follow the Money toonde begin deze maand aan dat ambtenaren op Bonaire onder druk worden gezet om niet-integer te handelen. Het rapport bevestigt dat er binnen de lokale overheid een angstcultuur heerst.

Pogingen om corruptie in Caribisch Nederland aan te pakken, komen volgens de Raad voor de Rechtshandhaving nauwelijks van de grond. In 2015 concludeerde de raad, die toezicht houdt op politiediensten en justitie in het Caribisch gebied, in een alarmerend rapport dat het ‘absoluut noodzakelijk’ was de aanpak van corruptie te verbeteren. Zo waren op Bonaire, met ruim 22.000 inwoners veruit het grootste BES-eiland, de ‘checks and balances’ verstoord door ‘belangenverstrengeling tussen het ambtelijk apparaat, de Eilandsraad en het Bestuurscollege’. De raad deed toen aanbevelingen om de aanpak te verbeteren.

In het nu verschenen rapport waarin de voortgang onderzocht is, blijkt er van verbetering nauwelijks sprake. Het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) verzuimt sinds 2015 de omvang van het corruptieprobleem goed in kaart brengen. Een register voor corruptie-opsporing, dat minister Ferd Grapperhaus (destijds JenV) aan de Tweede Kamer beloofde, kwam er niet. In zo’n register konden politie, Rijksrecherche en Openbaar Ministerie informatie langer bewaren en uitwisselen. 

‘Kostbare tijd verloren’

De Nederlandse ministeries zouden bovendien samen met lokale eilandsbesturen regels invoeren om corruptie te voorkomen, maar ook daarin schoten ze volgens het rapport tekort. Zo adviseerde de raad in 2015 om de uitgebreide integriteitschecks (die gemeenten in Europees Nederland moeten doen bij het afgeven van vergunningen, het uitbesteden van werk of het uitgeven van grond), ook op de eilanden te verplichten. Vier jaar geleden is daarvoor een pilot gestart, maar die blijkt niet van de grond te zijn gekomen. Daarmee is ‘kostbare tijd’ verloren gegaan, analyseert het rapport.

Het kabinet beloofde in 2015 dat de Rijksvertegenwoordiger, de vooruitgeschoven post van de regering op de BES-eilanden, ook zou gaan toezien op de verbetering van corruptiebestrijding. De Rijksvertegenwoordiger meldt in het rapport nooit een verzoek daartoe te hebben ontvangen. Wel zegt hij aandacht te hebben voor het thema. ‘Er vinden regelmatig gesprekken plaats met de gezaghebbers, leden van het bestuurscollege en de eilandsecretarissen van Bonaire en Saba over integriteitszaken.’

De raad schrijft in de begeleidende brief aan minister Dilan Yeşilgöz-Zegerius (JenV) dat door de ministeries ‘beter gestuurd’ had moeten worden.

‘Integriteitsrisico’s alleen maar toegenomen’

Drie jaar na het verschijnen van het rapport in 2015 concludeerde de Rijksrecherche dat er binnen de lokale overheid van Bonaire, het Openbaar Lichaam Bonaire (OLB), sprake was van ‘zelfverrijking’ en ‘verrijking van anderen’ bij het uitgeven van erfpachtgronden. ‘Niet-integer gedrag’ zou zich zowel bij ambtenaren als bestuurders voordoen. De werkkwaliteit van ambtenaren was volgens het onderzoek ‘ondermaats’. 

Toenmalig staatssecretaris Raymond Knops (Koninkrijksrelaties) liet na verschijnen van het Rijksrechercherapport weten zich grote zorgen te maken over de integriteit op Bonaire en reisde erheen om de bevindingen te bespreken. Volgens Knops werd het probleem onderschat door lokale bestuurders. ‘Ook gezien de reactie die er nu wordt gegeven op het rapport van de Rijksrecherche,’ zei hij tegen de door publieke omroep NTR opgezette nieuwssite Caribisch Netwerk.

Het Bureau integriteit ervaart ‘in toenemende mate [..] tegenwerking en onvoldoende draagvlak binnen het bestuur en de ambtelijke organisatie’

Het eilandbestuur beloofde na het bezoek van Knops een nieuw grondbeleid vast te stellen waarin integriteit beter gewaarborgd werd. Dat is echter vier jaar later nog niet gedaan door de eilandsraad. ‘Dit werkt nog steeds de risico’s op zelfverrijking, willekeur en niet-integer gedrag bij het openbaar lichaam Bonaire in de hand [..]. De daarmee samenhangende integriteitsrisico’s zijn, ook gelet op de toenemende bouwactiviteiten op Bonaire, alleen maar toegenomen,’ concludeert het nieuwe rapport van de raad. 

Na afspraken met het ministerie startte het lokale bestuur in 2018 een integriteitsprogramma. Naast de vaststelling van gedragscodes voor ambtenaren en bestuurders, beloofde het OLB in 2019 twee integriteitscoördinatoren op te leiden. Dat blijkt nog niet te zijn gebeurd. Ook ervaart het Bureau integriteit, dat onder de gezaghebber valt, ‘in toenemende mate [..] tegenwerking en onvoldoende draagvlak binnen het bestuur en de ambtelijke organisatie.’ Zo zouden mails niet beantwoord worden, afspraken afgezegd of zou het bureau überhaupt niet worden ingeschakeld als er een mogelijke integriteitskwestie speelt.

‘In de kinderschoenen’ 

Uit onderzoek dat Follow the Money eerder deze maand naar buiten bracht, bleek dat binnen het OLB een angstcultuur heerst. Ambtenaren die weigeren de regels te buigen voor bestuurders, worden onder druk gezet of zelfs bedreigd. ‘Als je het handhaven echt doorzet, moet je gaan uitkijken met oversteken.’ 

Ambtenaren die integriteitskwesties willen aanpakken worden door collega’s als niet-integer bestempeld en zelfs tegengewerkt

De raad bevestigt dat beeld. Diverse geïnterviewden gaven aan dat goedbedoelende ambtenaren die integriteitskwesties binnen de lokale overheid willen aanpakken door collega’s juist als niet-integer worden bestempeld en zelfs worden tegengewerkt. Corruptiebestrijding op Bonaire staat volgens de onderzoekers nog ‘in de kinderschoenen’. De raad kaart aan dat klokkenluiders op de BES-eilanden nog altijd geen wettelijke bescherming krijgen, terwijl die in Europees Nederland wel bestaat. 

Ook toonde het onderzoek van Follow the Money aan dat de gezaghebber van Bonaire, Edison Rijna, persoonlijk betrokken is bij het toelaten van de illegale bouw van resorts. Rijna werd vorige week ter verantwoording geroepen door de eilandsraad, die een onderzoek instelde en eiste dat hij tijdelijk zijn taken neer zou leggen. Lokale oppositieleider Clark Abraham zei eerder tegen Follow the Money dat Den Haag, door niet in te grijpen, ‘medeplichtig’ is aan integriteitsschendingen van de gezaghebber.