Woede, Machteloosheid en Onbehagen

    Ondanks de woede over bonussen en het wantrouwen in de politiek blijven burgers apathisch op de bank zitten. Waarom wordt er niet massaal geprotesteerd? VPRO Tegenlicht zocht samen met Follow the Money naar een verklaring voor de passieve houding.

    'Mensen hebben het gevoel ergens van beroofd te zijn,' aldus de Belgische schrijver en publicist David van Reybrouck afgelopen zondag in VPRO Tegenlicht. 'Beroofd van het gevoel van zeggenschap te hebben. Beroofd van het idee dat je in ieder geval gehoord wordt.' Dit gevoel van machteloosheid leidt tot een groot onbehagen bij burgers. Dat bleek tijdens de research voor de Tegenlicht-aflevering die werd uitgevoerd door Follow the Money. Al jaren achtereen geeft een grote groep Nederlanders aan dat ze in hun persoonlijke leven zeer gelukkig zijn, maar dat ze zich tegelijkertijd veel zorgen maken over de maatschappij. Deze twee opvattingen lijken in eerste instantie bijna met elkaar in tegenspraak: het ligt immers voor de hand dat als iedereen persoonlijk gelukkig is dat het dan met de maatschappij ook wel goed gaat. Maar kennelijk is dat toch niet zo. Of vóelen mensen dat in ieder geval niet zo. Ze maken zich grote zorgen over hoe de toekomst eruit ziet.
    hoe kan het dat burgers niet in opstand komen?
    Het startpunt van de uitzending was simpel: waarom laten burgers - na de ongekende bankencrisis van 2008 en de daaropvolgende economische malaise - alle bezuinigingen vrij gelaten over zich heenkomen? En hoe kan het dat burgers niet in opstand komen?

    Proteststemmen

    Het gevoel van onbehagen zorgt voor afwijkend stemgedrag bij burgers. Dat bleek tijdens de laatste gemeenteraadsverkiezingen en zal straks in mei bij de Europese verkiezingen naar waarschijnlijkheid opnieuw blijken. Sinds de jaren zeventig is de opkomst voor gemeenteraadsverkiezingen gedaald van ruim 70% naar iets boven de 50%. 'Mensen stemmen steeds vaker niet, of ze stemmen op  partijen op de flanken, zoals de PVV en de SP,' aldus politiek econoom Daniel Mugge van de Universiteit van Amsterdam. 'Je kan dat ook zien als een vorm van protest. Mensen zijn het vaak helemaal niet eens met het programma van die partijen, maar ze vinden wel dat ze ervoor zorgen dat er in ieder geval discussie is over bepaalde thema's zoals bijvoorbeeld immigratie of de Europese Unie. Onderwerpen die door de tradionele partijen toch het liefst genegeerd worden.'
    'stemmen houdt het systeem op papier overeind, maar werkt het dan nog?'
    De Engelse socioloog Colin Crouch vindt het een verontrustende ontwikkeling. In de uitzending van Tegenlicht stelt hij dat stemmen een soort van ritueel is geworden. 'Mensen zijn niet meer echt betrokken, maar stemmen uit een soort van plichtsbesef. Dat houdt het systeem op papier in ieder geval overeind, maar werkt het dan nog?'

    Weg met de ideologie

    Het vertrouwen in Nederlandse politici is de afgelopen twintig jaar ook sterk gedaald - al is het in Nederland nog relatief hoog ten opzichte van andere landen. Hoe komt het dat het vertrouwen is ingezakt? Daar zijn geen simpele antwoorden op te geven. De loop van de geschiedenis lijkt daar een grote rol bij te spelen. 'Na de val van de muur kwam er een hernieuwd optimisme vrij. Met name bij sociaaldemocraten,' zegt wetenschapsfilosoof Harro Maas. 'Zij hadden de woelige jaren tachtig nog vers op hun netvlies staan, met een verharde maatschappelijke sfeer en hele nare protesten. Dat had ook heel anders kunnen aflopen. Het idee kwam toen op dat je ook via de markt de sociaaldemocratische idealen van rechtvaardigheid en solidariteit kunt bereiken. Denk aan Wim Kok met het afschudden van de ideologische veren en Tony Blair met zijn derde weg.'

    De politiek nam volgens Crouch de methodes van het grootbedrijf over. De vorm ging in toenemende mate boven de inhoud. 'De krachtigste vorm van communicatie is de marketing, het verkopen van een product. Bedrijven hebben die vorm van communicatie tot in het uiterste geperfectioneerd en de politiek heeft die vorm van communicatie overgenomen,' aldus Colin Crouch. 'Het is alsof je twee dezelfde tubes tandpasta hebt. Hoe ga je die verkopen? Je voegt dingen toe die er eigenlijk niet toe doen. Een mooie verpakking bijvoorbeeld. Maar het verandert niets aan het product zelf. Datzelfde zie je nu ook in de politiek gebeuren.' David van Reybrouck: 'De sociaaldemocratische staat behandelt de burger als een kind. De liberale staat behandelt de burger als een klant, die op zijn wenken bediend moet worden. Maar we moeten naar een samenleving waarin de burger weer meedoet en gehoord wordt.'

    De macht van multinationals

    Multinationals kregen de afgelopen twintig jaar steeds meer macht. Opereerden deze bedrijven vroeger nog als een soort van nationale kampioenen die ook in het belang van hun werknemers en het land van herkomst opereerden, door globalisering is de band met het thuisland verdwenen. 'Burgers zien daardoor dat die bedrijven nog wel veel macht hebben hebben, maar eigenlijk niets meer teruggeven,' aldus Crouch. Burgers krijgen daarom het gevoel dat de maatschappij niet meer eerlijk is. Bedrijven kunnen met hun geld en lobbymacht bepalen wat er gebeurt.

    'De gouden jaren van de arbeider liggen achter ons. Vroeger had de elite de arbeider keihard nodig om hun doelen te bereiken'

    De rol van de arbeider en de lager middenklasse economische ontwikkelingen is ook sterk gemarginaliseerd,  werpt politiek econoom Daniel Mügge op.' De gouden jaren van de arbeider liggen achter ons. Vroeger had de elite de arbeider keihard nodig om hun doelen te bereiken. Eerst als grondtroepen in de twee wereldoorlogen, en daarna als arbeider in de fabrieken. Maar sinds de jaren tachtig is deze rol veranderd doordat er steeds minder mensenhanden nodig zijn in de fabrieken. En dan is het ook niet zo gek dat de macht verschuift van de burger naar bedrijven. '

    Complexiteit

    Alle schuld naar de macht van het grootkapitaal schuiven is ook te simpel. Er zijn meer redenen voor het onbestemde gevoel van de burger. De maatschappij is ook steeds complexer geworden. Mügge: 'Je zou ook kunnen zeggen volwassen. De wereld ten tijde van de koude oorlog was nog redelijk duidelijk en overzichtelijk: er was één vijand en die zat in het oosten.' Nu is het voor iedereen duidelijk dat de wereld niet zo simpel in elkaar zit en dat er ook geen simpele oplossingen zijn.  Dat leidt tot frustratie, zo weet Mügge.  Ook de perceptie van wat politici kunnen bereiken is voor burgers veranderd. 'Mensen zien nu dat politici ook maar mensen zijn. Alles van politici ligt nu op straat. En ze worden heel kritisch gevolgd. Dat geeft een minder romantisch beeld van de politiek, maar het is wel eerlijk.' Tegelijkertijd is de politiek als vak steeds minder aantrekkelijk geworden en trekt het misschien ook wel andere mensen dan vroeger. Mügge: 'Je moet er maar zin in hebben om elke dag beschimpt te worden op geenstijl. Dan moet je een olifantenhuid hebben. Het aanzien van het vak is gedaald. En door het belang van de media moet je ook je verhaal nog eens superscherp kunnen doen.'

    Actievoeren was cool

    Hoe zorg je voor een betere wereld? Hoe kan je als burger invloed uitoefenen op het beleid? Ga je pleinen bezetten om actie te voeren, moeten we weer met zijn allen de straat opgaan? 'Vroeger werd er tenminste nog gedemonstreerd, toen gebeurde er tenminste wat,' waren veelvoorkomende reacties tijdens de Tegenlicht-voorbereidingen. Er werd dan verwezen naar de grootschalige protesten in de jaren '80 rondom kernwapens en de rellen rond de kroning van Beatrix. 'Het is deels een mythe dat mensen toen veel idealistischer waren,' zegt Maas.
    'Bij krakersgroepen liepen leuke vrouwen en kwam je in contact met de nieuwste muziek'
    'Vroeger was protesteren onderdeel van je identiteit. Laten we eerlijk zijn: het was gewoon gaaf om bij de krakersgroepen te horen. Daar gebeurde het. Daar liepen de leuke vrouwen en kwam je in contact met de nieuwste muziek. Nu is dat natuurlijk compleet anders.' De passieve (protest)houding van burgers betekent volgens Van Reybrouck echter niet dat er niks speelt.  'Mensen zijn nu meer betrokken dan ooit, alleen we hebben er nog nooit zo weinig mee gedaan.' Zelf meent van Reybrouck dat mensen weer bij elkaar moeten komen en gaan praten over de thema's die belangrijk zijn. Daarom organiseerde hij vorig jaar in België de G1000, een burgerforum van duizend burgers die door loting zijn  uitgekozen om mee te praten over belangrijke onderwerpen. Zo wil hij de politiek weer van de mensen maken.
    'Mensen moeten weer eens met elkaar gaan praten , in plaats van de hele tijd op hun mobieltje gaan staren'
    Het omzetten van frustratie in duurzame veranderingen is echter geen makkelijk proces. Het kost bloed zweet en tranen. Of zoals trucker Jerry Agema in de uitzending zegt: 'Mensen moeten weer eens met elkaar gaan praten , in plaats van de hele tijd op hun mobieltje gaan staren. Het erover hebben wat er moet gebeuren. Dat is moeilijk, het kost moeite en tijd, maar het geeft wel veel voldoening.'

    Do it yourself politics

    De poging van van Reybrouck is gericht op verandering binnen het huidige politieke systeem. Maar een toenemende groep mensen - met name jongeren - keert zich helemaal af van het systeem en gaat het zelf doen. Ze voelen zich niet verwant met de politieke issues en nemen het heft in eigen hand. 'Dat is een trend, maar er is nog weinig over bekend,' zegt de Amsterdamse sociologe Jacqueline van Stekelenburg, die onderzoek doet naar waarom mensen demonstreren.'Mensen komen eigenlijk alleen in actie als ze het gevoel hebben dat het ook zin heeft. Dat het wat oplevert. Als je dingen zelf organiseert heb je dat in ieder geval in eigen hand.'
    Mensen komen eigenlijk alleen in actie als ze het gevoel hebben dat het ook zin heeft
    De initiatieven variëren van wijkbewoners die zich verenigen om gezamenlijk zonnepanelen aan te leggen tot het burgerinitiatief in de Utrechtse wijk Lombok waar ze als als eersten glasvezelinternet kregen. En in het Brabantse dorp Hoogeloon waren de inwoners de tegenvallende thuiszorg zo zat dat ze besloten die maar zelf te gaan organiseren. Ze richtten de eerste zorgcoöperatie van Nederland op zodat oude dorpelingen niet hoefden te verhuizen naar de stad tien kilometer verderop. Het zijn mooie vormen van protest, maar de vraag is of daarmee ook de grote issues zoals bijvoorbeeld het pensioenprobleem geadresseerd kunnen worden. Het blijft een zoektocht.   Doe mee aan deze zoektocht en kom naar de Tegenlicht Meet-Up in Pakhuis de Zwijger aankomende woensdag in Amsterdam vanaf 20.00. Bekijk hieronder de Tegenlicht-uitzending 'Wij zijn het zat' en de Tegenlicht Talk met socioloog Colin Crouch.  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Robert Kosters

    Gevolgd door 128 leden

    Volg Robert Kosters
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren