Onze verslaving aan aardgas

Zeker, aardgas is een belangrijke pijler van onze economie en welvaart geweest. Maar is het ook de – schone – toekomst, wat belanghebbenden zoals Shell, onze overheid en de Russen of Noren ons willen doen geloven? In dit dossier gaan we op zoek naar de de betekenis van aardgas voor de toekomst van onze economie. Kunnen we zonder? Hoe ziet de kosten-baten analyse er werkelijk uit? En wie profiteren er eigenlijk van aardgas? Lees meer

Aardgas wordt vaak omschreven als een ‘transitie-brandstof’, een logische tussenstap in de transitie van fossiele naar duurzame energie. Bij de verbranding van aardgas komen minder schadelijke stoffen en CO2 vrij dan bij de verbranding van kolen of diesel. En er is voorlopig genoeg van.
Gas is ook een belangrijke pijler van de Nederlandse economie. De Nederlandse belastingbetaler heeft miljarden geïnvesteerd in de ontwikkeling van de gasinfrastructuur. Een voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van de zogenoemde gasrotonde, Nederland als het knooppunt en de regelkamer van het Noordwest-Europese gastransport. In de periode 2005-2014 is daarin 8,2 miljard euro belastinggeld gestoken. De Rekenkamer kwam enkele jaren geleden tot de conclusie dat de Nederlandse regering dat gedaan heeft zonder dat er 'goed gekeken is naar nut, noodzaak en risico's van de gasrotondestrategie’. 
Desondanks gaat de overheid door met het bevorderen van aardgas en het promoten van ons land als sleutel in de productie en het transport ervan. Nu de winning van het Groningse gas versneld wordt afgebouwd, zet de overheid in op alternatieven, zoals vloeibaar gemaakt aardgas (LNG), vaak met milieu en klimaat als rechtvaardiging. In werkelijkheid zijn er grote belangen mee gemoeid. Zo is het een van de belangrijkste activiteiten van Shell, dat 20 procent van de totale wereldmarkt in handen heeft. 
In dit dossier onderzoeken we de betekenis van gas voor onze economie, de belangen die erachter steken en de gevolgen van de gemaakte keuzes.

21 Artikelen

Nederland moet en zal aan het gas

3 Connecties

Onderwerpen

Energie Schaliegas aardgas

De gassector gebruikt innovatiesubsidies om zich te verzekeren van de steun van de Nederlandse bevolking voor gas.

De energiesector wordt gerekend tot een van de zogenoemde topsectoren van Nederland. Het innovatiebeleid van de overheid concentreert zich tegenwoordig op deze sectoren. Door middel van innovatiecontracten werken overheid, kennisinstituten en bedrijven samen aan het bevorderen van kennis en innovatie in de sector. 

 
En daarvoor is geld nodig. Subsidie dus. Deze week maakte Agentschap NL de tenders voor de gassector – een van de zeven thema's binnen de Topsector Energie – bekend. Die zijn tenders zijn opgesteld door het Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) Gas  en bevatten nauw omschreven innovatie-projecten voor biogas, systeemfunctie, LNG en groen gas. Wie op dat vlak denkt iets te kunnen betekenen kan een voorstel indienen. Bij honorering wordt de helft door de overheid betaald, de andere helft is voor rekening van de bedrijven die het project willen uitvoeren. Het gaat om subsidies van 12 tot 0,3 miljoen euro. 
 
Een van die tenders TKI Gas heet 'Gasvoorziening: acceptatie in de samenleving' (G-A-S) en gaat om een bedrag van 0,3 miljoen euro. Een innovatiesubsidie voor acceptatie?! Gas is kennelijk onvoldoende geaccepteerd in de samenleving, lijkt TKI Gas hiermee te willen zeggen. Hoewel een grote meerderheid van de Nederlandse huishoudens gas gebruikt, zou dat kunnen. Door berichten over aardbevingen in Groningen en de discussie over schaliegas is gas minder vanzelfsprekend dan dat het was. Door klimaatverandering en de beschikbaarheid van betaalbare duurzame alternatieven is gas tegenwoordig niet meer de enige optie voor onze energietoekomst.
 
Draagvlak
Maar wat heeft 'acceptatie in de samenleving' met innovatie te maken? Acceptatie gaat over marketing, voorlichting, lobbyen - of hoe je het ook noemt. Waarom is er subsidie nodig om gas geaccepteerd te krijgen? En waarom betalen de energiemaatschappijen dat eigenlijk zelf niet? De gassector in Nederland wordt gedomineerd door een handvol spelers, waaronder Koninklijke Shell. Dat zijn geen armlastige bedrijven. Waarom moet de Nederlandse belastingbetaler betalen om zijn eigen gas voor hemzelf acceptabel te maken? Wie heeft dat bedacht?
 
Dat was TKI-Gas. De website van dit Topkennis Instituut vertelt wat de reden ervoor is: 'Zonder draagvlak kan gas geen sleutelrol vervullen. Het doel van deze programmalijn is het analyseren van factoren die het veranderend maatschappelijk draagvlak beïnvloeden. En het ontwikkelen van methoden om hiermee om te gaan.' Met andere woorden: het publiek moet rijp worden gemaakt voor een toekomst waar gas een centrale rol blijft spelen. 
 
Goed, het gaat om een subsidie van 'slechts' €300.000. Maar valt het masseren van de publieke opinie te scharen onder de innovatiedoelstelling 'combinaties van fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek, experimentele ontwikkeling en demonstratie'? Ook met het criterium 'verduurzaming van de Nederlandse energiehuishouding en maatschappelijke relevantie' heeft 'acceptatie' niets te maken. En met 'vernieuwing en versterking van de Nederlandse kennispositie' ook nauwelijks. 
 
De tender richt zich op wat in wezen niets anders is dan social engineering. Wie in aanmerking wil komen voor de subsidie moet hieraan denken: 'De bijdrage van het project aan het wegnemen van de ondervonden of verwachte belemmering, en het belang daarvan, weegt daarbij mee.' 
 
Nut en noodzaak
'Wegnemen van verwachte belemmeringen.' Wat wordt daarmee bedoeld? Verzet tegen schaliegas de kop in drukken? Boze Groningse huiseigenaren de mond snoeren? 'Nee hoor,' schrikt Jan-Paul van Soest, 'hoofdlijnmanager' van de programmalijn 'Gasvoorziening: acceptatie in de Samenleving' van TKI gas is. 'Als het zo overkomt heb ik mijn werk niet goed gedaan. We hebben dit programma niet opgezet om gas er maar even door te jassen.' Volgens Van Soest is het project bedoeld voor politicologen, psychologen en dergelijke. Het is volgens hem de bedoeling dat de gassector zich meer rekenschap geeft van wat er in de samenleving speelt. 'Als de nut en noodzaak niet wordt gezien door de samenleving, heeft de sector een probleem.'
 
De vraag blijft of daar een innovatiesubsidie voor nodig is. Uiteindelijk zullen de rijke gasbedrijven de resultaten van het onderzoek vooral gebruiken voor hun lobby en PR. In de omschrijving van de tender  is het project als volgt geformuleerd: 'voor het verkrijgen van de maatschappelijke license to operate en vertrouwen te creëren, is het noodzakelijk dat er een breed gedragen 'nut- en noodzakelijkverhaal' voor gas komt.' Daarbij wordt gekeken naar het brede publiek en bijzondere groepen 'geïnformeerde publieken', zoals journalisten, politici en diverse maatschappelijke groeperingen. Doel is om 'van eerdere cases lessen en ervaringen op te doen die medebepalend zijn voor het draagvlak'.
 
In normaal Nederlands: de gassector moet acceptabel blijven. Dus: gas = goed. 
 
Het tender-document stelt dat de gasvoorziening in de toekomst nieuwe surprises kan opleveren en dat het handig is om daar nu al op vooruit te lopen. Het wijst op het plotselinge verzet tegen de winning van schaliegas, het mogelijk bijvoegen van waterstof aan aardgas en de opslag van gassen in uitgeputte velden. 'Kan op grond van zo’n analyse ook ex ante worden aangegeven aan welke criteria in nieuwe situaties arrangementen zouden moeten voldoen om effectief en aanvaardbaar te zijn? Kernvraag is in welke mate maatschappelijke onderhandelingsprocessen en de uitkomsten daarvan vertrouwen (trust) genereren. Kan dat? Wanneer ontstaat vertrouwen, wanneer niet? Wat is de invloed van de procesopzet, wat is de invloed van het resultaat, in hoeverre is juist het samenspel proces en resultaat van belang?'
 
Kortom, het resultaat van het beoogde onderzoek moet de gassector helpen maatschappelijke tegenwerking beter te kunnen voorspellen en eventueel voor te zijn. Programma-manager Van Soest ontkent dat zulks de bedoeling is. 'Het onderzoek kan zelfs zo uitpakken dat gas niet acceptabel is. De wetenschappers zullen zich heus niet voor de kar van de gasondernemingen laten spannen.' 
 
€1 miljoen belastinggeld voor 'sociale innovatie'
Dan nog blijft het de vraag of dit type onderzoek uit algemene middelen moet worden gefinancierd. Met innovatie heeft de tender 'G-A-S' immers niets te maken. Ook al gaat het om niet meer dan drie ton, dit is niet waarvoor het innovatiegeld bedoeld was.
 
En dan blijkt het ook nog eens niet het enige subsidiegeld voor innovatie dat terechtkomt bij onderzoek wat in essentie geen ander doel heeft dan marketing en PR terzijde te staan. TKI-Gas wekt samen met een organisatie die STEM heet, zo valt op de site te lezen: 'Mede op instigatie van de gassector wordt gewerkt aan een energiebreed programma gericht op maatschappelijke inbedding/acceptatie: STEM, Samenwerking Topsector Energie en Maatschappij. Met de kwartiermakers van dat programma wordt nauw afgestemd.' 
 
STEM krijgt een publieke bijdrage van €1 miljoen uit het innovatiebudget van EZ. Dat feit werd feestelijk bekend gemaakt door uitvoerder Squarewise, 'een strategisch adviesbureau met een focus op innovatie en een passie voor duurzaamheid'. Het feit dat de energiesector een miljoen subsidiegeld krijgt om de eigen boodschap uit te kunnen dragen klinkt natuurlijk niet zo lekker in deze schrale tijden. Dat wordt in de PR-speak van Squarewise dus 'Topsector Energie stimuleert sociale innovatie'. Ha, innovatie! Klinkt goed. Innovatie is goed. Dat mag best wat kosten. 
 
Maar waar gaat het hier om? Sociale innovatie. En het leuke van sociale innovatie is juist dat het helemaal geen geld kost. Sociale innovatie draait om het veranderen van organisaties, afschaffing van de hiërarchie, empowerment van de werknemer, het delen van kennis, cocreatie, etcetera. Dat is een kwestie van het opnieuw inrichten van een organisatie. Afgezien van wat afscheidsbonussen voor overbodig geworden managers kost dat niets. Subsidie daarvoor is volstrekt overbodig. De belastingbetaler moet niet meebetalen aan de PR- en lobby-activiteiten van de gassector. 
 
 
 
 
Arne van der Wal
Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.
Gevolgd door 1123 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren