© ANP / Lex van Lieshout

De greep van Rabobank op ons voedselsysteem: dit ga ik onderzoeken

    Na jaren van schandalen en dubieuze praktijken lijkt de Rabobank schoon schip te willen maken en tegelijkertijd haar positie als ’s werelds grootste landbouwbank te bekrachtigen. Maar wat is hun macht in de voedings- en agro-industrie precies, en hoe is dat te rijmen met hun voornemens voor een eerlijke en duurzame wereld? Dit zijn de vragen waar ik me in dit nieuwe dossier mee bezig wil houden.

    ‘Hé, heb je even? Stel je eens voor dat er genoeg en gezond voedsel is voor iedereen...’ Wat volgt zijn wereldburgers — een vrouw in de supermarkt, een jager in de Amazone — dromend over een eerlijke wereld zonder honger of vluchtelingenstromen. ‘Dat we meer voedsel produceren zonder de aarde uit te putten.’

    Een nieuwe campagne van Oxfam? Van Unicef misschien?

    ‘En stel je nu eens voor dat het een bank is die hiervoor opstaat.’ Triodos dan? Nee, ook niet. Als we ons voorstellen het wereldvoedselprobleem op te lossen, doen we dat natuurlijk met… de Rabobank. 

    ‘Growing a better world together’, heette het reclamespotje. En op lof kon het niet altijd rekenen. Wel op aantijgingen van grootspraak en schijnheiligheid: ‘In die reclame doen ze zich voor als wereldhelper, als een soort Greenpeace of Amnesty International. [...] De Rabobank zal best voedselprojecten financieren. Maar doe nou niet alsof je daar niet gewoon geld mee verdient,’ zei Mat Matheij, die in oktober een klacht indiende bij de Reclame Code Commissie. 

    De Commissie nam de klacht in behandeling en gaf de bank in november een tik op de vingers. De televisiecommercial zou misleidend en oneerlijk zijn, omdat de bank niet kan beloven dat haar aanpak ‘tot een oplossing van het wereldvoedselprobleem zal leiden’.  Rabobank schrapte daarop de zin dat de kijker de bank ‘aan deze belofte mag houden’.

    De Rabobank is een van de grootste Food & Agri-banken ter wereld

    Dikke vinger

    Opgelost, denk je misschien. Maar waarom komt een bank eigenlijk met zulke idealistische leuzen? De Rabobank heeft een enorme invloed op wie ons eten produceert, hoe en waar dat gebeurt, en wie daar uiteindelijk van profiteert. Wat zijn hun belangen in het bestrijden van deze wereldproblemen?

    Om deze vragen te beantwoorden duik ik voor Follow the Money in de wereldwijde voedings- en agro-industrie. Daarbij neem ik in het bijzonder de Rabobank onder de loep. De van oudsher coöperatieve instelling is een van de grootste Food & Agri-banken ter wereld, en heeft zowel in Nederland als daarbuiten een heel dikke vinger in de pap van de landbouw en voedselproductie. 

    Wat heet: in 2017 had de bank in totaal bijna 98 miljard euro aan leningen in de Food & Agri-sector uitstaan, waarvan 38 procent in Nederland. De Rabobank is in Nederland dan ook marktleider in deze sector: 86 procent van de daar uitstaande leningen behoren de bank toe. 

    Maar ook internationaal is de Rabobank prominent aanwezig. In de Verenigde Staten is de Rabobank goed voor 7,1 miljard euro aan uitstaande leningen, waarmee ze na Wells Fargo de grootste landbouwbank van de VS zijn. In Australië en Nieuw-Zeeland gaat het zelfs om 16,3 miljard euro. 

    De 99 problems van de Rabobank

    Bijna 100 miljard aan uitstaande leningen. Best knap voor een bank die ooit begon als een verzameling van kleine boerenleenbanken, en die lange tijd bekend heeft gestaan om haar betrouwbaarheid en degelijkheid. De Rabobank was de bank die lokaal aanwezig was, waar alles draaide om de klanten, en bovendien: een bank die niet in handen was van aandeelhouders, maar van de leden zelf.

    "‘De bank die het anders doet’ ging toch wel erg lijken op de beursgenoteerde concurrenten"

    Maar vanaf de jaren tachtig ontstaan er langzaam maar zeker scheuren in dat imago. Om een groeiend aantal internationaal georiënteerde klanten te bedienen, vestigt de bank zich ook in het buitenland. Het concept van een ‘landbouwbank’ was in veel landen nog vrij uniek, dus kon de bank zich daar als specialist profileren.

    De keerzijde van die uitbreiding: ‘de bank die het anders doet’ ging in veel opzichten toch wel flink lijken op  beursgenoteerde concurrenten als ABN Amro en de ING. De internationalisering kostte bakken met geld, de bank verkocht ingewikkelde financiële producten en ging commerciële samenwerkingen aan met partijen die niet bij het karakter van de bank pasten. Toch leek het even de perfecte strategie: de Rabobank slaagde erin om mee te doen met de grote jongens, maar was tijdens de financiële crisis wél de enige systeembank die zonder staatshulp overeind wist te blijven.

    Het was te vroeg gejuicht: de echte problemen bij de Rabobank ontstonden pas in de jaren na de crisis. Zo was er de oneigenlijke verkoop van MKB-derivaten, de afdeling Bijzonder Beheer die zo graag de hypotheekportefeuille wilde afbouwen dat ze klanten met restschulden achterliet, en natuurlijk de Libor-fraude. Ook wordt de Rabobank regelmatig beschuldigd van betrokkenheid bij praktijken als landroof, in Roemenië bijvoorbeeld.

    Het is geen geheim dat de bank orde op zaken heeft moeten stellen en daarbij soms diep in de buidel heeft moeten tasten. 

    In dit dossier

    Follow The Money schreef eerder al over belangenverstrengeling tussen de universiteit van Wageningen en het bedrijfsleven, over het Nederlandse mestbeleid en mestfraude, over internationale handelsverdragen als CETA en TTIP, en over megafusies van landbouw- en chemicaliëngiganten. Niet zelden wordt de Rabobank bij deze verhalen genoemd.

    Welke belangen behartigt de Rabobank?

    Wanneer een bank haar klanten financiert heeft ze hier vanzelfsprekend wat over te zeggen. Wat ik me steeds vaker afvraag: welke belangen behartigt de Rabobank precies? Die van de Noord-Brabantse boer of een Indonesisch veenbos, of toch vooral die van zichzelf en van grote multinationals? 

    Dat wil ik voor Follow the Money uitzoeken. Welke afwegingen onze ‘eigen’ Rabobank maakt bij het toekennen van een financiering; wie mag produceren en wie niet, voor welke prijs, en hoe dit de toekomst van ons voedingssysteem bepaalt. 

    Dit zijn enkele specifieke kwesties die ik wil onderzoeken: 

    • Verduurzaming landbouw en veeteelt in Nederland

    De glastuinbouw, landbouw en veeteelt in Nederland staan op het punt om te verduurzamen, als ze daar niet al mee bezig zijn. Een goed voorbeeld is de veehouderij in Noord-Brabant: een provincie die berucht is om de grote overlast die de sector bezorgt aan natuurgebieden en omwonenden. 

    Die overlast is zo acuut, dat de Provinciale Staten van Noord-Brabant in juli 2017 besloten om de transitie naar een duurzame veehouderij maar liefst zes jaar te versnellen. In plaats van 2028, moet de sector nu al in 2022 aan strengere milieu-eisen voldoen. Omdat de Rabobank het overgrote deel van de agrarische sector in Nederland financiert, zal de bank ook in dit proces een grote rol spelen.

    Een deel van de boerenbedrijven gaat verbouwen of uitbreiden. Deze boeren zullen dus nieuwe hypotheken of leningen afsluiten. Andere bedrijven moeten sluiten of verkopen, omdat ze geen nieuwe leningen kunnen of willen aangaan. Wat heeft de bank te zeggen over welke bedrijven blijven voortbestaan, en welke moeten verkopen of afbouwen?

    • Speculatie met voedsel

    De wereldwijde voedselcrisis van 2007-2008 zorgde voor extreme prijsstijgingen van onder andere graan, maïs en rijst, en raakte voornamelijk ontwikkelingslanden hard. De oorzaken van deze crisis zaten onder meer in de stijgende olieprijs, de sterke groei van de bevolking in Afrika en Azië, en de veranderende eetpatronen in die regio’s.

    Uit onderzoek van SOMO en de Verenigde Naties blijkt echter dat ook de ontspoorde handel van derivaten door speculanten verantwoordelijk waren voor de extreme stijging en volatiliteit van de voedselprijzen.

    De Zembla-aflevering Handel in honger besprak de betrokkenheid van Nederlandse instellingen als pensioenfondsen en banken. Onder meer ABN Amro en de Rabobank, toen nog eigenaar van vermogensbeheerder Robeco, hadden een significant aandeel in deze praktijken.

    Ondertussen is Robeco volledig in handen van het Japanse Orix. Maar heeft de Rabobank de discutabele derivatenhandel ook echt stopgezet?

    • Markt- en machtsconcentratie

    Door de grote hoeveelheid fusies en overnames komen steeds meer onderdelen van de productieketens van ons voedsel in bezit van steeds mínder bedrijven. Van supermarktconcerns tot agrochemie-giganten (denk aan de fusie van chemieconcern Bayer met zadenproducent Monsanto): de consolidatiegolf is sinds een paar jaar met volle kracht ingezet. Banken zijn hierbij betrokken en verdienen er grof geld aan. Maar zowel boeren als consumenten vrezen de groeiende machtsconcentratie die deze golf met zich meebrengt.

    Is die vrees terecht? Wat zijn de gevolgen van deze concentratie? En welke belangen zijn hiermee gemoeid?

    Tips

    Heb je een idee voor een goed verhaal? Of weet je meer over een van deze onderwerpen? Aarzel niet om contact met me op te nemen. Dat kan hieronder in de comments. Je kunt ook een email sturen naar cosette.molijn [at] ftm.nl. Ook kun je je mail versleutelen met PGP. Mijn sleutel vind je hier; de 'fingerprint' is 7B3C EC60 60EB E256.

    Ik hoor graag van jullie!

    Over de auteur

    Cosette Molijn

    Begon ooit als sterrenkundige; duikt nu voor FTM in de financiële sector achter de voedings- en landbouwindustrie.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren