MH17

Over de feiten en fictie rondom een vliegramp van onwerkelijke proporties. Lees meer

Nederland is getroffen door een vliegramp van onwerkelijke proporties. In het luchtruim boven Oekraïne werd burgervlucht MH17 neergehaald, waarbij in totaal 298 mensen het leven lieten. Onder hen 194 Nederlanders. De emotie is nog vers, en in de toekomst laat MH17 ongetwijfeld een flink litteken achter.

Follow The Money volgt het dossier en baant zich een weg door de mist van feiten en fictie. De nabestaanden verdienen antwoorden op belangrijke vragen. Wat is de haalbaarheid van de beloftes van de regering? Kunnen de daders gepakt worden, zoals Rutte bezweerde? En waarom vloog de noodlottige MH17 eigenlijk boven het door burgeroorlog geteisterde oosten van Oekraïne?

MH17 plaatst Nederland ook als pion op het geopolitieke schaakbord. Wat zijn de consequenties voor Nederland in de relatie met handelspartner Rusland?

7 Artikelen

Beeld © Fenna Jensma

Correspondent Elena Bogdan over verdwijnen onafhankelijke pers in Rusland: ‘Een journalistiek mijnenveld’

3 Connecties

Relaties

Rusland censuur

Werkvelden

Media
19 Bijdragen

Journalisten moeten zich op straffe van boetes en eventuele gevangenisstraf labelen als ‘buitenlands agent’. Deze kafkaëske nieuwe wet is de recentste aanslag op de persvrijheid in Rusland. FTM sprak met de Russisch-Nederlandse journalist Elena Bogdan over het steeds onvrijer worden van de mediacultuur in Rusland. ‘MH17 was een ramp voor de onafhankelijke journalistiek.’

‘Deze boodschap werd gemaakt en verspreid door een Russisch persoon die handelt als buitenlands agent.’ 

Sergei Markelov, journalist voor de Russische krant Novaja Gazeta, mag sinds januari geen artikel meer publiceren zonder deze mededeling erbij te plaatsen. Als collega’s Markelov of zijn werk zouden citeren, zijn ze eveneens verplicht te melden dat hij een ‘buitenlands agent’ is. Markelov staat niet alleen: de Russische overheid houdt een groeiende lijst bij van dit soort zogenaamde buitenlandse agenten.

Sinds 1 januari verplicht een uitbreiding van de Russische wet aangaande ‘buitenlandse agenten’ ieder individu die ‘politiek actief’ is en geld of andere steun uit het buitenland ontvangt, zich als zodanig te registreren. Voor de Russische openbare aanklager zijn zij namelijk net als buitenlands gefinancierde ngo’s en media een ‘bedreiging voor de fundering van de Russische rechtsstaat en de nationale veiligheid’. Een van de bekendste foreign agents is de anti-corruptieorganisatie FBK van de momenteel gevangen zittende oppositiepoliticus en activist Aleksei Navalny. 

Kafkaësk, noemt de internationale organisatie voor persvrijheid Reporters Sans Frontières (RSF) deze nieuwste amendementen op een al bestaande wet. Die is zo breed opgezet, dat ook burgers die informatie delen op sociale media in theorie het label moeten voeren als ze informatie delen van een ‘buitenlands agent’. Wie dat nalaat kan een boete krijgen of zelfs een gevangenisstraf van maximaal vijf jaar. Zo kreeg Radio Svoboda (Radio Free Europe) een boete van 150 duizend roebel (1690 euro) voor het niet naleven van de wet. 

‘Deze wet is bedoeld om journalisten te intimideren opdat ze zichzelf censureren’

De amendementen zijn bovendien zo vaag, dat autoriteiten de wet naar willekeur kunnen inzetten tegen journalisten, aldus RSF. Weer een extra belemmering voor journalistiek in Rusland, zegt hoofd Jeanne Cavelier van de afdeling Oost-Europa en Centraal Azië: ‘Deze wet is bedoeld om journalisten te intimideren opdat ze zichzelf censureren.’ 

Het is de zoveelste stap achteruit in het Russische mediaklimaat. Follow the Money sprak hierover de Russisch-Nederlandse journalist en taaldocent Elena Bogdan. Ze verhuisde in 2012 naar Nederland voor de liefde en schrijft als correspondent voor het Russische platform voor onafhankelijke verslaggevers Journalist, over Nederlandse journalistiek en media. Samen met collega Svetlana Raspopova schreef ze voor het Russische publiek een boek over fake nieuws: Nepnieuws, informatie hoax. Ook doceerde Bogdan journalistiek aan de Universiteit van Moskou, waar ze eerder zelf afstudeerde. Opgeleid aan het einde van de jaren negentig maakt ze deel uit van een generatie die professionele scholing kreeg in een nieuwe periode van openheid in de Russische politiek en samenleving. 

