Hoeveel tijd er tussen bestelling en levering zit, is niet bekend. De mondkapjes werden vanuit Boekarest per militair vliegtuig naar luchtbasis in Torrejón de Ardoz verscheept.
© Alberto Piorno Escudero / EU

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de situatie omtrent het coronavirus (SARS-CoV-2). In dit dossier verschijnen alle relevante artikelen en updates over de pandemie. Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

85 Artikelen

Nederland laat EU-mondkapjes links liggen

4 Connecties
11 Bijdragen

Via het RescEU-programma sorteert de Europese Commissie voor op de inkoop van Covid-19-vaccins. Door samen in te kopen, komen EU-landen in de strijd tegen het coronavirus geen middelen tekort. Maar Nederland laat deze Europese route helemaal links liggen. Waarom?

Dit stuk in 1 minuut
  • De EU regelde tijdens de coronacrisis een gezamenlijke aanbesteding voor medische apparatuur en beschermingsmiddelen. Het zou lidstaten moeten verzekeren van voldoende testkits, mondkapjes en beademingsapparatuur.

  • Zeven lidstaten bestelden via deze gezamenlijke aanbesteding. België kon voor een goede prijs mondkapjes geleverd krijgen, maar enkele andere landen wachten nog op hun spullen.

  • Nederland bestelde niet. Weliswaar vond minister Van Rijn de aanbesteding een goed idee, de leveringstijd van spullen was ondermaats. Daarom regelde de Nederlandse regering liever buiten dit EU-initiatief om haar eigen spullen - overigens bij dezelfde leveranciers als die in de Europese aanbesteding. 

  • Daarnaast waren er door Brussel gesubsidieerde mondkapjes beschikbaar. Zwaar getroffen landen Italië en Spanje, maar ook niet-EU-leden Montenegro en Noord-Macedonië, profiteerden hiervan. Nederland vroeg ze niet aan.

Lees verder

Een militair vliegtuig is net geland. Tientallen dozen met daarop de bekende blauwe vlag met twaalf gele sterren worden uitgeladen door mensen met mondkapjes. Dan zien we hoe de dozen-met-EU-vlag onder het toeziend oog van een man met een Super Mario T-shirt per heftruck uit de vrachtwagen worden geladen.

Ze zijn niet bijzonder gelikt, de videobeelden die vastleggen hoe een lading EU-mondkapjes aan Spanje wordt afgeleverd. De beelden, online gezet door de Europese Commissie, zijn overduidelijk met een telefoon gefilmd. De boodschap komt desondanks over: kijk eens hoe de EU bijdraagt aan de strijd tegen het coronavirus.

Ook Nederland zegt open te staan voor hulp uit Brussel. Alleen: in de praktijk blijkt lang niet alle hulp gewenst of van toegevoegde waarde. 

Zo heeft Nederland ondanks een hardnekkig tekort aan medische mondkapjes geen aanspraak gemaakt op de Europese voorraad. Ook aan een Europees inkoopprogramma voor beademingsapparatuur, handschoenen en overalls heeft Nederland niet deelgenomen. En dan was er nog een lading afgekeurde mondkapjes.

Samen sterk

Op 13 februari 2020 was de toenmalige minister van Medische Zorg, Bruno Bruins (VVD) in Brussel voor overleg met collegaministers uit andere EU-lidstaten. Op dat moment was het coronavirus nog maar bij een handvol Italianen vastgesteld. Van een crisissfeer was geen sprake. Nederland stuurde drie dagen eerder zelfs nog een lading mondkapjes naar China, schreef de Volkskrant in een reconstructie.

Toch toonde Bruins zich al bezorgd over mogelijke tekorten aan medicijnen en beschermingsmiddelen. Europa is in hoge mate afhankelijk van China voor de import van deze middelen. De corona-uitbraak in China kon die import negatief beïnvloeden. De minister pleitte dan ook voor samenwerking op Europees niveau.

De Raad van de EU, de formele naam van de verzamelde EU-ministers, nam een verklaring aan waarin ze de Europese Commissie opriep de gezamenlijke aanbesteding van persoonlijke beschermingsmiddelen te onderzoeken, om tekorten te voorkomen. Namens Nederland zei Bruins dat hij gezamenlijk aanbesteden zou overwegen.

‘Grotere hoeveelheden dan nodig’

In de EU verloopt een gezamenlijke aanbesteding zo: eerst melden lidstaten waar ze behoefte aan hebben. Dan onderhandelt de Europese Commissie met bedrijven over een raamwerkcontract. Vervolgens kunnen lidstaten zelf bestellen. Samen hebben landen een sterkere onderhandelingspositie, is het idee erachter.

Dan moeten zich wel bedrijven melden om mee te onderhandelen. Dat mislukte tijdens de eerste aanbestedingsronde jammerlijk. Geen enkel bedrijf meldde zich voor de eerste ronde. 

In de drie volgende aanbestedingsrondes lukte het wel om contracten te sluiten met bedrijven. Sterker nog, op 24 maart zegt de Commissie dat producenten ‘soms zelfs grotere hoeveelheden [kunnen] leveren dan de deelnemende lidstaten aangeven nodig te hebben’. De Commissie: ‘Dit biedt de geruststellende garantie dat de nodige uitrusting beschikbaar is voor ziekenhuizen, professionele zorgverleners, verzorgingstehuizen en anderen die deze het hardst nodig hebben, om hen tegen het virus te beschermen en de verspreiding van het virus te beperken.’

Sinds begin april is volgens de Commissie het loket voor lidstaten geopend voor persoonlijke beschermingsmiddelen, sinds half april voor beademingstoestellen en sinds begin mei voor testkits. Zeven lidstaten hebben inmiddels via de aanbesteding besteld, waaronder België, dat 2,6 miljoen FFP2-maskers bestelde. 

‘De gezamenlijke EU-aanbesteding biedt natuurlijk schaalvoordelen,’ zegt Bavo De Mol, adviseur van de verantwoordelijke Belgische minister, Philippe De Backer. ‘De wereldmarkt voor FFP2 maskers is enorm verstoord door het feit dat zowat alle landen op zoek zijn naar dezelfde producten in bijna dezelfde productielanden. Daarom was het voor ons interessant om naast onze eigen aankopen zoveel mogelijk extra kanalen te openen,’ zegt De Mol.

De levering van de maskers aan België gaat in etappes. Tot 31 augustus heeft België maandelijks zicht op een lading van 100.000 mondkapjes. Vanaf 1 september tot 31 augustus 2021 komen er elke maand 300.000 stuks binnen.

We hebben nog geen levering ontvangen, maar we verwachten de eerste partij in de tweede helft van juni

De maskers kosten België 1,20 euro per stuk, exclusief btw. Hoewel overheden zeer geheimzinnig doen over de prijs van mondkapjes, is dat in vergelijking met wat bekend is, een aantrekkelijke prijs. NRC meldde onlangs dat het Rotterdamse bedrijf IGC International 2,50 euro per mondkapje krijgt.

Ook Estland bestelde FFP2-maskers: 450.000 stuks. Het Estse ministerie van Sociale Zaken laat weten dat de Baltische staat op 18 mei een contract tekende met 3M voor de FFP2-maskers. ‘We hebben nog geen levering ontvangen, maar we verwachten de eerste partij in de tweede helft van juni,’ meldt een woordvoerder.

Letland bestelde 25.000 brillen en 100.000 chirurgische mondmaskers. Een woordvoerder van het Letse ministerie van Volksgezondheid laat weten dat de bestelling nog niet is binnengekomen, maar wil niet zeggen wat de afgesproken levertijd was. 

De Europese Commissie laat nog weten dat Luxemburg een order plaatste voor een miljoen handschoenen en dat drie niet nader genoemde lidstaten beademingsapparatuur en laboratoriummateriaal hebben besteld. 

Britten ‘kregen de e-mails niet’

Ondanks het vertrek uit de EU had het Verenigd Koninkrijk het recht om deel te nemen aan de gezamenlijke inkoop van persoonlijke beschermingsmiddelen: het land zit nog in een overgangsfase. Toch heeft de Britse regering dat niet gedaan, tot woede van oppositieleden. Over de redenen kwamen tegenstrijdige verklaringen.

Aanvankelijk zei Downing Street 10 dat de Britten niet meededen ‘omdat we geen lid van de EU meer zijn’. Maar nadat duidelijk werd dat de Europese Commissie het Verenigd Koninkrijk had uitgenodigd om mee te doen, werd het verhaal dat de Britten door een communicatiefout de deadline hadden gemist: de e-mails zouden nooit ontvangen zijn.

In april werd Sir Simon McDonald, een hoge Britse diplomaat, erover ondervraagd in het Lagerhuis. ‘Waarom, oh waarom, oh waarom, waren we niet betrokken bij EU aanbesteding?’ vroeg Labourlid Chris Bryant. McDonald gaf toe dat de regering op de hoogte was van de mogelijkheid, maar een ‘politiek besluit’ nam om niet mee te doen. 

Enkele uren later trok McDonald die verklaring alweer in. Hij liet het Lagerhuis weten dat hij ‘door een misverstand’ een incorrect antwoord had gegeven. McDonald verwees opnieuw naar de communicatieproblemen, die ervoor zorgden dat het VK de deadlines miste.

Lees verder Inklappen

Levertijd van 52 weken

Nederland heeft tot nu toe de mogelijkheid om via de gezamenlijke EU-aanbesteding mondkapjes, testmateriaal of beademingsapparatuur te bestellen niet benut. Nederland en de Europese Commissie denken nogal verschillend over de toegevoegde waarde van de gezamenlijke aanbesteding.

Zo legde Bruins’ opvolger Martin van Rijn (PvdA) in een Kamerbrief van 19 mei uit dat hij niet tevreden was over de leveringstijden. ‘Uit [onze] inventarisatie blijkt dat helaas geen enkel product op korte termijn geleverd kan worden,’ schrijft Van Rijn. 

Zo meldt de leverancier van beademingsapparatuur dat ‘de levertijd tot 52 weken kan oplopen’, vervolgt de minister. ‘Handschoenen kunnen vanwege de toegenomen mondiale vraag de komende maanden helemaal niet meer besteld worden bij het betreffende bedrijf. Ook een eerste (deel)levering van mogelijk te bestellen mondmaskers kan niet voor juni plaatsvinden.’

Welles-nietes

De Europese Commissie vindt de situatie lang niet zo slecht als omschreven in de Kamerbrief. ‘De offertes van de leveranciers bevatten aanwijzingen dat de leveringstermijnen van sommige producten enige tijd in beslag kunnen nemen,’ erkent een woordvoerder. ‘Er zijn echter meerdere producten beschikbaar op de korte termijn. Dit is zeker het geval voor sommige beademingstoestellen en sommige persoonlijke beschermingsmiddelen,’ aldus de Commissie.

Dat geldt niet voor de beschermingsmiddelen waar Nederland op aasde, reageert VWS: Deze persoonlijke beschermingsmiddelen ‘waren op het moment van inventarisatie niet op korte termijn beschikbaar. (...) Het ministerie heeft een beroep gedaan op het betreffende bedrijf voor handschoenen, zij bleken echter geen orders aan te nemen en niet te kunnen leveren.’

Wel werden er brillen aangeboden, zegt het ministerie, maar daarvan was de prijs ‘zeer hoog in vergelijking met de inkoop door het LCH’.

VWS zegt dat het ‘zeker’ openstaat voor aanvoer vanuit EU, maar de bedrijven binnen de gezamenlijke aanbesteding zijn ‘reguliere leveranciers waar we al een beroep op kunnen doen via de reguliere kanalen en het LCH. Van diversificatie is dus geen sprake.’

Daarbij opgeteld de leveringstermijn, de beschikbare hoeveelheden, de vraag naar het product en de prijs maakt de Europese route voor Nederland nu niet interessant, zegt VWS. Dat andere lidstaten zoals België een andere keuze hebben gemaakt, daar zegt het ministerie niet over te kunnen oordelen.

Afgekeurd

Naast deze twee EU-initiatieven kwam de Commissie vorige maand met de mededeling dat het anderhalf miljoen medische mondmaskers zou leveren aan zeventien EU-lidstaten (en het Verenigd Koninkrijk). Op 12 mei publiceerde de Europese Commissie het bericht dat ze 50.000 mondkapjes aan Nederland had bezorgd. Twee dagen later volgde het nieuws dat de levering alweer was opgeschort.

De reden: bij nadere inspectie in Polen en Nederland bleken de maskers niet aan de FFP2-standaard te voldoen. De Poolse minister van Volksgezondheid, Łukasz Szumowski, schreef in een brief aan de Commissie dat de mondkapjes ‘niet gebruikt zouden moeten worden door zorgverleners die Covid-19-patiënten behandelen’. 

De Europese Commissie zou een onderzoek starten. ‘Wij betreuren het dat ondanks de krachtige maatregelen die zijn genomen om een dergelijke situatie te voorkomen en het risico van een lage kwaliteit tot een minimum te beperken, de vereiste normen mogelijk niet in acht zijn genomen,’ aldus de Commissie.

Een woordvoerder van VWS laat weten dat de Commissie heeft gezegd partijen ‘van betere kwaliteit’ te zullen leveren en dat Nederland ‘de intentie’ heeft om van dat aanbod gebruik te maken.

Lees verder Inklappen

Naast de aanbesteding had een ander EU-initiatief de Nederlandse tekorten van medische hulpmiddelen in theorie ook kunnen lenigen. De mondkapjes die in Spanje arriveerden, kwamen uit een strategische voorraad van medische uitrusting die de Commissie in maart besloot aan te leggen. Die voorraad is onderdeel van het zogenaamde ‘RescEU’-programma en wordt volledig gefinancierd door de Europese Commissie. Waar lidstaten de rekening voor bestellingen via de gezamenlijke aanbesteding zelf moeten betalen, kost deelname aan RescEU niets extra’s.

Sinds eind april ontvingen Italië, Spanje, Kroatië, Litouwen, Montenegro en Noord-Macedonië medische mondkapjes van het type FFP2. Ook van dit EU-initiatief heeft Nederland (nog) geen vruchten geplukt, maar de reden daarvoor is minder duidelijk.

De Commissie heeft in totaal 380 miljoen euro vrijgemaakt voor RescEU. Tot nu toe is daarvan slechts 16 miljoen euro toegewezen. Op verzoek van lidstaten bestond de eerste strategische voorraad uit FFP2-maskers, daarna beademingsapparaten. Zodra er een Covid-19-vaccin beschikbaar is, kan de Commissie de financiële ruimte ook benutten voor inkoop en verspreiding daarvan, laat een Commissiewoordvoerder weten.

Gezien de grote druk op de markt verwachten we dat dit initiatief pas op de middellange termijn effect kan hebben

VWS verwachtte echter niet dat RescEU Nederland snel kon helpen aan beschermingsmiddelen: ‘Gezien de grote druk op de markt van medische producten is het de verwachting dat dit initiatief pas op de middellange termijn effect zou kunnen hebben,’ schreef Van Rijn in de eerder genoemde Kamerbrief.

Hij deed dat overigens op 19 mei, ruim twee weken nadat 330.000 maskers waren geleverd in Italië, Spanje en Kroatië, en een week nadat Montenegro en Noord-Macedonië een levering ontvingen. Was Nederland te negatief? De woordvoerder van VWS: ‘De levering mondmaskers aan Italië, Kroatië en Spanje betrof in totaal 330.000 stuks. Ter vergelijking: dat is ruim minder dan wat er in Nederland in één week wordt gevraagd door de zorg. Op 2 juni bijvoorbeeld lag de verwachte vraag aan FFP-maskers rond de 450.000.’ 

Twee maanden daarvoor had Nederland wekelijks zelfs 4,5 miljoen mondkapjes nodig. Maar toch, de RescEU-middelen worden gefinancierd door de Commissie, alle beetjes helpen, dus waarom zou Nederland ze niet gebruiken? ‘Gezien het tekort aan persoonlijke beschermingsmiddelen in die maanden roept dat vragen op,’ zegt Lilianne Ploumen (PvdA), op wier vragen Van Rijn in mei antwoord gaf. ‘We zullen de minister vragen waaróm er geen gebruik is gemaakt van RescEU.’

Follow the Money stelde deze vraag meermaals aan VWS, maar kreeg geen concreet antwoord. ‘In het algemeen is, zoals aangegeven, op basis van diverse aspecten (zoals hoeveelheden en levertermijn) een afweging gemaakt op welke wijze het snelst tegemoet kon worden gekomen aan de op dat moment benodigde producten,’ aldus een woordvoerder.

Schaarste is verleden tijd

Inmiddels is de schaarste in Nederland verleden tijd, was de boodschap van een persconferentie eerder deze maand. ‘Er zijn nu voldoende hulpmiddelen aanwezig voor de dagelijkse behoefte vanuit de zorg. We kunnen een voorraad voor de toekomst gaan opbouwen,’ zei Van Rijn.

In de opbouw daarvan wil Nederland wel een deel van de RescEU-voorraad beheren en distribueren onder andere lidstaten, zo blijkt uit een Kamerbrief van 3 juni. Nederland ‘wil graag samen met België optrekken’ en is van plan om in augustus een voorstel in te dienen bij de Europese Commissie. 

Hoewel de beschikbare EU-hulp dus kennelijk niet goed aansloot bij de eisen van Nederland, lijkt dat voor de Europese Commissie juist reden om die hulp uit te breiden. De Commissie grijpt de pandemie aan om in de volgende begrotingsperiode (2021-2027) het budget voor strategische medische voorraden te vergroten, evenals haar invloed daarop. Het wil ruim negen miljard euro investeren in een volksgezondsheidsprogramma genaamd ‘EU4Health’.

De lidstaten, wier goedkeuring nodig is, moeten hun positie nog bepalen. ‘Over zowel de inhoudelijke doelen, de budget allocatie en de toegevoegde waarde van dit aparte EU4Health-programma hebben de lidstaten, inclusief Nederland, nog veel vragen,’ schreef minister Hugo de Jonge (CDA, Volksgezondheid, Welzijn en Sport) vorige week donderdag aan de Kamer. De komende maanden volgt hierover in Europa dan ook nog veel discussie.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Peter Teffer
Peter Teffer
Onderzoekt voor FTM hoe EU-geld in Nederland wordt besteed.
Gevolgd door 406 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren