Nederlandse dochter legt schijnheiligheid Portugese bankier bloot

De genationaliseerde Portugese bank Banco Espírito Santo, letterlijk Heilige Geest, is verwikkeld in intriges, mistige deals en witwaspraktijken. Een Nederlandse dochtermaatschappij speelt een cruciale rol in het onderzoek naar de van bedrog en witwasserij verdachte voormalig ceo Ricardo Salgado.

Ricardo Espírito Santo Silva Salgado (aka Ricardo Salgado) was meer dan 22 jaar ceo van de beursgenoteerde familiebank Banco Espírito Santo (BES). Iedereen wist dat hij geen heilig boontje was. Dat kan ook niet als je tot de machtigste mannen van het land behoort. Maar dat zijn reputatie als pater familias van een gerespecteerde en gevreesde Portugese zakelijke dynastie zo ongenadig hard  zou afbrokkelen, had niemand kunnen voorzien.

Salgado heeft niet alleen zijn bank naar de afgrond gevoerd, maar heeft ook de goede naam van zichzelf én zijn familie naar de filistijnen geholpen. De Portugese justitie verdenkt hem onder meer van witwassen, valsheid in geschrifte en bedrog. Een van de invloedrijkste zakenmannen van Portugal blijkt een ordinaire bandiet te zijn.

Salgado ontkent dat hij zijn vermogen ergens in Azië heeft ondergebracht

Begin augustus greep de Portugese centrale bank in en nationaliseerde Banco Espírito Santo. De bank bleek nog zwaardere verliezen te hebben geleden dan verwacht. Ze werd meegezogen in de financiële problemen van moedermaatschappij Grupo Espírito Santo (GES). De banden tussen de bank, de groep, familieholding  en belangen in onder meer Portugal Telecom zijn dermate complex en ondoorzichtig dat er grote vraagtekens mogen worden geplaatst bij de kwaliteit van het toezicht van de Portugese centrale bank.

DN_salgado_arrest 'De verkoop van Escom aan Sonangol leidt tot detentie van Ricardo Salgado'

Enkele dagen voor de verrassende ingreep werd de reeds op non-actief gezette ceo Salgado gearresteerd om te worden verhoord in het kader van een groot onderzoek naar witwassen en verdachte transacties rond de verkoop van een –Nederlandse dochtermaatschappij van de familieholding. Na betaling van een borgsom van 3 miljoen euro is hij weer op vrije voeten, maar Salgado mag het land niet verlaten en mag ook geen contact opnemen met andere personen die in dit verband door justitie worden onderzocht.

James Bond

Donderdag publiceerde zakenkrant Diário Económico een interview met Salgado, het eerste sinds de nationalisatie van BES en zijn detentie. Salgado zegt dat hij 'zal strijden voor de eer en waardigheid' van hemzelf en zijn familie. Om juridische redenen weigert hij in te gaan op vragen over zijn rol in de val van BES. Opmerkelijk genoeg citeerde hij enkele keren paus Franciscus: 'Treur niet om hen die je hebben verlaten en strijd voor hen die bij je gebleven zijn.'

Volgens Portugese waarnemers deed Salgado dat bewust. De familienaam Espírito Santo roept automatisch associaties op met de kerk van Rome. Portugal is een diepgelovig katholiek land. In bedevaartsoord Fátima bidden jaarlijks honderdduizenden gelovigen het bloed op hun knieën om de heilig verklaarde drie herderskinderen te eren die er in 1916 Maria zagen verschijnen. Door zich te verschuilen achter een uitspraak van de paus zou Salgado begrip willen kweken voor het lot van zijn familie, die na de Portugese Anjerrevolutie in 1974 het land werd uitgejaagd en helemaal opnieuw moest beginnen.

Al even opmerkelijk is dat Salgado in het interview zegt zich niet verantwoordelijk te voelen voor de val van zijn bank. 'We hebben allemaal fouten gemaakt,' zei hij eerder over de crisis bij BES. Ook al erkent hij nu wel dat zijn generatie er niet in zal slagen het oude prestige van de naam Espírito Santo te herstellen.

Als ceo van BES en president van GES was Salgado een spin in een complex web van talloze kruisbverbanden

Intussen wemelt het van de geruchten rond de gevallen zakenman. Salgado ontkent dat hij zijn vermogen ergens in Azië heeft ondergebracht, een dubbel nationaliteit heeft en een Braziliaans paspoort zou bezitten. Volgens enkele berichten in de Portugese pers zou Salgado er zelfs na na zijn vertrek nog in zijn geslaagd om 2 miljoen euro te onttrekken aan de bank.

Salgado is na betaling van de borgsom van 3 miljoen euro weer op vrije voeten en houdt kantoor in het vijfsterren Hotel Palácio in de badplaats Estoril. Ook die keuze duidt op historisch besef van de bankmagnaat. Het hotel was in 1941 het onderkomen en werkterrein van de Britse spion Ian Fleming. Later bekend als schrijver van de James Bond-romans, werkte commander Fleming daar, en aan de groene lakens van het vlakbij gelegen Estoril Casino (dat de inspiratie was voor zijn eerste boek Casino Royale), aan 'Operation Goldeneye' van de Britse geheime dienst. Het Palácio is altijd een broeinest van intriges geweest en Salgado moet zich daar thuisvoelen.

Ian Fleming deed hier inspiratie op voor James Bond Ian Fleming deed hier inspiratie op voor James Bond, nu het kantoor van heilige bankier

Dutch Connection

Salgado was 22 jaar lang ceo van BES en president van GES als zodanig spin in het web van de ingewikkelde financiële banden die er tussen de bank, moedermaatschappij GES en de familieholding Rioforte bestaan. In het strafrechtelijk onderzoek naar Salgado speelt een Nederlandse holding van GES een prominente rol. Het gaat om Escom, dat zich onder meer bezighoudt met de exploitatie van diamanten uit Angola, tot 1975 een 'overzees gebiedsdeel' van Portugal. Het bedrijf is ook actief in de olie-industrie en het vastgoed.

Salgado cs vonden in de Portugees Hélder Bataglia een ideale partner voor de herontwikkeling van hun activiteiten in de voormalige Portugese koloniën begin jaren negentig. Bataglia is een charismatische zakenman die opgroeide in het door een bloedige koloniale oorlog geteisterde Angola. Tijdens zijn militaire dienst stond hij naar eigen zeggen oog in oog tegenover jongemannen met wie hij in de schoolbanken had gezeten en die nu streden tegen het Portugese bewind. Na de Portugese Anjer-revolutie in 1974 en de daaropvolgende dekolonisatie vluchtte Bataglia in 1975 naar Lissabon. Daar ontwikkelde hij zich als zakenman in met name het Midden-Oosten.

Hélder Bataglia Hélder Bataglia

Begin jaren 90 wordt hij benaderd door de familie Espírito Santo. Die is er eind jaren tachtig in geslaagd om het eigendom van de na de Portugese revolutie genationaliseerde BES terug te kopen. Onder leiding van Salgado maakt het financiële conglomeraat een snelle groei door. Een van de speerpunten vormen de activiteiten in het voormalige overzeese gebiedsdeel Angola. Het is bekend terrein voor de familie Espírito Santo, die er voor de revolutie belangen in onder meer koffie- en suikerplantages bezat.

Bataglia blijkt een handige zakenman, die zijn liefde voor het land waarin hij opgroeide weet te combineren met een fijnzinnig gevoel voor politieke verhoudingen. Als de burgeroorlog in Angola eind jaren 80 is uitgewoed, begint in de jaren negentig een periode van verzoening en economische groei. Het land profiteert van zijn natuurlijke rijkdommen, zoals olie en diamanten. Escom ontpopt zich tot de grootste particuliere investeerder in Angola en blijkt een goudmijn voor de familie Espírito Santo, die de activiteiten goedkoop via de door haar gecontroleerde, inmiddels beursgenoteerde, bank kan financieren.

Door de economische groei van Angola spuit het geld binnen

Intussen draait ook bank BES Angola de geldkraan open om de vastgoed-boom in en rond de hoofdstad Luanda te financieren. Het geld spuit de kluizen van BES binnen. Maar als de economische groei ook in Angola begint te haperen, blijken vele leningen waardeloos en ontstaat er een gat van 5 miljard euro. De Angolese centrale bank grijpt in en neemt in juli de dochter van BES over.

Volgens tegenstanders van machthebber president José Eduardo dos Santos in het Afrikaanse land, dient Escom vooral als een pijplijn om geld dat eigenlijk aan de staat toebehoort het land uit te sluizen en veilig te stellen in Europa voor de familie en vrienden van Dos Santos. Het land heeft een buitengewoon slechte reputatie op het gebied van corruptie. En daarin speelt Nederland, zoals vaker, een prominente rol.

€85 miljoen zoek

De holding Escom Investments BV is gevestigd in een monumentaal pand aan de Leidsegracht 10. Het is een houdster- en financieringsmaatschappij die hier is gevestigd vanwege de fiscale voordelen die Nederland biedt. Mede dankzij zijn vele belastingverdragen kan Nederland voor internationaal opererende ondernemingen fungeren als een belastingparadijs of fiscale draaischijf. Escom is een grote investeerder in Angola, maar in het moederland Portugal is het bestaan nauwelijks bekend. Dat verandert als blijkt dat Escom betrokken is bij een corruptie-affaire rond de aankoop van twee onderzeeboten van het Duitse Ferrostaal in 2004. Er zouden steekpenningen zijn betaald. Die transactie is intussen het onderwerp van een parlementaire enquête.

Op papier lijkt Escom op dit moment niet veel waard. Uit de door PWC gecontroleerde jaarrekening blijkt dat het bedrijf de laatste drie jaar forse verliezen heeft geleden: 94,3 miljoen euro in 2012, 293 miljoen euro in 2011 en 62 miljoen in 2010. Het groepsvermogen is negatief: -461,4 miljoen euro.

In 2010 besluit Salgado Escom te verkopen. Een koper is er al: het Angolese staatsoliebedrijf Sonangol. De waarde van Escom wordt dan nog geraamd op 800 miljoen euro. In het contract wordt vastgelegd dat voorafgaand aan de eigenlijke verkoop alvast 15 miljoen euro als voorschot wordt overgemaakt aan de aandeelhouders van Escom, GES (67 procent) en bestuurder Bataglia (33 procent).

Tegen de lamp

Kort daarna volgt er een mysterieuze tweede tranche, waarbij er buiten de boeken om via een vermogensbeheerder 85 miljoen euro naar Zwitserland wordt gesluisd. Het is bedoeld als tussenstop, maar er gaat er iets faliekant mis. De Zwitserse bank Credit Suisse ruikt lont en blokkeert de opdracht om het bedrag over te boeken naar een bedrijf in Panama. Later zal blijken dat die onderneming op naam van een familielid van Espírito Santo staat. Het geld wordt daarna gestort op een rekening bij de Zwitserse bank die op naam staat van Banque Privee Espírito Santo, de bank van de gelijknamige familie.

Credit Suisse ruikt lont en blokkeert de opdracht om het bedrag over te boeken naar een familielid in fiscale vrijstaat Panama

De Portugese justitie wordt getipt over deze transactie tijdens operatie Monte Branco, een groot onderzoek naar het op grote schaal witwassen van Portugees geld door de Zwitserse vermogensbeheerder Akoya. Het blijkt dat Akoya de geldstroom van 85 miljoen euro van de Escom-deal naar Zwitserland heeft geleid. Nota bene Bataglia zelf blijkt een van aandeelhouder van Akoya te zijn. En dan blijkt ook nog eens dat BES-ceo Ricardo Salgado een van de klanten is. Het web sluit zich en Salgado wordt eind juli in hechtenis genomen om te worden verhoord over de verdachte verkoop van Escom aan Sonangol.

António Salazar en de familie Espírito Santo steunden elkaar António Salazar en de familie Espírito Santo steunden elkaar

Beerput

En Bataglia? De Portugees met Angolese wortels heeft tot nu toe ontkend betrokken te zijn geweest bij het witwassen van niet-gefiscaliseerde gelden van rijke Portugezen. Hij houdt zich gedeisd. In een interview met weekblad Expresso beweert hij verrast te zijn over de verdenkingen jegens zijn zakenpartner Salgado. Zijn rol in de verschillende affaires is nog onduidelijk, maar het is nauwelijks voor te stellen dat hij van niets wist.

Bataglia, die volgens het handelsregister van de Kamer van Koophandel nog steeds bestuurder is van Escom Investments, heeft tot nu de dans weten te ontspringen. Wel heeft justitie hem verboden contact op te nemen met andere verdachten in het Monte Branco-onderzoek naar belastingontduiking.

Het onderzoek naar de ondergang van BES wordt door Portugese politici en het zakelijke establishment met argusogen gevolgd. De kans is groot dat er een stinkende beerput wordt geopend. Salgado en zijn familie onderhielden immers warme banden met de politiek. Ook dat is een lange traditie. De familie Espírito Santo vormde decennialang een van de belangrijkste pijlers onder de heerschappij van de Portugese dictator Salazar. Het was een van de redenen waarom de familie in 1975 vluchtte naar Zwitserland.


• Lees ook de serie die 925 publiceerde over de gang van zaken rond BES en het belang in de Portugese telecommaatschappij PT
• De foto's van Ian Flemings inschrijving en Salazar met Espírito Santo komen uit Lisbon. War in the shadows of the city of light, 1939-1945 van Neill Lochery

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Arne van der Wal

Gevolgd door 890 leden

Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.

Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren