Netbeheerder Tennet start zoektocht naar energieopslag

  • Goed idee om de elektrische auto accu hiervoor te gebruiken! Niet vergeten je vouwfiets mee te nemen om thuis, of op je werk te komen!
  • Wat eerst moet gebeuren is het elimineren van verspilling van enenergie. Als dat niet gebeurt blijft het dwijlen met de gaskraan open!

Grootschalige energieopslag zal nodig zijn in een duurzaam energiesysteem. Netbeheerder Tennet gaat dan ook op zoek naar mogelijkheden voor extra opslagcapaciteit. Dit brengt nieuwe uitdagingen met zich mee voor het toezicht op de monopolist van het hoogspanningsnet.

Windenergie is aan een flinke opmars bezig in Nederland. Onlangs berichtte het Centraal Bureau voor de Statistiek dat de hoeveelheid windenergie in Nederland het afgelopen jaar met bijna 20 procent is gegroeid ten opzichte van 2014. De totale Nederlandse capaciteit aan windenergie is hierdoor opgelopen tot 3400 MW, waardoor 11 procent van het totale elektriciteitsverbruik in Nederland uit hernieuwbare bronnen komt. Goed nieuws voor het milieu. Maar voor netbeheerder TenneT brengt deze ontwikkeling ook een hoop nieuwe uitdagingen met zich mee. Want hoe gaat de netbeheerder om met een energieproductie die even fluctuerend is als de wind? Blijft het netvermogen dan nog wel in balans? TenneT is verantwoordelijk voor de netbalans – die alleen kan worden gehandhaafd wanneer vraag en aanbod gelijk zijn. Wordt die balans verstoord, dan worden delen van het net afgesloten om de balans te herstellen. Veel mensen komen dan zonder stroom te zitten.

TenneT, het staatsbedrijf dat het hoogspanningsnet in heel Nederland en delen van Duitsland beheert, is onlangs een structurele zoektocht naar opslagcapaciteit begonnen. Naarmate er meer zonne- en windenergie aan het elektriciteitsnet wordt toegevoegd worden de fluctuaties op het net groter. Op het moment dat er ’s avonds veel vraag naar energie is kan het windstil zijn, terwijl er ’s middags weinig vraag naar stroom is, maar de wind volop waait. Aan TenneT de wettelijke verplichting om die vraag en aanbod real-time op elkaar af te stemmen. Die balanshandhaving is nodig om een stabiele stroomvoorziening te garanderen. De Nederlandse stroomvoorziening is een van de meest betrouwbare van Europa. In 2015 zaten we gemiddeld slechts 33 minuten zonder stroom, zo bleek afgelopen week. Maar om dat ook in de toekomst te garanderen, moet TenneT manieren vinden om vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen. Energieopslag is hierbij het sleutelwoord.

Decentrale opslag

Onlangs kondigde Tennet dan ook aan dat het op zoek is naar nieuwe partijen die decentrale opslagcapaciteit willen leveren. Deze opslagcapaciteit wil Tennet gebruiken als primair reservevermorgen voor de balanshandhaving van het net. Primair reservevermogen is het vermogen dat direct kan worden ingezet om de vraag en aanbod op het hoogspanningsnet in balans te houden. Tennet moet wettelijk altijd over 100 MW van zulk vermogen beschikken. Dit vermogen koopt Tennet wekelijks op via een Europese veiling bij de traditionele energiemaatschappijen.

Nu is het energiebedrijf echter op zoek naar andere partijen, waarvan het ook opslagcapaciteit wil gebruiken. Een voorbeeld van zulk decentraal vermogen is het vermogen dat in de batterijen van elektrische auto’s is opgeslagen. Twee weken voor de algemene oproep voor primair reservevermogen kondigde Tennet al aan het een proef te beginnen met The New Motion, Europees marktleider op het gebied van laadpunten voor elektrisch rijden. Met 25.000 laadpalen in Europa beschikt The New Motion over een grote vermogensbuffer die real-time ingezet zou kunnen worden voor balanshandhaving op het elektriciteitsnet. Volgens Ritsaart van Montfrans, oprichter van The New Motion, is de elektrische auto zeer geschikt als buffer in het elektriciteitsnet om zonne- en windenergie goed in op te slaan.

Tennet is op zoek naar nieuwe partijen om opslagcapaciteit van te gebruiken

Maar ook vaste batterijen gaan een rol spelen in de nieuwe visie van Tennet. In Vlissingen nam het Amerikaanse energiebedrijf AES vorige maand een enorme batterij van 20 MW regelvermogen in gebruik. Deze batterij, waarin duizenden lithium-ion batterijen aan elkaar zijn gekoppeld, kan in minder dan een seconde additioneel vermogen leveren aan Tennet om het elektriciteitsnet in balans te brengen. Dat is stukken sneller dan de 10 seconden van een conventionele gascentrale.

Ook in Duitsland nam Tennet afgelopen week nog een 3 MW-batterij in gebruik. Bij de oosterburen is Tennet nu al aan het leren wat de gevolgen zijn van veel duurzaam opgewekte energie voor de balanshandhaving van het net. Sinds 2010 is Tennet actief op de Duitse markt, waar het direct mee moest draaien in de Duitse Energiewende en gedwongen was om grootschalige investeringen in het Duitse net te doen.

Ook in Nederland zitten dat soort grootschalige investeringen eraan te komen. Als landelijke netbeheerder is Tennet vorige maand door de overheid aangewezen als beheerder van het elektriciteitsnet op zee. In die hoedanigheid moet het ervoor zorgen dat de windenergie van zee, waar de overheid volgens het Energieakkoord vol op inzet, ook werkelijk aan land gebracht wordt.


Gerben Hieminga

"Nu rijden auto’s op batterijen, straks misschien op een brandstofcel met waterstof"

Top-down en bottom-up

In 2014 schetste het ING Economisch Bureau de uitdagingen waar Tennet voor staat in haar Themavisie Elektriciteitsnet. Hierin beschrijft de bank hoe het elektriciteitsnet zich kan ontwikkelen tot verschillende mogelijke systemen, die zijn opgebouwd uit centrale of decentrale energieproductie enerzijds en centrale of decentrale energieopslag anderzijds.

Volgens Gerben Hieminga, senior econoom energie & duurzaamheid bij ING en auteur van het rapport, is het echter nog te vroeg om te zeggen welk scenario zich momenteel aan het ontvouwen is. ‘Innovatie van energieopslag staat echt nog in de kinderschoenen. Enerzijds zijn er diverse veelbelovende technologieën zoals accu’s en batterijen. Die bieden veel potentie in auto’s en woonwijken. Maar je kunt energie ook opslaan in gassen (Power to Gas) of vloeistoffen (Power to Liquids). Dit biedt meer potentie in industriële processen. Er is nog veel onduidelijk over welke technologie het beste is en zal doorbreken. Nu rijden auto’s op batterijen, straks misschien op een brandstofcel met waterstof.’

‘Anderzijds is het misschien verstandiger om energieopslag voor onbalansmanagement centraal te regelen. Het IJsselmeer zou bijvoorbeeld centraal gebruikt kunnen worden als energiebuffer door middel van waterbuffering,’ aldus Hieminga.

‘Tennet zit tussen de top-down en bottom-up benadering in'

Tennet lijkt nu in beide bewegingen mee te gaan. ‘Tennet zit tussen deze top-down en bottom-up benadering in. De regionale netbeheerders zijn de eerste partij om bottom-up innovatie in het energiesysteem te faciliteren. Maar dit vertaalt zich door in de dynamiek van het hoogspanningsnet.’ Als de enige beheerder van het hoogspanningsnet in Nederland moet Tennet zowel meegaan in deze dynamiek van onderop, als in de centraal opgelegde beweging naar grootschalige windparken op zee.

Beperkende regelgeving en toezicht

Ook Ad van Wijk, hoogleraar Future Energy Systems aan de TU Delft en nummer 77 in de Duurzame 100 van afgelopen jaar in Trouw, ziet dat gebeuren. ‘Grootschalige en kleinschalig energiesystemen zullen naast elkaar bestaan,’ zegt hij. Dit brengt echter wel nieuwe uitdagingen met zich mee voor de regelgeving van ons energiesysteem. Van Wijk: ‘De regelgeving is de beperkende factor in de energietransitie. Wettelijk gezien mag de netbeheerder helemaal geen stroom opslaan. Dat is niet binnen haar taakomschrijving afgesproken. Maar ik zou het zeer toejuichen als de netbeheerder dat gaat doen.’

'Regelgeving is de beperkende factor in de energietransitie'

Daarvoor moet de regelgeving wel vernieuwd worden. ‘Technisch kan er heel veel, maar er is ook reguleringsinnovatie nodig. Ten eerste moet je de netbeheerders toestaan om op te slaan. Maar je zou opslag ook moeten stimuleren door een heel ander prijssysteem, met flexibele prijzen. Nu is er nog geen stimulans om energie op te slaan als het flink waait,’ aldus Van Wijk.

Volgens Hieminga ligt er ook een uitdaging in het toezicht op de investeringen in het net. De Autoriteit Consument & Markt is de instantie die namens de overheid toezicht houdt op de bestedingen van TenneT. Daarbij let de ACM er vooral op dat er geen onnodige kosten worden gemaakt, want die worden uiteindelijk via de nettarieven doorberekend aan de consument. Hieminga: 'Investeringen in het elektriciteitsnet worden momenteel gecontroleerd op doelmatigheid. Het toetsingskader van de ACM is uit consumentenbescherming gericht op de efficiëntie van investeringen. Maar die focus op de laagste kosten laat weinig ruimte voor de noodzakelijke innovatie. De energietransitie kost nu eenmaal geld. Als je zo’n verandering in gang wilt zetten moet daar ook ruimte voor zijn. In Duitsland is dat gewoon een nationale opgave, die ook best wat meer mag kosten’.

Ironisch genoeg concludeerde de Algemene Rekenkamer vorig jaar juist dat het toezicht van de ACM op TenneT te kort schiet. Volgens de Rekenkamer varen de ACM en de minister van Economische Zaken te veel op de beweringen van TenneT in de beoordeling van netinvesteringen. Er vindt geen onafhankelijke beoordeling plaats van de nut en noodzaak van deze investeringen, zo vond de Rekenkamer, waardoor de consument mogelijk met hogere kosten komt te zitten.

Op gespannen voet

Toezicht en innovatie staan hier dus op gespannen voet met elkaar. Investeringen in energieopslag zijn nu nog risicovol. Hieminga: ‘Accu’s zijn relatief duur en nog niet kostenefficiënt. Door cofinanciering kan dat risico mogelijk wel gedeeld worden.’ Samenwerking met private partijen, zoals The New Motion, maakt dit soort risico’s dus draagbaarder. Desalniettemin blijft scherp onafhankelijk toezicht belangrijk, zij het dat dat toezicht ook oog moet hebben voor de maatschappelijke noodzaak tot innovatie.

Hoe risicovol de investeringsplannen van TenneT zijn zal aankomende dinsdag verder blijken, wanneer TenneT haar jaarcijfers over 2015 presenteert. De vooruitzichten zijn gunstig: in het eerste half jaar van 2015 realiseerde TenneT een forse winstgroei ten opzichte van 2014.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Bart Crezee

Gevolgd door 101 leden

Milieuwetenschapper en schrijft over olie- en gasboringen, de energietransitie en klimaatverandering.

Volg Bart Crezee
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren