Beeld door Jeff Hendricks (via Unsplash)
© CC0 (Publiek domein)

Voor echte ondermijning moet je op de Zuidas zijn

    In kringen van crimefighters, politici en ambtenaren is de term ‘ondermijning’ de laatste jaren aan een grote opmars bezig. Het weefsel van onze samenleving zou door groepen van georganiseerde beroepscriminelen worden aangetast. Eric Smit denkt dat de meer serieuze maatschappelijke ondermijning vooral uit een andere hoek afkomstig is.

    Nederland is een narcostaat en de onderwereld ondermijnt de bovenwereld. We lopen zelfs het risico dat criminelen het openbaar bestuur binnendringen. Althans, dat zou je mogen concluderen als je de experts over het onderwerp hoort. ‘Georganiseerde criminaliteit ondermijnt het lokale gezag, verslechtert veiligheid en leefbaarheid en levert schade op voor ondernemers,’ stelt het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid bijvoorbeeld. Wanneer je op Google het woord ‘ondermijning’ intoetst, staat de website van de politie bovenaan in de resultaten, net onder een advertentie waarin een congres over hetzelfde onderwerp wordt aangeprezen, dat – hoe toepasselijk – in een gevangenis wordt georganiseerd.

    ‘De exacte definitie is moeilijk in een zin samen te vatten, maar grofweg betekent het de vermenging van de onderwereld en de bovenwereld. Het is een maatschappelijk probleem,’ schrijven de wetsdienaren. Over hoe groot dat probleem is, verschillen de meningen – feiten zijn amper voorhanden – nadrukkelijk. Mijn zeer gewaardeerde FTM-collega Bart de Koning besteedt er in zijn boek Vriendjespolitiek, fraude en corruptie in Nederland aandacht aan. Anders dan in collega-narcostaten als Mexico en (tot voor kort) Colombia hebben misdadigers in Nederland nog geen mensen in overheidsorganen en de politiek op de figuurlijke loonlijst staan, stelt hij vast. Althans, daar weten tot op heden niets van.

    Hoewel, in Brabant leek zich een gevalletje infiltratie te hebben voorgedaan. De penningmeester van het CDA in de gemeente Leende – Wim van der P., beroep: agrariër – bleek op zijn erf behalve aan de lokale carnavalsvereniging De Lolmakers ook onderdak te bieden aan een wietkwekerij en een omvangrijk, zeer professioneel drugslaboratorium. Daar kon volgens de dienstdoende officier van Justitie Erna Vrijhoeven voor 10 miljoen euro per dag aan drugswaarde worden geproduceerd. Dat is een omzet van 3,65 miljard per jaar. Bijna net zo veel als Tata Steel Nederland, het voormalige Hoogovens, dat in Velsen een terrein van 750 hectare in gebruik heeft, zo rekent De Koning in zijn boek voor. Best knap om dat uit een boerenschuur te halen. Of zou de officier van Justitie zich wellicht vergissen? En hadden de criminelen via de boer en CDA-penningmeester Wim van der P. invloed willen uitoefenen? Waarop dan wel? De directe betrokkenheid van boer Van der P. is allerminst zeker, en van een poging tot infiltratie lijkt al helemaal geen sprake te zijn geweest. 

    Het is ingewikkeld om de geldstromen in de misdaad in cijfers te vatten; tot voor kort waren nauwkeurige cijfers over dit onderwerp dan ook niet beschikbaar. De onderzoeksgroep rond bestuurskundige Pieter Tops heeft daar verandering in gebracht. Wat blijkt: het gaat om miljarden. Wat we ook weten, is dat volgens de cijfers van het CBS de misdaad in Nederland afneemt.

    Als we het over ondermijning hebben, kunnen we dan ook beter direct naar de bovenwereld kijken

    De zichtbare uitingen van de misdaad mogen er niettemin zijn. In Amsterdam-West ratelt zo nu en dan een AK-47 om een ruzie in het milieu te beslechten, ondernemers krijgen er granaten bezorgd en elders in het land worden burgemeesters bedreigd. Dat zijn allemaal zeer ernstige delicten, maar voor infiltratie van misdadigers in de bovenwereld – met name in de politiek – is geen bewijs. Ook de verhalen over crimineel geld in de bovenwereld blijven opduiken, maar waar is het bewijs? We moeten waakzaam blijven, schrijft De Koning in zijn boek, maar laten we vooral naar de feiten blijven kijken.

    Als we het over ondermijning hebben, kunnen we dan ook beter direct naar de bovenwereld kijken. Ik zou het woord ondermijning graag een bredere maatschappelijke betekenis willen geven. De criminologische uitleg van de politie – een definitie mag je het niet noemen – die ik eerder aanhaalde, schiet in mijn ogen tekort. Er is volgens mij ook van ondermijning sprake wanneer belangen van Nederlandse burgers worden aangetast ten faveure van kleine groepen invloedrijke mensen die daarmee op langere termijn ook het gezag van politici ondergraven.

    De afschaffing van de dividendbelasting is daarvan helaas een goed voorbeeld. Het betreft een besluit dat de schatkist jaarlijks tot 2 miljard euro kost, en waarvan het voordeel bij buitenlandse overheden en beleggers van extreem winstgevende multinationals terechtkomt. Op de vraag hoe het mogelijk is dat premier Mark Rutte zijn oren laat hangen naar de verhalen en quasi-chantage van grote bazen van multinationals (pas op hoor, anders verplaatsen we ons hoofdkantoor!), is inmiddels terdege antwoord gegeven: behalve het feit dat deze multinationals direct toegang hebben tot de premier – die zelf eerder bij Unilever werkte en daar fijne herinneringen aan heeft – hebben we dat te danken aan de corporate lobby. Die is reusachtig sterk. Ook in Nederland. 

    Lobbyen is niet per definitie slecht, het heeft ook voordelen. Lobbyen wordt slechts dan gevaarlijk, wanneer bepaalde partijen onevenredig veel gehoor krijgen. En het gaat op corruptie lijken wanneer bewindslieden betrokken zijn bij het gunnen van orders aan bedrijven en daar later aan de slag gaan, zoals bijvoorbeeld bij oud-minister Annemarie Jorritsma (VVD) en voormalig staatssecretaris Frank Heemskerk (PvdA) het geval was. 

    Het is belangrijk om vast te stellen dat de corporate lobby ook in de wetenschap veel gehoor krijgt. Die horigheid heeft veel te maken met de centen die grote bedrijven in onderzoeken steken. Zo financierde Shell onder andere het rapport van de Rotterdam School of Management (RSM) dat in 2009 werd gepubliceerd en dat de ‘argumenten’ leverde voor de afschaffing van de dividendbelasting. Daar is op FTM uitgebreid aandacht aan geschonken. Het onderzoek zelf bleek van erbarmelijke kwaliteit, maar de conclusies waren verstrekkend. Deze vorm van horige wetenschap – vermomd als ‘onafhankelijk’ – dient voor de politiek als basis om voordelige maatregelen voor multinationals te nemen. En het maakt kennelijk niets uit wanneer de onderbouwing voor de maatregel onderbreekt en er eigenlijk geen geldige argumenten zijn voor de stelling dat de samenleving als geheel erop vooruit gaat. Premier Rutte komt dan ook niet verder dan te zeggen dat de afschaffing ‘bizar maar noodzakelijk’ is. En: ‘Je kunt dit type bedrijven uit de eredivisie maar één keer verliezen’.

    Onze premier wil andere bedrijven aantrekken om naar Nederland te komen en concerns als Unilever en Shell beschermen tegen overnames, anders vertrekken ze. De grote financiële crisis bezorgde ons de term ‘too big to fail’. In Nederland kennen we nu ook ‘too big to compete’ – of ‘too soft to compete’, zo je wilt.

    Nederlandse topmannen – die van zichzelf graag zeggen dat ze internationaal in trek zijn en daarom meer zouden moeten verdienen – vinden het lastig om aan de harde wetten van kapitaalmarkten te voldoen, en eisen bescherming van de Nederlandse overheid om te voorkomen dat ze als overnameprooi eindigen en uit elkaar worden getrokken. Ze krijgen die dus ook. Met dank aan de VVD, de ‘ondernemerspartij’ die afgelopen week in De Telegraaf bovendien kritiek op het gebrekkige ‘Oranjegevoel’ van financieel journalisten ventileerde.

    Ik heb ontzag voor multinationals als Shell en Unilever, maar hoe Nederlands zijn bedrijven nog wanneer het overgrote deel van de activiteiten en de eigenaren niet Nederlands zijn en zich al helemaal niet in Nederland bevinden? Dat wonderlijke ‘Oranjegevoel’ heb ik eigenlijk vooral bij bedrijven die nog echt voor het grootste deel Nederlands zijn.

    Hoe dan ook, wij financieel journalisten zouden volgens een in De Telegraaf anoniem geciteerde VVD’er niet al te kritisch mogen zijn en vooral moeten begrijpen dat de dividendmaatregel goed is voor de internationale concurrentiepositie van Nederland. Dat daar geen snipper bewijs voor is, werd de laatste maanden al uitentreuren duidelijk. Maar daar malen sommige politici klaarblijkelijk niet om.

    Sterker nog, de gang van zaken rond de afschaffing van dividendbelasting is juist schadelijk geweest voor de reputatie van Nederland, betoogt de in Londen gevestigde Nederlandse beleggingsanalist Adriaan de Mol van Otterloo in Het Financieele Dagblad: ‘Het lijkt alsof er een “handje-klap in de achterkamer” heeft plaatsgevonden dat het daglicht niet heeft mogen zien.’

    De twijfelachtige gevolgen van het aangename Nederlandse vestigingsklimaat

    Nederland is mede dankzij de inzet van diezelfde corporate lobby een belastingparadijs geworden. We concurreren agressief met onze buurlanden om de hoofdkantoren van internationale bedrijven binnen te halen. En dat lukt goed. Meer dan de helft van de zogenoemde Fortune 500-bedrijven heeft een dochter in Nederland.

    Wereldwijd zijn vijf landen verantwoordelijk voor het doorsluizen van de verdiensten van de multinationals naar belastingparadijzen. Aan de top van die ranglijst staat Nederland: 23 procent van al de geldstromen vloeien door de lage landen, zo bleek uit werk van de onderzoeksgroep CORPNET van de Universiteit van Amsterdam. Met behulp van constructies, die het gevolg zijn van agressieve belastingconcurrentie, worden er monstrueuze bedragen aan de schatkisten van staten onttrokken. Dankzij ons ‘aantrekkelijke vestigingsklimaat’ weten ook talrijke zakenlieden van zeer bedenkelijk allooi hun weg naar Amsterdam en omstreken te vinden.

    Een van de meest bizarre voorbeelden betreft Sergey Chemezov, ceo van het Russische Rostec. Dat is het defensiebedrijf dat onder andere de inmiddels beruchte BUK-raket produceert. Dankzij het aantrekkelijke vestigingsklimaat heeft ook dat bedrijf zijn weg naar Amsterdam gevonden. Volgens de vestigingsregels die we hebben opgesteld, moet het topmanagement 4 keer per jaar in Amsterdam vergaderen. Lastig voor Chemezov, want hij staat met dank aan de persoonlijke moeite die onze premier Rutte zich heeft getroost, op de Europese sanctielijst. Hij mag dus niet naar Nederland komen, waardoor het bedrijf niet kan voldoen aan de eis die we dergelijke bedrijven opleggen. Heeft dat gevolgen? Nee. Rostec kan hier gewoon zaken blijven doen. Hier de link naar het FTM-artikel daarover.

    Lees verder Inklappen

    Intussen brokkelt de steun voor de afschaffing van de dividendbelasting overal in de samenleving af. Volgens opiniepeiler Maurice de Hond vindt nog maar 16 procent het een goed idee. Werkgevers in de landbouw en het midden- en kleinbedrijf (MKB) waarschuwen het kabinet intussen dat zij niet voor de rekening wensen op te draaien. Maar zelfs dat is geen reden voor de machtigste politieke partij van het land om dat het besluit terug te draaien.

    ‘Tegenover Unilever dat besloot in Rotterdam te blijven, zitten we er moreel aan vast’, zei Klaas Dijkhoff, fractievoorzitter van de VVD, in juli in Elsevier. Het is maar met wie je afspraken maakt: met grote bedrijven, of met het electoraat dat bij de verkiezingen niet in de gelegenheid werd gesteld om over de afschaffing van de dividendbelasting te stemmen.

    Dit alles speelt zich af tegen de achtergrond van een zorgelijke ontwikkeling die zich wereldwijd voordoet. Ik doel op de toenemende concentratie van multinationale bedrijven, die steeds grotere marktaandelen verwerven, minder concurrentie ervaren, hogere winsten boeken en desondanks minder investeren, terwijl tegelijkertijd het aandeel van de lonen steeds beperkter wordt. Dit thema staat zelfs bij de jaarlijkse bijeenkomst van centrale bankiers in het Amerikaanse Jackson Hole op de agenda.

    De macht van multinationals zorgt er kortweg voor dat lonen laag blijven, winsten hoger worden en de ongelijkheid verder toeneemt. Als iets de textuur van onze samenleving ondermijnt, dan is het dat fenomeen. Toenemende inkomensongelijkheid en de polarisering van samenlevingen vormen zelfs een risico voor de wereldeconomie, zo stelde het World Economic Forum in januari 2017, een maand voordat het Amerikaanse Kraft Heinz een veelbetekenend overnamebod deed op Unilever. Ik zou daaraan willen toevoegen dat er een democratie-ondermijnende invloed uitgaat van politieke partijen die de belangen van multinationals en hun aandeelhouders hoger inschatten dan de belangen van hun eigen burgers.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 2874 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren