Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa? Lees meer

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa?

In dit dossier zoeken we uit wat de geldstromen van en naar Rusland ons vertellen. We analyseren de rol die Nederland speelt in het schaakspel van de Russische machthebbers en schatrijke oligarchen – van Groningen, de Zuidas tot en met Den Haag.

59 Artikelen

Beeld © Leon de Korte

Russische oorlogszucht verpest Nederlands succesverhaal in Noordpoolgebied

Het poolgebied aan de Russische noordkust wordt door smeltend ijs steeds toegankelijker. Onder aanmoediging van de Nederlandse overheid baggeren, boren, bouwen en sjouwen bedrijven als Van Oord, Boskalis en Mammoet er met Russen aan de winning van olie en gas. De Oekraïne-oorlog dwingt ze hun knopen te tellen.

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Door klimaatverandering wordt het Arctisch gebied zowel op land als op zee steeds beter toegankelijk. Ook voor het bedrijfsleven. Onder het smeltende ijs lonkt ruim een kwart van ’s werelds onontdekte olie- en gasreserves.
  • De regio is een hotspot voor Nederlandse concerns als Mammoet, Boskalis en Shell die er samenwerken met de Russische energiemaatschappijen Gazprom, Rosneft en Novatek.
  • Nederland ziet de exploitatie van het Arctisch gebied als onvermijdelijk en bij voorkeur uitgevoerd door Nederlandse bedrijven. Want die hebben de expertise en werken het meest duurzaam, zo is de gedachte. Natuurorganisaties vrezen een vicieuze cirkel van vervuilende activiteiten die verdere opwarming van het Arctisch gebied juist in de hand werken.
  • De Oekraïne-oorlog maakt dat het merendeel van de bedrijven de werkzaamheden in Rusland – en daarmee in het Arctisch gebied – stillegt of stopt. Dit raakt de Russische energiesector. Grote energieprojecten lopen vertraging op, bijvoorbeeld omdat Rusland niet meer kan rekenen op de benodigde ijsbrekers die Europese partners zouden leveren.
  • Dit artikel van The Investigative Desk is het eerste van een tweeluik over het Noordpoolgebied en zoomt in op de belangen van Nederlandse bedrijven. In het tweede deel ligt de focus op de worsteling van wetenschappers en ambtenaren die het Noordpoolgebied willen beschermen.
Lees verder

Russische havens moeten door Russen worden uitgegraven, vindt Gleb Yevtushenko. De directeur wil met zijn Russisch ingenieursbedrijf de eerste nationale baggervloot bouwen.

Nu graven Belgen en Nederlanders vaargeulen en havens in Ruslands nieuwe energieprovincie voor de Noord-Siberische kust. Die verkrijgen daarmee kennis ‘die ze niet zouden moeten hebben’ over locaties van strategisch belang, zegt Yevtushenko eind 2020. ‘Gelukkig leven we in vredestijd, dankzij God en, natuurlijk, dankzij onze president.’

Yevtshenko’s baggerambities ontstonden zo’n tien jaar eerder op het Siberische schiereiland Jamal. Daar ploegden schepen van Van Oord uit Rotterdam en Boskalis uit Papendrecht door het zee-ijs om geulen uit te graven voor de leidingen waarmee Gazprom Europa – onder meer via Nord Stream – aansloot op de grootste gasreserves ter wereld. 

Rusland heeft de techniek noch de schepen om met de Nederlanders te concurreren, zag Yevtushenko. ‘Dus hebben we besloten het materiaal en de kennis in te kopen,’ zei hij eind 2020. 

Genoeg te baggeren

Hij is dan net terug uit Nederland, van een bezoek aan scheepsbouwer Royal IHC Merwede in Kinderdijk. Foto’s laten zien hoe de kale, bonkige Rus een baggerschip over het grijze water van een Nederlands kanaal stuurt, handen schudt, een intentieverklaring tekent. Scheepsbouwer IHC zal de eerste baggerschepen, ondersteunende werkboten en materieel leveren voor de Russische baggervloot in wording.

‘Rusland heeft de techniek noch de schepen om met Nederlanders te concurreren, dus hebben we besloten die in te kopen’ 

Er valt genoeg te baggeren. Rusland haalt meer dan 90 procent van zijn gas en 17 procent van zijn olie uit het Noordpoolgebied. Het land investeert de komende jaren miljarden in oliewinning en in de bouw van terminals om vloeibaar aardgas (lng) te exporteren naar Europa en Azië. 

De Russische overheid trekt nog eens 11 miljard dollar uit voor het aanleggen van vaargeulen en havens, en voor (nucleaire) ijsbrekers, om van de Noordelijke Zeepassage een aantrekkelijk alternatief te maken voor het Suezkanaal. Europees vrachtverkeer kan zo ‘bovenlangs’ China bereiken – via een aanzienlijk kortere route, vermoedde Willem Barentsz ruim 400 jaar geleden al. Van Rotterdam naar China scheelt het zo’n 5000 kilometer.

Smeltend ijs

Door klimaatverandering wordt de Arctische regio van Alaska tot Spitsbergen steeds toegankelijker. Onder het smeltende ijs wacht een kwart van ’s werelds onontdekte olie- en gasvoorraden. Rusland rekent bijna de helft van dit gebied tot zijn territoriale wateren.

Dit maakt Rusland tot een hotspot voor ondernemers uit Nederland. The Investigative Desk bracht de zakelijke belangen in kaart van 23 Nederlandse bedrijven op de ‘Arctische markt’. Ze bouwen schepen en windparken, importeren mineralen en metalen, investeren in mijnbouw, en zorgen voor het transport van zware materialen. Maar het is bovenal de energiesector die ze werk oplevert.

Onder het ijs wacht een kwart van ’s werelds onontdekte olie- en gasvoorraden

De Nederlandse overheid stimuleert die bedrijvigheid. Ze ziet de exploitatie van het Noordpoolgebied als onvermijdelijk. En als er dan toch gevaren, gebaggerd en geboord wordt, dan door bedrijven uit Nederland. Die hebben de expertise en werken het meest duurzaam.

Natuurorganisaties zijn sceptisch. ‘De bedrijfsactiviteiten die de klimaatcrisis mede veroorzaken maken dat het Arctisch gebied toegankelijker wordt voor vervuilende fossiele projecten,’ zegt Noordpooldeskundige Gert Polet van het World Wide Fund for Nature (WWF). ‘Die dreigende cynische vicieuze cirkel moeten we voorkomen.’

Clusterfuck

De internationale interesse van bedrijven en overheden in het Noordpoolgebied nam begin deze eeuw een vlucht. ‘Een clusterfuck van grote gebeurtenissen,’ vat Annika Nilsson die jaren samen. Nilsson doet aan het Nordland Research Institute in Noorwegen onderzoek naar internationaal Arctisch beleid. 

In 2004 werd het rapport Climate Change in the Arctic wereldnieuws. Een internationale samenwerking van honderden wetenschappers bracht samen met inheemse bevolkingsgroepen de enorme invloed van door de mens veroorzaakte klimaatverandering in kaart. 

Het Noordpoolgebied warmde twee keer zo snel op dan gedacht, concludeerden de wetenschappers. In dit tempo zou het Arctisch zee-ijs, samen met het ecosysteem, in de zomer van 2070 verdwenen zijn.

Terwijl bioscoopbezoekers naar ijsberen keken, keek de industrie uit naar een rapport over olie en gas

Al Gore putte twee jaar later uit dit rapport voor zijn klimaatfilm An Inconvenient Truth. Maar terwijl wereldwijd bioscoopbezoekers keken naar smeltende gletsjers, uitgehongerde ijsberen en alarmerende grafieken, keek de fossiele industrie volgens Nilsson reikhalzend uit naar een ander rapport – dat van de onderzoeksinstelling U.S. Geological Survey. Want onder wat nu nog ijs was, lonkten vermoedelijk grote olie- en gasreserves. 

In 2008 werd hun geduld beloond. De geologen berekenden dat het Arctisch gebied naar verwachting 13 procent van de onontdekte olie en maar liefst 30 procent van het onontdekte gas bevat.

Lees verder Inklappen

Expertise uit Nederland doet het goed in Rusland, met name in de fossiele sector. 

Het Nederlandse transportbedrijf Mammoet toont in een pakkende video uit 2018 hoe rollende, rode, platte trailers met een lengte van bijna vijfhonderd meter complete torens voor de productie van vloeibaar gas vanaf een schip de kust oprijden. 

Het Noordpoolgebied is een terrein voor grote spelers en imposante projecten

De lng-torens van 7,000 ton worden op afstand gebouwd en kant-en-klaar neergezet bij de gasvelden op Jamal. Noodzaak, gezien de lokale omstandigheden, met een temperatuur die kan zakken tot minus 57 graden en een zon die zich het grootste deel van het jaar niet laat zien. Het maakt Jamal LNG tot ‘de meest complexe opdracht ooit,’ aldus Mammoet.

Het Noordpoolgebied is een terrein voor grote spelers en imposante projecten. Op Gydan, het schiereiland tegenover Jamal, werkt Novatek, de Russisch kampioen in vloeibaar aardgas, aan het project Arctic LNG dat moet concurreren met vloeibaar aardgas uit de Verenigde Staten. 

Recordopdracht

Gazprom Neft, de oliedochter van het gasconcern, onderzoekt even verderop de mogelijkheden voor oliewinning uit ’s werelds meest noordelijke velden. Weer een baai verder investeert Rosneft, het staatsoliebedrijf van Poetin-vertrouweling Igor Sechin, ruim 120 miljard euro in Vostok Oil. Bij voltooiing moet het jaarlijks tot 100 miljoen ton olie produceren.

Het Nederlandse Mammoet profiteert. Het transportbedrijf sleept in 2020 opnieuw een recordopdracht binnen, nu om lng-torens in Moermansk aan land te brengen. 

Buitenlandse expertise is nog altijd essentieel voor de Russische ambities, zegt Justin Vreugdenhil, manager marketing en communicatie bij Mammoet. ‘Door de regelgeving winnen de Russische bedrijven standaard de tenders voor grote opdrachten.’ 

Maar het winnende bedrijf trekt vervolgens buitenlandse onderaannemers aan, zegt Vreugdenhil: ‘Vaak komt aan het project zelf haast geen Russisch bedrijf te pas.’

Gazprom Neft start eind 2020 op het noordelijkste puntje van Gydan een joint venture met Shell en tekent in de zomer van 2021 een raamovereenkomst voor oliewinning in een oostelijker deel van het Noordpoolgebied. 

‘Russische bedrijven winnen de tenders, maar aan de projecten zelf komen ze haast niet te pas’

De Rotterdamse grondstoffenhandelaar Vitol heeft er ook vertrouwen in en investeert zowel in het lng-project van het Russische Novatek als in de oliewinning van staatsoliebedrijf Rosneft.

De Rotterdamse haven, door de Russische viceminister van Energie tot ‘energiepoort naar Europa’ gedoopt, is van groot belang voor de Russische export. Ze is de tweede handelspartner van de haven van Moermansk voor metalen als koper, nikkel en aluminium en een belangrijke overslaghaven voor Russische olie en kolen – en in toenemende mate voor lng. 

Ankerplaats

Dankzij toenemende import uit Jamal zag Rotterdam de overslag van vloeibaar aardgas in 2018 stijgen met ruim 160 procent, en het jaar daarop met 94 procent. 

Inmiddels komt een kwart van het lng uit Rusland. Het Havenbedrijf werkt ook samen met Shell en het Russische Sovcomflot die Rotterdam gebruiken als bunkerhaven voor lng.

Dankzij de import uit Jamal steeg in Rotterdam de overslag van lng in 2018 met 160 procent en in 2019 met 94 procent

Tegelijk boren ook Nederlandse scheepsbouwers en offshorebedrijven de Arctische markt aan. Boskalis voert met het schip de Willem van Oranje, gebouwd door Royal IHC, baggerwerkzaamheden uit voor Artic LNG. 

Aardgasconcern Novatek maakt er gebruik van de diensten van Van Oord voor het uitgraven van een haven in de Golf van Ob. Die moet een ankerplaats worden aan de vaarroute door de Noordelijke Zeepassage, waarvan Rusland zoveel verwacht. De Happy Rover van het Amsterdamse BigLift vestigt in 2017 een record door als eerste zware-ladingschip binnen een vaarseizoen via de Noordelijke Zeeroute en de Noordwestelijke passage rond de Noordpool te varen.

Maar grote projecten brengen ook grote risico’s met zich mee.

Op 29 mei 2020 zakken bij het Siberische plaatsje Norilsk de staanders van een roestige brandstoftank in de bodem: 21,000 ton diesel lekt in nabijgelegen rivieren en meren en vervuilt een gebied van 350 vierkante kilometer. De tank van het mijnbedrijf Norilsk Nickel is neergezet op permafrost, maar klimaatverandering maakt dat de bodem nu ’s zomers ontdooit. De ingestorte tank veroorzaakt een van de ergste milieurampen in Ruslands geschiedenis.

Grootste vervuiler

ABN Amro en ING, het pensioenfonds ABP en het verzekeringsbedrijf Aegon stopten geld in Norilsk Nickel, dat graaft naar palladium, kobalt en nikkel – metalen die essentieel zijn voor de energietransitie omdat ze als grondstoffen dienen voor accu’s. Tegelijk geldt het bedrijf, dat zijn oorsprong kent in de Siberische goelagkampen, als de grootste vervuiler van het Noordpoolgebied, vanwege zijn enorme uitstoot van zwaveldioxide. 

De ingestorte dieseltank stond op permafrost, maar klimaatverandering maakt dat de bodem nu ontdooit

Arctische operaties zijn riskant, zowel voor het milieu en de veiligheid van werknemers als financieel. ‘In de regel praten bedrijven daarom niet over Arctische projecten,’ zegt een anonieme bron in de transportsector. ‘Bedrijven doen er alles aan om de risico’s te beperken, we houden ons strikt aan de nationale en internationale regelgeving.’ Want als er wat misgaat ‘is er gelijk stront aan de knikker. De schade is dan enorm, ook voor de reputatie van het bedrijf. Dat kan funest zijn.’ 

Shell in Alaska, Shell uit Alaska

Toen de U.S. Geological Survey in 2008 de hooggespannen verwachtingen van de olie- en gassector met concrete cijfers bevestigde, verwachtten sommigen een Arctische goudkoorts.

Maar nee, nuanceerde Robert Jan Blaauw, projectleider voor Alaska bij Shell, in 2011. De Noordpool zou het domein blijven van ‘grote spelers’ en ‘kostbare en grootschalige operaties’. Het gebied vereiste een lange adem, geen gejaagde beslissingen. Maar de ‘race naar de Noordpool,’ die was toen al begonnen. 

Een jaar later sloeg het boorschip Kulluk los toen Shell het in zwaar winterweer met metershoge golven probeerde te verslepen. Het bedrijf zei dat dit nodig was voor onderhoudswerkzaamheden. Volgens de Amerikaanse kustwacht wilde Shell het schip buiten de territoriale wateren brengen om zo belasting te ontwijken. De Kulluk strandde uiteindelijk in een natuurreservaat, waarbij de tanks met ruim 500,000 liter brandstof intact bleven.

Het was niettemin een harde klap voor Shell. Vanwege de 3,6 miljard euro die het bedrijf al in Alaska had gepompt, maar ook door reputatieschade. Milieuorganisaties als Greenpeace vierden hun gelijk: Shell kon de veiligheid van Arctische boringen niet garanderen. 

De kelderende olieprijzen maakten nagenoeg een einde aan Shells plannen in de Noordelijke IJszee, tot vreugde van Greenpeace

In 2015 volgde opnieuw een dreun, toen proefboringen in de Tsjoektsjenzee veel te weinig opleverden om de investering van 7 miljard euro te legitimeren. 

De kelderende olieprijzen maakten nagenoeg een einde aan Shells plannen in de Noordelijke IJszee, tot vreugde van Greenpeace. Toch presenteerde Shell in 2020, na een afwezigheid van vijf jaar, nog een optimistisch vijfjarenplan voor energiewinning in Alaska, daartoe aangemoedigd door de Trump-regering. 

Maar inmiddels is dat wat ooit een race was een worsteling geworden. Shell is momenteel hard op zoek naar een partner om in de Beaufortzee naar olie te boren. Het heeft de licenties al tien jaar in bezit maar andere bedrijven staan niet in de rij. Het gevolg van de pandemie, claimt Shell. Toch heeft het alle andere licenties om in het gebied naar olie en gas te zoeken laten verlopen of verkocht. 

Lees verder Inklappen

Nederland stond altijd vierkant achter de Arctische activiteiten van zijn ondernemers. 

Toenmalig premier Jan Peter Balkenende (CDA) leidde eind 2007 een handelsmissie om president Poetin warm te maken voor Nederlandse deelname aan de ontginning van olie- en gasvelden bij het schiereiland Jamal. 

De lobby wierp zijn vruchten af. Boskalis en Van Oord sleepten baggercontracten binnen en Shell tekende een samenwerkingsovereenkomst met Gazprom voor de ontginning van fossiele energie.

Een kleine twintig bedrijven – waaronder ING, de rederijen Royal IHC en Wagenborg, en het transportbedrijf Mammoet – organiseerden zich met het ministerie van Economische Zaken en kennisinstituten als de TU Delft en TNO in een consortium om de Nederlandse belangen aan de ‘New Frontier’ te verstevigen. Het paste bij het Nederlandse geloof in het eigen bedrijfsleven.

Balkenende maakte Poetin warm voor Nederlandse deelname aan de winning van olie en gas

Onder minister Uri Rosenthal (VVD) bracht het ministerie van Buitenlandse Zaken een nieuwe versie van het poolbeleid uit. Sinds de introductie in de jaren tachtig verzorgde het ministerie iedere paar jaar een nieuwe update. Het beleid omvatte de Nederlandse belangen op milieu-, wetenschappelijk, militair en economisch gebied. 

Tussen 2011 en 2015 prevaleerde vooral het laatstgenoemde belang. Als zestiende economische mogendheid van de wereld kon Nederland het zich ‘niet permitteren’ afzijdig te blijven, oordeelde het ministerie. Het Arctische gebied kwam ‘binnen bereik’ van het Nederlands bedrijfsleven. En juist omdat ‘het tegengaan van klimaatverandering een belangrijke prioriteit is,’ had dat ‘een sleutelrol’ te vervullen. 

Dankzij hun technische expertise konden Nederlandse bedrijven met ‘veilige en duurzame activiteiten’ bij uitstek bijdragen aan een ‘acceptabele, duurzame economische ontwikkeling van het Noordpoolgebied’. 

Daarom wilde Nederland samenwerken met Noorwegen en Rusland in ‘het duurzaam en milieuvriendelijk exploreren, winnen en vervoeren van olie en gas’.

Eigen verantwoordelijkheid

In de meest recente Polaire Strategie 2021-2025, nog opgesteld onder het vorige Kabinet-Rutte, stelt Nederland zich ‘terughoudend’ op tegenover olie- en gaswinning vanwege ‘de grote milieu- en veiligheidsrisico’s in met name kwetsbare zeeën’. De werkzaamheden die er worden uitgevoerd moeten voldoen aan ‘zeer strenge milieu- en veiligheidsnormen.’

Dat klinkt als een kentering in het denken, ware het niet dat Nederland zijn normen niet kan opleggen of handhaven. Arctische staten zwaaien de scepter in de eigen territoriale wateren. 

Bij navraag blijkt dat Buitenlandse Zaken, het verantwoordelijke ministerie, ook helemaal ‘geen totaalbeeld heeft van de bedrijven die actief zijn in het Arctisch gebied’. Het is ‘de verantwoordelijkheid van bedrijven zelf’ om zich te houden aan internationale richtlijnen, laat de woordvoerder weten.

Nederland kan zijn normen niet opleggen, Arctische staten zwaaien de scepter in hun eigen wateren

Dit antwoord duidt op muurtjes tussen de verschillende directies van het ministerie. Zo organiseerde de Directie internationaal ondernemen de afgelopen jaren de Werkgroep Energie, een geregeld overleg tussen de Nederlandse en Russische overheid. Op deze bijeenkomsten, waarbij ook het bedrijfsleven aanwezig is, ging het ongeremd over olie- en gasprojecten in het Noordpoolgebied.

‘Big bet on lng’

In mei 2018 kwam de Werkgroep voor het eerst weer bijeen na het neerhalen van vlucht MH17 in 2014. In de voorbereidende stukken constateerden Nederlandse ambtenaren dat de Russische ‘big bet on lng’ kansen bood. ‘Omdat de aandacht van de gassector verschuift naar het hoge Noorden. Nederlandse bedrijven zullen mee willen schuiven om competitief te blijven.’ 

Mammoet en Van Oord informeerden de deelnemers, onder wie vertegenwoordigers van de Russische energiereuzen Gazprom, Rosneft en Novatek, over de eigen expertise in de aanleg van infrastructuur voor de gasindustrie. 

Het eveneens aanwezige Demaco Holland, specialist in cryogene technieken, laat ons desgevraagd weten aan de bijeenkomst enkele opdrachten te hebben overgehouden. 

In februari 2020 kwam de Werkgroep Energie weer bijeen, dit keer in Moskou. Kort daarna publiceerde het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken een informatiebrochure over de Arctische lng-projecten van Novatek, Gazprom en Rosneft. 

In de Werkgroep Energie van Buitenlandse Zaken ging het ongeremd over olie- en gasprojecten in het Noordpoolgebied

In juli dat jaar volgde een factsheet over bedrijfskansen in Russische windenergie en halverwege 2021 een brochure over waterstof. In die teksten biedt de ambassade in Moskou bedrijven hulp aan bij het vinden van ‘informatie, subsidies en financiering’.

Volgens Buitenlandse Zaken stonden de brochures los van de Werkgroep Energie, al kan het ministerie niet zeggen met welk doel ze zijn gepubliceerd, anders dan ‘voor geïnteresseerde Nederlandse bedrijven’. 

Klein bier

De woordvoerder stelt dat er ‘voor zover bekend’ door geen van de bedrijven gebruikgemaakt is van subsidies of andere financiële ondersteuning. Dat is jammer. Want subsidies zijn juist een middel waarmee de overheid milieu- en veiligheidseisen kan opleggen aan bedrijven. Het probleem is ook dat de bedragen te klein zijn om bedrijven te verleiden zich te laten opzadelen met extra milieuregels: 10 duizenden of 100 duizenden euro. Klein bier voor de uitsluitend grote concerns die in het Noordpoolgebied actief zijn.

De overheid helpt bedrijven dus wel naar het hoge noorden, maar heeft vervolgens weinig tot geen middelen om de beoogde ‘duurzame ontwikkeling’ te garanderen.

Duurzame exploitatie

Nederland ‘verwacht van bedrijven’ dat zij duurzaam ondernemen. Voor wat de overheid daaronder verstaat verwijst de Polaire Strategie naar de OESO-richtlijnen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Bedrijven hebben zich te houden aan ‘eisen’ rond milieu, arbeidsomstandigheden en corruptie. En die ‘eisen’ gelden alleen voor bedrijven die subsidie aanvragen. Geen subsidie, geen Nederlandse regels.

Internationaal ziet Nederland het VN-Zeerechtenverdrag als de basis voor duurzaam beheer van de poolzeeën. Op grond van dat verdrag kunnen Arctische staten claims leggen op gebieden die tot 200 zeemijl van hun kust liggen. Wat daarbinnen valt, geldt als ‘exclusieve economische zone’ (EEZ) van dat land, waarbinnen de overheid eigen wetten mag voeren. Dat geeft overheden ook ruimte bedrijven in de eigen EEZ geheel of tijdelijk uit te zonderen van internationale milieuafspraken, zoals het verbod op het gebruik van zware stookolie in de scheepvaart.

De Verenigde Staten weigeren het Zeerechtenverdrag vooralsnog te ratificeren.

Milieueisen gelden alleen voor bedrijven die subsidie aanvragen – geen subsidie, geen Nederlandse regels

In beide poolgebieden geldt de zogeheten Polar Code, met bindende bepalingen voor scheepsconstructie, uitrusting, opleiding, zoek- en reddingsacties en milieubescherming. De Polar Code geldt lang niet voor alle schepen. Arctische Staten hebben binnen hun eigen territoriale wateren uitzonderingen bedongen. ‘Al die uitzonderingen maken dat de internationale afspraken die er zijn, absoluut niet toereikend zijn om het Arctisch gebied effectief te beschermen,’ oordeelt Gert Polet van het WWF.

Nederlandse ambtenaren en wetenschappers zijn actief in verschillende Arctische organisaties. Daar doen ze verwoede pogingen de internationale regels scherp te stellen. In een tweede artikel gaan we daar nader op in.

Lees verder Inklappen

Noordpooldeskundige Gert Polet van het WWF ziet de interesse van bedrijven in het Arctisch gebied al twee decennia meedeinen met de olie- en gasprijzen. Nu klimaatverandering de olie- en gasvoorraden toegankelijker maakt, vreest hij dat ‘de vrijgekomen olie- en gasvelden worden ontgonnen, wat de opwarming van het mondiale klimaat zou versnellen’.

Polet is niet gerustgesteld door de aankondiging van Shell in 2021 dat het niet verder in Arctische olie investeert. ‘Ze hebben nog licenties in het gebied en houden die ook. Dan is mijn suggestie: lever ze maar weer in.’

Gedeeltelijke exodus

Kort na ons gesprek valt Rusland Oekraïne binnen en kondigt ceo Ben van Beurden aan dat Shell zich gefaseerd terugtrekt uit Rusland. ‘We zijn geschokt door de verloren levens in Oekraïne, die het resultaat zijn van een zinloze daad van militaire agressie.’ 

De Rotterdamse grondstoffenhandelaar Vitol weet van de crisis te profiteren door van Rusland een flinke korting te bedingen op ruim drie miljoen vaten olie en die aan India te verkopen

De Arctische projecten van Rosneft, Gazprom en Novatek, die zwaar leunen op westerse technologie en financiering, zullen vertraging oplopen. Ze raken hun politiek besmette olie en gas een stuk lastiger kwijt, zeker nu de winning door sancties wordt bemoeilijkt: Europese en Aziatische partners leveren geen onderdelen meer voor de benodigde ijsbrekers.

Mammoet is naar eigen zeggen ‘geschokt door de tragische ontwikkelingen’. Het laat weten ‘voor nu geen nieuwe investeringen te doen en geen nieuwe projecten te starten’. 

Van Oord en Boskalis zeggen beide alle projecten in Rusland te staken. Volgens Peter Berdowski, bestuursvoorzitter van Boskalis, varen er nog wel enkele schepen onder de vlag van zijn bedrijf en is het niet zeker dat ze die terug zullen krijgen. 

Damen levert voorlopig geen schepen meer voor de Russische markt. 

De haven van Rotterdam dreigt door de oorlog zo’n 13 procent van zijn vrachtverkeer kwijt te raken

Aegon heeft de aandelen in Norilsk Nickel verkocht en gaat hetzelfde doen met de rest van zijn Russische investeringen. Hetzelfde geldt voor ABP en het Pensioenfonds Metaal en Techniek.

De haven van Rotterdam dreigt door de oorlog zo’n 13 procent van zijn vrachtverkeer kwijt te raken. Een woordvoerder zegt desgevraagd niet te stoppen met de overslag van mineralen en metalen, omdat die niet op de sanctielijst staan. De haven gaat ook door met het invoeren van Russische energie: ‘De humanitaire tragedie staat bovenaan, maar we bereiken er niet zoveel mee als we Rusland zo straffen dat in Europa hele economieën en bedrijven failliet gaan,’ zei topman Allard Castelein op BNR Radio

De Nederlandse regering deelt die zorgen. Voorlopig komt er geen boycot van Russische energie, zei premier Rutte na afloop van de EU-top van 25 maart. De afhankelijkheid van Russisch olie en gas is te groot. Europa gaat die afbouwen maar dat ‘gaat tijd kosten.’

De Nederlandse bedrijvigheid in het Noordpoolgebied staat daarmee voorlopig op een laag pitje. Van de 23 bedrijven die we vroegen naar de consequenties van de oorlog zeggen er dertien de activiteiten in Rusland te stoppen of te staken. Zes bedrijven reageerden niet. 

Royal IHC in Kinderdijk laat desgevraagd weten dat er van de Russische baggervloot uiteindelijk niets terecht is gekomen. De droom van Gleb Yevtushenko lijkt in rook opgegaan. Zijn ingenieursbedrijf is failliet.

Norilsk Nickel

Nationale Nederlanden houdt zich op de vlakte over wat het met zijn investering in Norilsk Nickel heeft gedaan. ABN Amro meldt in gesprek te zijn gegaan met het bedrijf. De inhoud of uitkomst van deze gesprekken blijft een raadsel. 

ING antwoordt niet expliciet, maar zegt mijnbouwbedrijven te financieren ‘omdat zij belangrijke grondstoffen leveren,’ zoals nikkel. De bank doet geen nieuwe zaken meer in Rusland.

Lees verder Inklappen

De auteurs van dit artikel maken deel uit van The Investigative Desk, een onafhankelijk platform van onderzoeksjournalisten. Hun artikel is het eerste van een tweeluik over Nederlandse belangen in het Noordpoolgebied en focust op de bedrijven die er actief zijn. In een volgende bijdrage leest u hoe het voormalige hoofd Arctische boringen van Shell en een oud-kapitein van de Rainbow Warrior van Greenpeace samen met de Nederlandse overheid streven naar bescherming van het gebied.

Deze productie kwam tot stand met behulp van een bijdrage van het Matchingsfonds.

Met dank aan Elena Bogdan-de Pater voor de hulp bij het zoeken naar en vertalen van Russische bronnen.

Reactie Van Oord

Koninklijke Van Oord in Rotterdam bevestigt in het Arctische gebied werkzaamheden te hebben uitgevoerd – met name baggeren en zogenoemde sri-activiteiten (sub sea rock installation) voor lng-projecten. Deze bagger- en offshore-werkzaamheden zijn uitgevoerd met schepen en equipment van Van Oord, dat in nagenoeg alle projecten optrad als subcontractor en werkte volgens de OECD-guidelines voor multinationale ondernemingen en relevante nationale wetgevingen.

Verder schrijft Van Oord in zijn reactie: ‘De oorlog tussen Rusland en Oekraïne, stelt ons op de proef. Van Oord heeft recent al aangegeven dat de intentie en inzet is de activiteiten in Rusland op gecontroleerde wijze af te bouwen met inachtneming van de veiligheid en het welzijn van onze mensen. Er bevinden zich nog enkele collega’s in zowel St Petersburg, als in Oekraïne. Diverse collega’s zijn teruggekomen naar Nederland, voor andere collega’s hebben we tijdelijk een veilige plek geregeld in bijvoorbeeld Roemenië en Polen. Er zijn momenteel geen schepen noch projectteams werkzaam in Rusland. Van Oord is op dit moment niet van plan om in de toekomst activiteiten in Rusland op te starten.

Binnen Van Oord werken we met 83 nationaliteiten samen aan 185 projecten in meer dan 35 landen. Alleen wanneer we elkaars politieke en religieuze voorkeuren respecteren kunnen we met zoveel internationale collega’s samenwerken. Veiligheid van onze medewerkers heeft de hoogste prioriteit en bij nood helpen we elkaar. We hebben een Emergency Response Team (ERT) ingericht dat continu alle aspecten van deze oorlog monitort zoals de veiligheid van onze medewerkers, compliance t.o.v. sancties en contractuele verplichtingen. We zetten ons in voor de veiligheid van onze Oekraïense en Russische bemanningsleden, medewerkers en hun gezinnen. Voor alle medewerkers die daar behoefte aan hebben, is mentale steun beschikbaar. Van Oord heeft daarnaast een significante donatie gedaan voor humanitaire hulp aan de slachtoffers in Oekraïne.’

Lees verder Inklappen