OM over de aanpak van zorgfraude: complex en tijdrovend

    Follow the Money sprak met het Openbaar Ministerie over het opsporen van fraude in de zorg. Bepaald geen simpel 'boeven vangen': strafzaken in de zorg zijn complex en tijdrovend. Kunnen we eigenlijk wel zoveel doen tegen fraudeurs in de zorg als minister Schippers zou willen?

    Hoe werkt fraudeaanpak in de zorg eigenlijk in Nederland? Vorige week publiceerde Follow the Money een artikel over een fraudeonderzoek dat het Openbaar Ministerie beëindigde. Een huidkliniek werd door zeven zorgverzekeraars beschuldigd van fraude met declaraties. Een medisch adviseur van zorgverzekeraar DSW verklaarde na dossiercontrole in de kliniek geconstateerd te hebben dat schoonheidsbehandelingen waren uitgevoerd waar voor medische ingrepen was gedeclareerd. Maar het kwam niet tot een dossieronderzoek door het OM. 'Daar zijn we niet aan toegekomen', aldus de opsporingsautoriteit. 'Om strafrechtelijk onderzoek te kunnen doen heb je een redelijk vermoeden van een strafbaar feit nodig. Het feitenonderzoek bood onvoldoende aanwijzingen om een redelijk vermoeden van een strafbaar feit te kunnen onderbouwen. Het onderzoek is dus stopgezet.' Zaken die soms zonneklaar lijken, zijn in werkelijkheid door het OM niet zo eenvoudig om voor de rechter te brengen. Follow The Money voerde een achtergrondgesprek met het Functioneel Parket in Rotterdam - een gespecialiseerd onderdeel van het Openbaar Ministerie waar de experts op het gebied van zorgfraude zitten.

    Niet alleen strafrecht inzetten

    Minister Edith Schippers van VWS heeft van de aanpak van zorgfraude een punt gemaakt door de hele keten van zorgverzekeraar tot Openbaar Ministerie te laten samenwerken om de rechtmatige besteding van zorggeld te controleren. Het strafrecht staat niet centraal in die keten. 'Fraude met zorggelden is een maatschappelijk probleem', licht woordvoerder Marieke van der Molen van het OM toe. 'In de zorg gaan vele miljarden om.
    'Fraude met zorggelden is een maatschappelijk probleem'
    Waar het om veel geld gaat, moet je alert zijn op kwaadwillenden die misbruik van de regeling willen maken. Zo’n probleem kan je niet oplossen met de inzet van strafrecht alleen.' Sinds 2013 kent Nederland een taskforce Integriteit Zorgsector, waarin de Nationale Zorgautoriteit (NZa), de Inspectie (IGZ), Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en de FIOD, Belastingdienst, het OM, het Centrum Indicatiestelling Zorg en Zorgverzekeraars Nederland samenwerken om zorgfraude aan te pakken. Het OM en de FIOD zijn daarvan de partijen die zich op strafrechtelijk gebied met fraude bezighouden. De rest van de partijen richt zich vooral op het naleven van de regels en het overzicht over het stelsel. 'Er is een rol voor het strafrecht – en die rol pakken wij ook – bij het signaleren van problemen en het agenderen van problemen. Daarnaast is er een rol voor het strafrecht met betrekking tot normbevestiging, schadeherstel slachtoffers en het versterken van de publieke en private ordening. Maar met de inzet van strafrecht alleen los je problemen niet op, er is een rol voor de hele keten, we moeten daarom samenwerken met onze netwerkpartners, zoals bijvoorbeeld toezichthouders.' Strafrecht is binnen het rechtssysteem sowieso een uiterst middel - ultimum remedium, legt Van der Molen tijdens het achtergrondgesprek uit. Dat houdt in dat de rechtbank niet het eerste aangewezen instrument kan of mag zijn om een maatschappelijk probleem op te lossen. Moreel gezien omdat het strafrecht het zwaarste middel is dat de staat heeft om tegen de eigen burgers in te zetten; het grijpt in op de fundamentele rechten die burgers hebben. Zo'n zwaar instrument moet geen stoplap worden voor een probleem in de maatschappij, is de positie van het OM. Dat betekent prioriteiten stellen. Van der Molen: 'Wij streven ernaar het strafrecht niet alleen in te zetten als ultimum remedium, maar ook als 'optimum remedium'. Wat je wil is een bijdrage leveren aan de maatschappij, zorgen dat de samenleving rechtvaardig, fraudebestendiger en veiliger wordt. We willen zaken doen met effect. Kortom: we willen zorgen dat fraude uiteindelijk niet meer of in ieder geval minder gebeurt.'

    Complex

    Voor een vermoeden van fraude überhaupt leidt tot een strafrechtelijk onderzoek zijn dus al veel hordes genomen: andere partijen zoals verzekeraars of de NZa hebben hun werk al gedaan. Waar fraude sowieso al complex kan zijn, is die in de zorg nog een tandje ingewikkelder volgens het OM. Het buitengewoon complexe declaratiesysteem met alle regels en verplichtingen die daarbij komen kijken, maken dat een fout makkelijk gemaakt is en dat er veel expertise voor nodig is om een vermoeden van opzettelijk verkeerd of teveel declareren te kunnen bevestigen of ontkrachten. Maar dat is niet alles. 'De strafzaken zijn door hun aard - getuigen die een voorzichtige behandeling nodig hebben en het medisch beroepsgeheim - complexe zaken en kosten tijd.' Het medisch beroepsgeheim zorgt ervoor dat iedereen te allen tijde vrijuit bij een arts of therapeut terecht kan zonder zich zorgen te hoeven maken dat zijn of haar privacy geschonden wordt. Het is in principe een zwijgplicht voor artsen. Die is heilig in Nederland: het belang van het medische beroepsgeheim wordt groter geacht dan het belang van opsporing. Een arts mag zelfs niet meewerken aan een onderzoek van het OM door zijn dossiers prijs te geven - dat kan leiden tot een bezoek aan de tuchtrechter.
    het belang van het medische beroepsgeheim wordt groter geacht dan het belang van opsporing
    Dat maakt het tegelijk moeilijk om een fraudezaak in de zorg aan te pakken als het bijvoorbeeld om declaratiefraude gaat. Uiteindelijk moet toch te controleren zijn of de gedeclareerde behandelingen gegeven zijn. Kan het OM nooit bewijs baseren op de inhoud van medische dossiers?

    'Het is complex en kost tijd en geld'

    'Binnen het strafrecht kan veel, je kunt bijvoorbeeld – na toestemming officier van justitie en rechter – bijzondere opsporingsmiddelen inzetten om de ‘waarheid’ te achterhalen. Die bijzondere opsporingsmiddelen zijn zeer ingrijpend voor verdachten. Hoe meer inbreuk ze maken op de privacy, hoe meer officieren van justitie dan wel rechters toestemming moeten geven voor de inzet van de middelen. Constant moet gewogen worden of er gronden zijn om een inbreuk op de privacy te maken. Daarvoor heb je dan feiten nodig die een redelijk vermoeden van een strafbaar feit onderbouwen.' 'Het is complex en het kost tijd en geld. We kunnen bijvoorbeeld een arts inhuren die voor ons de dossiers anonimiseert. De onderzoeksrechter ziet erop toe dat de privacy van de patiënten gewaarborgd blijft. Het gaat ons vaak ook niet om de patiëntgegevens zelf. Medisch beroepsgeheim is een groot goed, daar willen we niet aankomen, we respecteren dat. Het gaat ons niet om de patiënt, maar bijvoorbeeld om de manier van declareren. We willen onderzoeken of dat volgens de regels is gedeclareerd. We kunnen daar geanonimiseerd kennis van nemen.'

    Drie jaar onderzoek

    Maar daar houdt het nog niet op. Wanneer dossiers in beslag genomen worden, mogen ze nog steeds niet ingezien worden door de onderzoekers van Justitie. De woordvoerder illustreert dat met de strafzaak tegen de Haagse abortuskliniek PretermRutgers in 2013. De kliniek werd dat jaar veroordeeld voor fraude met declaraties voor in totaal bijna een miljoen euro. Om dat te bewijzen gebruikte het OM informatie uit de medische dossiers. 'Wij hebben artsen gevraagd of zij toestemming gaven om een door ons ingehuurde arts in de medische dossiers te laten kijken en daar op geanonimiseerde wijze gegevens uit te halen. De meeste artsen hebben daar toestemming voor gegeven, op één na. Die zaak is toen aan de rechtbank voorgelegd, en die heeft het bezwaar van die arts afgewezen - omdat de rechtbank de door ons aangegeven procedure zorgvuldig genoeg vond.' Die procedure was ingewikkeld. Ten eerste moesten de dossiers met de grootst mogelijke voorzichtigheid behandeld worden. Dat hield in dat artsen de kliniek binnengingen om te kijken waar de dossiers zich bevonden, voor het invalteam entree maakte. Om te voorkomen dat de dossiers door onbevoegden zouden worden gezien. Vervolgens gingen de medische dossiers achter slot en grendel tot ze door een speciaal ingehuurde arts ingezien konden worden. Daarbij moest gericht gezocht worden naar relevante informatie.
    'De arts heeft 6.000 patientendossiers ingezien en de informatie uit de dossiers geanonimiseerd weergegeven in matrixen. Dat heeft drie maanden tijd gekost'
    'We hebben de onderzoeksperiode beperkt tot de jaren 2008 en 2009. Per jaar waren er 3.000 patienten bij de kliniek. De arts heeft in totaal 6.000 patientendossiers ingezien en de informatie uit de dossiers over medische ingrepen geanonimiseerd weergegeven in matrixen. Dat heeft de arts drie maanden tijd gekost. Dossier inkijken en kruisjes zetten in matrixen.' Uiteindelijk duurde het onderzoek drie jaar. Er is veel tijd en mankracht nodig om zaken in de zorg goed te  kunnen oppakken. Het OM schat ruwweg tientallen zaken in behandeling te hebben. Duidelijk is dat niet alle zaken die aangeleverd worden ook opgepakt worden. Zorgverzekeraar DSW verklaarde tegenover Follow the Money alleen al twintig zaken per jaar aan te kunnen leveren.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eelke van Ark

    Gevolgd door 614 leden

    Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Ze heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Eelke van Ark
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren