Coronacrisis

De coronapandemie zet de wereld op zijn kop. Wie betaalt de rekening? En wie profiteert? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde. Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie en gingen landen wereldwijd 'op slot'.

Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan. De gevolgen van deze crisis zijn nog grotendeels onbekend. Maar de maatregelen die we nu nemen, zullen bepalen hoe de samenleving van de toekomst eruitziet. Daarom volgt de redactie van FTM de ontwikkelingen op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen?

173 Artikelen

Beeld © Rosa Snijders

Accountants kunnen 12 miljard NOW-subsidies niet (op tijd) controleren

Accountants luiden de alarmbel. Ze zijn verantwoordelijk voor de controle van 12,2 miljard euro NOW-subsidies, maar kunnen het werk niet aan en klagen over complexe regels. Vooral de kleinere, voor het mkb werkende bureaus dreigen te verzuipen in het werk. Minister Koolmees van SZW komt binnenkort met suggesties voor oplossingen.

Het absurde drama speelt zich af in een klein dorp in Zuidoost-Friesland. Daar woont een ondernemer die al maanden 188.000 euro probeert terug te storten naar het UWV, maar daar de kans niet toe krijgt. De entrepreneur, die niet met zijn naam genoemd wil worden omdat hij ook klussen doet voor het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, exploiteert een florerend bedrijf in arbodiensten. Hij heeft zich vergist met zijn aanvraag voor een NOW-loonvoorschot. Uitkeringsinstantie UWV, die het te veel betaalde voorschot moet incasseren, wil het niet in ontvangst nemen.

Het Friese arbobedrijf (omzet ruim een miljoen) heeft in vier periodes in totaal 725.000 euro aangevraagd, maar voldoet niet langer aan de voorwaarden. De boekhouder van dienst wil van het te veel ontvangen geld af, maar is in een administratief labyrinth terechtgekomen. De ondernemer zoekt nu de publiciteit. 

NOW is het noodfonds (Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid) dat het minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in maart 2020 ter beschikking stelt aan bedrijven die zijn getroffen door de corona-uitbraak. Ook de ondernemer van het arbobedrijf denkt in aanmerking te komen voor de regeling. Een ondernemer kan NOW ontvangen (in de vorm van een loonvoorschot) als hij verwacht in een periode van drie maanden een omzetverlies te lijden van minstens 20 procent. Als het meevalt, moet het geld terug, zoals in het geval van onze Friese ondernemer. Die is veel te gulzig geweest met zijn loonverzoek.

Ja, hij verwachtte dat de omzet achteruit zou kachelen, maar steeds bleek de schade minder dan ingeschat. Ongeveer de helft van het voorschot wil hij daarom terugbetalen, het liefst zo snel mogelijk.

Maar het UWV werkt niet mee. Omdat de ondernemer geen accountantsverklaring kan overleggen met definitieve afrekeningen. Het UWV eist een dergelijke verklaring om vast te kunnen stellen hoeveel geld hij van het voorschot daadwerkelijk heeft gebruikt. De Friese arbobaas heeft geen zin om die te produceren, omdat hij van twee tranches (NOW 3 en NOW 4) niets heeft gebruikt en het zinloze tijdinvestering vindt om te moeten verantwoorden dat hij nul euro heeft opgesoupeerd. ‘Ik wil het gewoon terugbetalen.’ 

De ondernemer toont ons zijn correspondentie met het UWV. Zijn verzoek oogt inderdaad simpel. Mag hij het voorschot dat hij aanvroeg voor de periode november 2020 tot en met april 2021 (NOW 3 en NOW 4) alstublieft terugstorten? ‘Wij verzoeken u om intrekking van deze beschikkingen, waarna wij het totale bedrag van 188.418 euro direct aan u zullen terugbetalen, want over elke dag berekent de bank ons 0,5 procent creditrente,’ schrijf de ondernemer.

‘Stort geen bedragen terug voordat u een definitieve berekening heeft ontvangen’ 

De brief is een noodkreet en ook een beetje een verzetsdaad. De Friese ondernemer schrok zo van de moeite die hij moest doen om een deel van het NOW 1-voorschot (maart-mei 2020) terug te storten, dat hij niet opnieuw in een administratief labyrinth wil terechtkomen. Het duurde een jaar voor hij van zijn overtollige euro’s van zijn eerste voorschot was verlost.

De accountant, die de cijfertjes moest aanleveren, raakte verstrikt in de voorwaarden die het UWV stelde aan teruggave, en was weken kwijt met het op orde brengen van de administratie. Dat wil hij bij de teruggave van volgende tranches voorkomen. 

Maar het UWV is onverbiddelijk. ‘Stort geen bedragen terug voordat u een definitieve berekening heeft ontvangen,’ schrijft het UWV.

Het verhaal uit Zuidoost-Friesland is exemplarisch voor veel zaken die spelen rondom de afhandeling van NOW-subsidie.Een ondernemer die een NOW-voorschot wil terugstorten is verplicht een verklaring van de definitieve afrekening van een accountant over te leggen (bij een voorschot boven 100.000 euro). Zonder het accountantsvinkje neemt het UWV het geld niet in ontvangst. Zelfs niet als de ondernemer het bedrag ongebruikt wil retourneren.

De branche piept en kraakt

Nu de eerste kruitdampen van de corona wegtrekken, wordt duidelijk hoeveel voorschot het UWV heeft verstrekt en hoeveel daarvan terug moet. Daarbij fungeren de accountants als poortwachters. Maar die raken nogal eens verstrengeld in de regelgeving, blijkt uit onderzoek van FTM onder de acht grootste accountantskantoren van Nederland.

Ook de rest van de branche piept en kraakt. ‘De regeling met goedkeuring achteraf is erg complex en ingewikkeld. Die is zo ingewikkeld dat we het niet op tijd afkrijgen. In sommige gevallen lukt het niet om goedkeuring te geven,’ zegt een woordvoerder van NBA, de Nederlandse Beroepsorganisatie Accountants in een reactie tegen FTM. 'Het is zo ingewikkeld dat we het niet op tijd afkrijgen.’

Over hoeveel geld moeten de accountants beslissen?

Uit berekeningen van Follow The Money komt naar voren dat er van de 18 miljard aan uitgekeerd NOW geld bijna 7 miljard moet terugvloeien, omdat de aanvragers te gulzig waren met hun voorschotaanvraag. In een aantal sectoren daalde de omzet aanzienlijk, maar op sommige plekken viel de coronaklap mee, en dat terwijl de bedrijven geld had aangevraagd. Dat voorschot moet dus terug en bij de berekening daarvan koerst de overheid op het oordeel van accountants. Zij moeten goedkeuring verlenen aan de definitieve afrekening (bij bedragen boven 100.000 euro).

Bij NOW 1 komen 15 duizend aanvragen uit op een voorschot boven de 100.000 euro, blijkt uit cijfers van de NBA. Dat komt neer op zo’n 10 procent van alle aanvragen, goed voor 5,4 miljard van de in totaal 7,9 miljard euro die is uitgekeerd voor NOW 1.

Uit de overzichten die het UWV publiceert over de uitgekeerde NOW-voorschotten valt op te maken dat voor de eerste vier tranches NOW de controle van in totaal 12,2 miljard euro bij accountants ligt. Voor 4,2 miljard euro is een derdenverklaring voldoende. Dat zijn ondernemers die meer dan 20.000 euro hebben aangevraagd. De overige 1,3 miljard kwam terecht bij bedrijven die minder dan 20.000 euro per ronde kregen, zij worden alleen door het UWV gecontroleerd, blijkt uit onderzoek van Follow the Money naar de UWV-data.

Het zwaard van de accountant

Marcel Pheijffer, hoogleraar forensische accountancy aan de Universiteit Leiden en aan Nyenrode, had liever gezien dat de overheid de controletaak zelf op zich had genomen, eventueel met inschakeling van accountants. Nu ligt het toezicht op de juistheid van de NOW-aanvragen niet direct bij de overheid en draagt de accountant daar ‘een te grote verantwoordelijkheid’ voor. Deze moet optreden als arbiter in een ‘spel’ waarvan lang niet alle spelregels duidelijk zijn.

‘Accountants moeten een zwart-witbeslissing nemen waarbij ze zowel hun klant bedienen als een controletaak van de overheid uitvoeren’

‘Accountants hebben er een taak bijgekregen die eigenlijk bij de overheid hoort. Ze hebben een zwaard in handen gekregen. Ze moeten een zwart-witbeslissing nemen waarbij ze zowel hun klant moeten bedienen als een controletaak van de overheid uitvoeren. Dat kan elkaar bijten.’

Pheijffer verwacht dat er accountants zijn die ‘met de handen in het haar’ zitten. ‘Ze moeten laveren tussen de letter en de geest van de NOW. Hoe streng moet je zijn als niet alle spelregels helder zijn?,’ zegt hij. De twijfel die Pheijffer uitspreekt wordt onderschreven door de acht grootste accountantskantoren van Nederland, blijkt uit onderzoek van Follow the Money (bij PwC, Deloitte, KPMG, Flynth, BDO, Baker Tilly, EY en Mazars).

De grote acht

De acht grote kantoren lopen nu al tegen enorme achterstanden aan bij de verwerking van definitieve NOW-berekeningen. En dit is nog maar het begin. De huidige afhandeling draait alleen om de aanvragen van NOW 1 (maart tot mei 2020). De rest van de voorschotten van NOW 2, 3, 4 en 5 moeten nog doorkomen. Dat gaat nog jaren duren.

Alle acht kantoren reppen over ‘gecompliceerde en tijdrovende’ werkzaamheden. Ze hebben in totaal ongeveer 2000 aanvragen in behandeling, een fractie van het totale aantal NOW-toekenningen, (inmiddels bijna 354.000), (zie kader).

Aandeel top 8 bij NOW-verwerking

De top 8 accountants (PwC, Deloitte, KPMG, Flynth, BDO, Baker Tilly, EY en Mazars) hebben tot nu bij elkaar opgeteld 2000 NOW-opdrachten verwerkt. Flynth heeft de meeste NOW-opdrachten afgerond: 600. Daarmee kunnen we vaststellen dat de top 8 betrokken is bij een minimum deel van de afhandeling van de NOW-aanvragen. Het totale aantal NOW-toekenningen bedraagt inmiddels bijna 354.000. De door de grote kantoren verstrekte cijfers over definitieve aanvragen geven verder aan dat er nog nauwelijks zicht is op bestemming van het geld.

Dit komt overeen met de constatering van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Van de NOW 1-aanvraag (periode maart-mei 2020) heeft in mei 2021 slechts 40 procent een definitieve afrekening ingeleverd. Opbrengst: een teruggave van bijna een half miljard euro.

De deadline voor de definitieve aanvraag voor de NOW 1 ligt op 31 oktober, maar de verwachting is dat een groot deel van de bedrijven hun cijfers niet op tijd zullen aanleveren. Daarmee kunnen we een eerste deel van NOW 1 aanvraag als ‘onbestemd' kenschetsen. Eerder constateerde Follow The Money al dat van de ruim 7 miljard van het NOW 1-voorschot zeker 2 miljard onrechtmatig was uitgekeerd en dat een deel ervan was gebruikt voor de aanschaf van vastgoed, overnames of om de spaarkas te spekken.

Lees verder Inklappen

Bij Baker Tilly draaien de accountants de komende maanden overuren. Het kantoor heeft 24 NOW-regelingen afgevinkt, maar er staan er nog 90 in de wacht. De verwerking van de NOW-opdrachten moet worden afgerond naast andere werkzaamheden. ‘Dat heeft geleid tot een hogere werkdruk voor onze mensen, die in de periode van de jaarafsluiting sowieso een piekbelasting hebben,’ schrijft Baker Tilly in een reactie aan FTM.

De tijdsbesteding voor een NOW-controleopdracht kan oplopen tot ‘honderden uren’, aldus Baker Tilly. De accountant geeft aan veel tijd kwijt te zijn met extra controletaken, waarbij het een ‘lagere tolerantiegrens’ hanteert dan bij het nakijken van de jaarcijfers.

Baker Tilly heeft kritiek op het controleprotocol van het ministerie: omzetdaling in een vastomlijnde periode is vaak niet te meten

Baker Tilly heeft kritiek op het controleprotocol van het ministerie, waarbij omzetdaling in een bepaalde periode (minstens 20 procent) het criterium vormt voor aanvraag. Dat is vaak niet te meten, constateert Baker Tilly.

’Normaal kijk je alleen naar de omzetafgrenzing op 31 december, nu moet je per NOW-periode kijken naar de omzetomheining, zowel aan het begin als aan het einde van een NOW-periode. Je kunt je voorstellen dat dat bij een handelsbedrijf nog relatief eenvoudig is. Maar bij een projectorganisatie zoals een bouwonderneming is dat veel lastiger,’ geeft de accountant als voorbeeld.

Daarmee is het probleem nog niet opgelost. De omzetgegevens moeten vervolgens gekoppeld worden aan de salarisadministratie van de werknemers die worden gesteund. Ook dat is een fikse klus, aldus Baker Tilly. ‘Wij moeten een diepgaande controle van de personeelskosten uitvoeren. Zo moet nauwkeurig worden nagegaan of de salarisbetalingen aan de medewerkers ook daadwerkelijk zijn gedaan,’ zegt de accountant.

Tijd, tijd, tijd, dat is waar accountants om smeken. Flynth, dat 600 NOW-aanvragen moet verwerken, constateert dat de afhandeling van NOW-aanvragen vooral bij het mkb tot oponthoud leidt. Bedrijven in het midden en klein segment leveren één keer per jaar cijfers aan, maar moeten nu bij elke NOW-aanvraag een bak administratie produceren, zoals onze man in Friesland. ‘Omdat veel mkb-ondernemingen niet zijn ingericht op tussentijdse periodeafsluiting en de hierbij behorende analyses en controles, vraagt dit om meer inspanningen van zowel de ondernemer als de accountant.’

Daarmee adresseert Flynth nog een andere zorg. De grote acht doen de boeken van een paar honderd multinationals, maar hun aanvragen vormen een klein deel van de aanvragen. De grote bulk van de goedkeuringen moet worden aangeleverd door kleinere kantoren die daar niet op zijn ingericht. 

‘De complexiteit start eigenlijk al bij de aanvraag door de ondernemingen. Die aanvragen zijn gedaan op basis van de toen beschikbare informatie. Pas later is de regeling verder ingekleurd en is een accountantsprotocol geschreven. Dit zorgt ervoor dat ondernemingen aanvragen hebben gedaan zonder de details van alle voorwaarden te kennen, omdat de voorwaarden simpelweg nog niet bekend waren. Dit moet achteraf bij de verantwoording allemaal worden uitgezocht, waarbij standpunten over de uitleg van de regeling kunnen verschillen,’ schrijft BDO, in omvang de vijfde accountant van Nederland, in een uitgebreide toelichting op vragen van Follow The Money.

BDO moet werken met een ‘onvoldoende ingerichte’ administratie om NOW-verantwoording af te kunnen geven. ‘Denk aan voorraadtellingen die niet zijn uitgevoerd (maar wel bij de omzet meegerekend worden, red). Om dat achteraf te repareren is veel extra inzet nodig vanuit zowel de onderneming als de accountant,’ constateert de accountant.

Met klanten vinden er daarom ‘pittige discussies’ plaats over de besteding van het NOW-geld. ‘De regeling is niet altijd juist toegepast, waardoor in enkele gevallen moet worden gecorrigeerd voor wij een goedkeuringsverklaring kunnen afgeven,’ schrijft BDO. Ook over de definitie van omzet, cruciaal bij de aanvraag, wordt soms fors gedebatteerd. In de discussies draait het vaak om de vraag in hoeverre buitenlandse dochters of overnames meetellen bij de revenuen. BDO heeft 196 NOW-opdrachten onder handen, waarvan er inmiddels 74 zijn afgerond. Ondanks de complicaties heeft BDO nog geen jaarrekeningen afgekeurd vanwege een onjuiste verantwoording van de NOW-bijdrage.

PwC roept het minister van Sociale Zaken op om ‘werkbare oplossingen’ te presenteren om de berg aanvragen sneller te kunnen verwerken

Bij PwC zijn dezelfde geluiden te horen. PwC roept het minister van Sociale Zaken, waar het UWV onder valt, op om ‘werkbare oplossingen’ te presenteren om de berg aanvragen sneller te kunnen verwerken. ‘Met het verschuiven van de deadline komen we namelijk niet verder,’ waarschuwt PwC tegen Follow The Money.

Net als PwC zou Deloitte graag zien dat het ministerie met andere oplossingen komt om het NOW-stuwmeer weg te kunnen werken. Ook Deloitte haalt niet de deadline van 31 oktober voor NOW 1. De accountant waarschuwt voor bedrijfsongelukken. ‘Er zijn ethische en vaktechnische dilemma’s waardoor goedkeurende verklaringen niet kunnen worden afgegeven. Het ministerie moet met de verschillende partijen een knoop doorhakken over de vele interpretaties van de regeling.’ Deloitte doelt op fraudemogelijkheden bij de omzetdefinitie. ‘De regeling vraagt om een intensieve controle om misbruik te voorkomen.’ 

Het ministerie zegt op de hoogte te zijn van ‘de grieven’ van de accountants. De beleidsmakers op Sociale Zaken zijn in gesprek met de NBA, de beroepsvereniging van accountants, om een oplossing te vinden voor het probleem. De minister komt binnen een aantal weken met een brief aan de Kamer met suggesties, laat een woordvoerder aan FTM weten.

Kleine kantoren

KPMG wijst nog op een ander aspect. Als de grote kantoren al klagen over werkdruk, hoe zit het dan met de verwerking bij kleinere kantoren? ‘Er zijn zeer veel kleine bedrijven die gecontroleerd worden door kleinere kantoren,’ schrijft KPMG om aan te geven dat haar rol en dat van de grote kantoren beperkt is. 

Van de meer dan 140.000 toekenningen voor de NOW 1 zijn er slechts 300 gecontroleerd door KPMG. Voor NOW 2 (63.500 toekenningen) en NOW 3 (77.000 toekenningen) is het aantal NOW-audits met 200 zelfs bijna verwaarloosbaar.

De afrekening van een van de grootste subsidieregelingen in de laatste decennia zal uiteindelijk terechtkomen bij accountants in de regio, zoals bij het bedrijf in Zuidoost-Friesland. Of dat goed gaat, is soms twijfelachtig. In een eerder verhaal constateerde Follow The Money dat accountants soms een rechtstreeks belang hebben bij de aanvraag, zoals in het geval van een accountant in Hoorn die een bedrijf exploiteerde samen met de uitbater van een uitzendbureau voor elektrotechnisch personeel. Die vroeg 1,2 miljoen NOW aan.

Dat lijken uitzonderingen. Vaker denken accountants met hun klanten mee om ze te helpen ontsnappen aan de regelgekte van het UWV.

Het Amsterdamse kantoor Horlings Nexia heeft zich gespecialiseerd in de aanvraag en afhandeling van NOW-voorschotten. Het hoofdstedelijke kantoor heeft een fiscalist en een arbeidsjurist aangesteld om bedrijven te faciliteren bij de verwerking van de NOW-aanvragen.

‘Wij hadden geen zin om in de maalstroom terecht te komen’

Waar het in Zuidoost-Friesland niet lukte om geld terug te storten, werkte Horlings Nexia mee aan een onorthodoxe oplossing waarbij het voorschot wel terug kon naar het UWV.

Het Amsterdamse reclamebureau SparkOptimus had hetzelfde probleem als de Friese arbo-entrepreneur en klopte aan bij de accountant uit Amsterdam-West. Het bedrijf wilde het NOW-voorschot retourneren, maar stuitte net als de man in Friesland op een rood stoplicht bij het UWV. Het bureau, dat bedrijven helpt om zich digitaal te profileren, had in totaal 2,6 miljoen euro aangevraagd. Het bleek al snel niet nodig.

Na een tijdelijke omzetdaling van 80 procent, katapulteerden de revenuen snel weer naar het niveau van voor de corona-uitbraak. ‘Ik heb toen contact gezocht bij het UWV,’ zegt Astrid Furlan, de financiële directeur van SparkOptimus. ‘Die konden niets doen. Toen werd mij geadviseerd om te liegen bij het invullen van de definitieve aanvraag. Ondanks dat we daadwerkelijk een tijdelijk omzetverlies hadden doorgemaakt en dus recht hadden op NOW, heb ik ‘nul’ ingevuld bij de vraag hoeveel de omzetval bedroeg in periode 1. Toen kregen we van het UWV wel de goedkeuring om alles terug te mogen storten,’ biecht Furlan op. De accountant heeft het keurig verwerkt in een appendix onder het kopje ‘other short liabilities’. Furlan: ‘Het was natuurlijk absurd, maar zo is het prima. Wij hadden geen zin om in de maalstroom terecht te komen.’

Dossier

Coronacrisis

De coronapandemie zet de wereld op zijn kop. Wie betaalt de rekening? En wie profiteert?

Volg dit dossier