Die openheid is vandaag de dag weer bijna volledig verdwenen. Follow the Money vroeg Bogdan welke impact dat heeft op journalistiek in het land zelf, en daarbuiten. 

Sovjet-kind

‘Ik ben een Sovjet-kind, geboren in 1980, en heb dus alles meegekregen van wat later Sovjet-stereotiepen werden. Dat is het ‘goede verleden dat wij zijn kwijtgeraakt’ – zo wordt dat heel vaak gepresenteerd in Russische media.’ 

Elena Bogdan bracht haar kindertijd grotendeels door in het westen van Rusland, ver van de hoofdstad, in het gebied dat men als Zwarte Bodem omschrijft en dat aan Oekraïne grenst. Ze verhuisde vlak voor de val van de Sovjet-Unie in 1991 met haar ouders naar Moskou. ‘Toen ontdekte ik dat je een vreemdeling kan zijn in je eigen land, ik moest zelfs de taal opnieuw leren spreken.’ In een decennium waarin Rusland volledig veranderde, begon Bogdan haar studie journalistiek aan de Universiteit van Moskou. Na haar afstuderen werkte ze daar als docent journalistiek, terwijl ze schreef voor verschillende media die later steeds meer onder controle van de Russische regering zouden komen. Zo werkte zij voor de krant Izvestia, die later in handen kwam van mediamagnaat Yury Kovalchuk van de National Media Group. ‘Hij staat bekend als “de bankier” en vriend van Poetin,’ zegt Bogdan. 

‘De jaren negentig waren een heel interessante periode. Het land ging fysiek open, buitenlanders konden gewoon Rusland bezoeken. Maar ook open in de zin dat er nu ineens gepraat kon worden over misstanden, misdaden uit de Sovjet-tijd.’ Een voorbeeld dat haar is bijgebleven: de gruwelen tijdens de Duitse blokkade van Leningrad in de Tweede Wereldoorlog. De bittere hongersnood dreef sommige burgers van de stad tot later berechte misdaden. ‘Moeders die een kind opofferden om hun andere kinderen te kunnen voeden. Zij moesten zich verantwoorden tegenover de rechter. De beschrijvingen daarvan kwamen in de jaren negentig ook naar buiten. Die waren beschikbaar in de archieven. Nu zou je dit soort informatie ergens moeten opvragen – en ik weet niet of dat zou slagen.’ 

‘Het was een heel korte periode waarin wij mochten opgroeien, met lucht en vrijheid. Je voelde dat je alles kon, je kon kritisch denken’

‘Het was in die periode normaal om daarover te praten. Niet langer hoefde alles positief te zijn, je kon juist het negatieve beschrijven. Media hadden veel meer vrijheid, ze konden overal over publiceren. Het was een heel korte periode waarin wij mochten opgroeien, met die lucht en vrijheid. Je voelde dat je alles kon. Je kon kritisch denken, dat is denk ik het belangrijkste wat wij in die periode konden ontwikkelen.’ Gemiste kansen waren er ook. ‘De belangrijkste: het niet ontstaan van onafhankelijke media. Die bestaan nu eigenlijk niet. Dat is het grootste gemis.’ 

‘Ik kan niet het precieze moment aanwijzen waarop je niet langer gewoon over problemen kon praten. Het is geleidelijk gegaan.’ Dat er een taboe rust op het beschrijven van problemen, is voor Bogdan duidelijk merkbaar. ‘Wanneer je over problemen begint te praten, gebeurt er iets. Dan ontstaat er een enorme clash.’ 

‘Als wij in Rusland het bandje terug zouden moeten spoelen, waar begint het verlies van de democratie dan?’

Ze verwijst naar de documentaire For Sama, een film die de Syrische journalist Waad al-Kateab maakte gedurende haar vijf jaren in Aleppo tijdens de strijd om de stad tussen het leger en verzetsgroepen. ‘Die documentaire gaat over een concrete situatie, maar die is goed door te trekken naar de vraag ‘hoe verliezen we de democratie?’ Al-Kateab laat concreet zien hoe de rechten van mensen steeds verder afnemen. Wat is het startpunt van zoiets? Als wij in Rusland het bandje terug zouden moeten spoelen, waar begint het dan?’

MH17: ‘de val van alles’

IJkpunten in de teloorgang van het mediaklimaat zijn er genoeg – van het aantreden van Vladimir Poetin als president in 2000 tot zijn omstreden herverkiezing in 2012 en de steeds verder ingrijpende wettelijke vrijheidsbeperkingen van activisten en journalisten. Voor Elena Bogdan voelde de vliegramp met vlucht MH17 als de grootste ommezwaai: vanaf dat moment raakte Rusland steeds verder geïsoleerd door de internationale spanningen. 

‘Waarom bestaat journalistiek? Om te laten zien welke kant het op gaat, om aan de bel te trekken als het misgaat’

Die volgden op een relatief hoopvolle periode waarin Bogdan zelf naar Nederland verhuisde vanwege haar huwelijk met haar Nederlandse echtgenoot. ‘In de vier jaar dat schaduwpremier Medvedev president ‘mocht’ zijn, was er hoop. Ik dacht echt dat we bruggen gingen bouwen. Die vier jaar met Medvedev aan de macht beschouwde iedereen als een kans om echt contact met het Westen, met de wereld te onderhouden. We koesterden hoop op een meer democratische gang van zaken, hoewel het al lang een andere kant opging. Na de verkiezingen voor de Staatsdoema in december 2011 waren er voor het eerst grootschalige demonstraties: mensen op straat, die een keten met witte lintjes vormden.’ 

Na de dubieuze verkiezing van Poetin in 2012 volgde repressie: ‘Mensen werden van straat geplukt en in de gevangenis gezet. Niet allemaal natuurlijk: je pikt er een paar uit voor een proces. En dan ga je onderdrukken, zodat mensen hun kop weer in het zand steken.’ Zonder onafhankelijke media. ‘Waarom bestaat journalistiek? Om te laten zien welke kant het op gaat, om aan de bel te trekken als het misgaat.’ 

2013 was het jaar van de bilaterale betrekkingen tussen Rusland en Nederland. ‘We waren bezig met het aanhalen van relaties op het gebied van geschiedenis, culturele banden, maar ook op zakelijk en politiek terrein. Ik ben in die tijd ook gaan schrijven, voor mij persoonlijk was dat een hoogtepunt.’ Maar veranderingen werden snel voelbaar: ‘Ik schreef voor het blad Rus, de redactie gaf me toen te kennen dat ze ‘glamour’ werden. Dat had te maken met de eigenaar.’ Die eigenaar was en is Vadim Blaustein, de Russische ondernemer die door justitie in Nederland wordt verdacht van fraude, witwassen en mensenhandel. Hij runt een trustkantoor dat gericht is op rijke Russen en streek sinds 2013 ook in Monaco neer. Banden met Poetin heeft Blaustein niet. Maatschappelijke interesse evenmin. Bogdan: ‘Over beroemdheden schrijven was prima, maar als je het over sociale onderwerpen wilde hebben, ging de deur dicht.’ 

‘Over beroemdheden schrijven was prima, maar als je het over sociale onderwerpen wilde hebben, ging de deur dicht’

En toen kwam die zwarte dag in juli 2014. ‘MH17 was de grootst denkbare ramp. Het was de val van alles. Het was ook een ramp voor de journalistiek. Die paar kleine media die toch ontstaan waren, raakten meteen hun financiële bodem kwijt. Ik schreef bijvoorbeeld voor de online krant Russian Business Outlook, die gelijk na de ramp is gestopt. De sancties die werden ingevoerd, betekenden ook dat bepaalde connecties werden verbroken. Wanneer de zaken slecht gaan en internationale relaties tussen Russische journalisten en uitgevers met buitenlandse collega’s in het verborgene moeten plaatsvinden of helemaal verdwijnen, betekent dat ook dat er geen geld meer komt voor de journalistiek.’ 

Op het moment dat Bogdan hoorde dat het passagiersvliegtuig was neergeschoten boven Oekraïne zei ze tegen haar man: ‘Dat is door de Russen neergehaald.’ ‘Jij bent gek,’ zei haar man nog. ‘Maar het was me al lang duidelijk uit de berichtgeving dat die Russische separatisten, ondersteund door Russische militairen, bezig waren met het neerschieten van Oekraïense vliegtuigen. Dat er dan een keer misgeschoten wordt, is te verwachten. Ik moet dan denken aan dat beroemde citaat van Tsjechov over dat geweer: je ziet het hangen, dan weet je ook dat het een keer afgaat.’ 

In Bogdans ogen was de MH17-tragedie bijna onvermijdelijk. ‘Het had misschien voorkomen kunnen worden als de Nederlandse en andere westerse regeringen de situatie in Oekraïne in een eerder stadium serieuzer had genomen. Maar dat is niet gebeurd.’ 

Elena Bogdan, Russisch-Nederlands correspondent

"Je leven kan gevaar lopen, afhankelijk van waar je over schrijft. Zijn er nog onderwerpen overgebleven die je kunt onderzoeken en beschrijven?"

Journalistiek mijnenveld

‘MH17 was een scheidslijn. Je komt in een soort tunnel terecht – er was een bepaalde vrijheid, maar media werden aan de ene kant overgenomen of aan de andere kant onderdrukt. Iedereen die bij die onderdrukte titels werkte, werd steeds verder in een mal gedrukt. Dat heeft een bepaald momentum, je kon niet meer zomaar uit die tunnel stappen.’ 

Elena Bogdan beschrijft het huidige medialandschap als een soort journalistiek mijnenveld waarin bijna alle partijen direct of indirect door de staat zijn gefinancierd. Er zijn ook oppositiegezinde media, zoals de krant Novaja Gazeta, maar de ruimte voor echt onafhankelijke partijen is schaars. ‘Natuurlijk zijn er kleine onafhankelijke redacties, maar dat zijn maar een paar media, niets op grote schaal. Voor zo’n groot land kun je niet met een kleine redactie en een beperkte hoeveelheid abonnees de impact van een nationale krant evenaren. Je kunt het omschrijven als een krimpende ruimte. Een enclave die steeds kleiner wordt.’ 

Dat medialandschap staat ook nog eens onder grote spanning. Ten eerste zijn er de vele journalisten die vermoord werden en worden. Misschien wel het bekendste voorbeeld is journalist en mensenrechtenactivist Anna Politkovskaja, die in 2006 dood in de lift naar haar appartement werd aangetroffen. Een voormalig politieofficier bleek haar moord te hebben georkestreerd. Tientallen collega’s vonden sindsdien de dood. ‘Je leven kan gevaar lopen, afhankelijk van waar je over schrijft. Welke onderwerpen ga je kiezen – zijn er nog onderwerpen overgebleven die je zonder levensgevaar kunt onderzoeken en beschrijven?’

Onafhankelijke toezichthouders over gebrek persvrijheid in Rusland

Rusland stond in 2020 – nog vóór het uitbreiden van de ‘foreign agents’-wetten – op de 149e plaats in de Wereld Pers Vrijheid Index. De lijst telt in totaal 180 landen, Rusland staat onder landen als Pakistan, Zuid-Soedan en de Verenigde Arabische Emiraten. Reporters Sans Frontières (RSF) noemt het klimaat in Rusland voor onafhankelijke journalistiek ‘verstikkend’. Volgens de cijfers van RSF werd in 2020 één journalist vermoord – Aleksandr Tolmachev, die in de gevangenis stierf – en zaten zes journalisten en een blogger in gevangenschap in verband met hun werk. Fysieke aanvallen en moorden op journalisten worden nauwelijks bestraft en een heel arsenaal aan wetten maakt het werk van journalisten moeilijk. Tsjetsjenië en de Krim zijn volgens de rapportage van RSF inmiddels ‘zwarte gaten’ op het gebied van informatie. Ook Amnesty International zegt in haar rapportage van 2019 dat de vrijheid van meningsuiting steeds meer onder druk staat en meldt arrestaties van journalisten. Zowel Amnesty als RSF zien de controle van het internet door de Russische regering als een zorgelijke ontwikkeling. Recentste voorbeeld van de invloed die het Kremlin online uitoefent, was afgelopen week het vertragen van de laadsnelheid van Twitter. De opgegeven reden was dat Twitter er niet in slaagde om ‘illegale inhoud’ met betrekking tot porno en drugs te verwijderen.

Lees verder Inklappen

Bogdan: ‘Voor onderzoeksjournalisten is het op dit moment veel moeilijker. Zij kunnen nu wel met meer data werken. Zo hoeven ze niet alleen maar over bepaalde personen te schrijven. Ze moeten goede bewijzen hebben, met openbare bronnen. En dan nog is er het risico dat je moet vluchten en politiek asiel aanvragen. Anders loop je gevaar dat ze je voor de rechter slepen, dan kan je een enorme boete krijgen. Daarom moet je onderdeel van een collectief zijn. Je hebt een redactie nodig om je te steunen. Niet alleen emotioneel, ook financieel en juridisch.’ 

‘Na de laatste wetswijzigingen ben je al een een zogenaamd buitenlands agent wanneer je contact legt met personen of media die gefinancierd zijn door buitenlandse sponsoren. Dus als ik als Russische burger met jou spreek, ben ik dan een buitenlands agent? Dat zullen vervolgens de mainstream media suggereren, zoals onlangs over Novaja Gazeta dat het enkel gefinancierd is door buitenlandse fondsen. “Ze behartigen de belangen van de buitenlandse machten.” Heel bruikbaar om twijfel te creëren over zo’n krant.’ Werkt dat ook in de ogen van het Russische publiek? ‘Absoluut, deze tactiek of strategie kun je voor alles gebruiken. Er is ook een lijst met dit soort ‘buitenlandse agenten’, gepubliceerd door de overheid op de website van ministeries.’

Hoe zit dat met The Moscow Times, dat nog deels eigendom is van uitgever Derk Sauer? Dat medium staat niet op de lijst. Het Engelstalige medium verschijnt sinds 2017 alleen nog online. ‘Derk Sauer erkent zijn directe financiële betrokkenheid bij de media niet, waardoor The Moscow Times kan opereren zonder de status van buitenlands agent’, schrijft Russia Today. Het lijkt erop dat de bedrijfsstructuur van de krant tot nu toe werkt. Niet Derk Sauer zelf, maar zijn Nederlandse stichting 2 Oktober heeft 19 procent van de aandelen in handen van Tiemti LLC, het mediabedrijf waarin de krant sinds 2017 is ondergebracht. 

Informatiemenu

Het smoren van persvrijheid gaat volledig voorbij aan de Russische mainstream dagbladen. ‘Of ik die volg? Nee. Ik kan het niet meer. Het is niet eens frustrerend, ze bieden gewoon geen informatie. Ik kan ze niet beluisteren of lezen, ik kan ze niet serieus nemen.’

Neem bijvoorbeeld de analyse van de verruiming van de ‘foreign agents’-wetten. Rossiyskaya Gazeta – met een oplage van ruim 185.000 een van ’s lands grootste dagbladen en eigendom van de Russische overheid zelf – framede die in haar verslaggeving in december 2020 als ‘maatregelen ter voorkoming van inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van Rusland vanuit het buitenland’. 

De krant bagatelliseert de impact van de wet door te wijzen op het kleine deel van de organisaties dat tot nu toe daadwerkelijk op de lijst verscheen, nog geen procent van alle ngo’s. De analyse van de staatskrant over de maatregelen: ze ‘raken in feite een onbeduidend aantal organisaties en zijn niet in strijd met de belangen van het maatschappelijk middenveld als geheel’. Het artikel is volledig kritiekloos, met meningen van experts als Alena Bulgakova, volgens het artikel lid van een overheidscommissie die zich met het algemeen maatschappelijk belang bezighoudt. Ze is voorstander van de wet: ‘Zoals de praktijk heeft aangetoond, zijn tijdens verkiezingscampagnes een aantal politieke actoren, vermomd als ‘publieke figuren’, valse informatie aan het verspreiden die erop gericht is de instelling van verkiezingen in de Russische Federatie in de ogen van het maatschappelijk middenveld in diskrediet te brengen en de situatie in het land te destabiliseren.’ 

Dit soort media weten de gemiddelde Rus het meest te bereiken. Bogdan: ‘Het informatiemenu van de burger wordt steeds beperkter.’

Studenten klikken

Het is niet meer het land waar jij woonde, krijgt Bogdan te horen van relaties. ‘In het onderwijs kun je bijvoorbeeld überhaupt niet meer praten over de gevangenschap van Aleksej Navalny. Eerst mocht je niets kritisch over Poetin zeggen. Als een docent dat doet, gaat een van de studenten klikken bij de administratie en dan wordt er gebeld: “Daar ga je het niet meer over hebben.” Nu hoeven ze niets meer te zeggen dan “u bent toch niet op die meeting over de vrijlating van Navalny geweest?”’

‘U bent toch niet op die meeting over de vrijlating van Navalny geweest?’

Een ander gevolg van de persbreidel is dat waarheidsvinding in het algemeen onder druk komt te staan, niet alleen kritiek op de regering. Bogdan: ‘Navalny is een interessante persoon voor het veranderen van de machtssituatie.’ Maar, zegt ze, er is ook sprake van belangenvermenging. ‘Navalny’s organisatie FBK maakte prachtige reconstructies van corruptie van bepaalde personen binnen de regering. Gebaseerd op data-analyse, ze gebruiken alle moderne journalistieke methoden. Heel goede onderzoeksjournalisten werkten daaraan. Het resulteerde in een heel goed journalistiek product, heel feitelijk. Maar: het gaat FBK alleen om de corruptie van deze specifieke personen, niet het fenomeen corruptie in het algemeen. En het is ook in Navalny’s eigen belang, in het belang van zijn politieke plannen. Hij zegt zelf dat zijn belang bij heel het volk ligt, maar is dat ook zo? Waarom gebruik je dat instrumentarium niet voor het opzetten van kwalitatieve media? Ik ben heel kritisch op dit soort belangenverstrengeling.’

Crowdfunding

Bogdan: ‘Omdat er heel veel misstanden zijn, focussen de weinige overgebleven onafhankelijke media zich op het portretteren van specifieke personen in specifieke situaties. Met crowdfunding. Bijvoorbeeld: een mooi portret van iemand die homo is en heel geliefd in zijn omgeving. Dat draagt dan een hele mooie boodschap uit. Het laat zien dat homo’s helemaal niet zo worden gehaat als men ons van boven wil doen geloven.’ 

‘Dat is nog best zuiver, toch schuilt er een bepaald activisme achter. Journalistiek gemengd met activisme. Wanneer je rollen begint te vermengen, heeft dat ook impact op de betrouwbaarheid.’ 

De vermoorde Anna Politkovskaja was echt een mensenrechtenactivist. Zo beschrijven de mensen die met Anna hebben gewerkt haar ook. Bogdan: ‘Het zat bij haar altijd heel dicht op elkaar. Haar journalistieke carrière begon met helpen. Mensen stonden in de rij, op de redactie en voor haar huis. Dat is geen journalistiek in pure zin. Je moet er dan voor waken dat je niet overmand wordt door je emoties bij het trekken van conclusies in je artikelen. Want daarin schuilt ook gevaar.’ 

‘Een eenling kan niets veranderen, je hebt elkaar nodig als spiegel’

Sommige journalisten hebben de oppositie en mainstream media verlaten. Zij beginnen bijvoorbeeld een eigen kanaal op YouTube. Is dat nog journalistiek? ‘Als je op YouTube werkt en geen redactie achter je hebt, sta je veel minder sterk bij tegenwerking. Een eenling kan niets veranderen. En: je moet gecorrigeerd kunnen worden door je collega’s, je hebt elkaar nodig als spiegel. Dat is het belangrijkst. Je kunt in ons beroep niet alleen werken.’ 

Zelfcensuur

Het voorlopige eindpunt van onafhankelijke journalistiek in Rusland laat zich het best illustreren met een op het oog subtiele anekdote vanuit Bogdans werk voor Journalist. ‘Een collega tipte me onlangs een belangrijke onderzoeksbron die data-analyses doet – onder meer voor Navalny’s FBK. Wiskundig onderlegd, wetenschapper. We zouden deze persoon kunnen interviewen, opper ik dan, hij is een belangrijke schakel in de nieuwe journalistiek. Dan krijg ik als antwoord: ‘Maar voor wie?’ Als ik dan uitleg: andere journalisten, media, dan krijg ik geen reactie.’ 

Voor Bogdan is de betekenis van dat zwijgen glashelder. ‘Blijkbaar ben ik niet realistisch,’ is haar conclusie. ‘Ik krijg dat vaker te horen sinds ik niet meer in Rusland woon.’ Voor een Nederlandse journalist valt het kwartje nog niet meteen – weet ze wel zeker hoe die collega het bedoelde? Dat raakt de kern van het cultuurverschil. Bogdan: ‘Ze antwoordde met een retorische vraag. Je weet al van tevoren dat het niet geaccepteerd wordt door de redactie. Omdat het ook over de FBK gaat, vermoed ik.’ Het is duidelijk waar de grenzen liggen. ‘Zelfcensuur is in die zin misschien nog wel erger dan censuur van buitenaf.’