Ongebruikelijke alliantie moet EU transparanter maken

    Het ministerie van Buitenlandse Zaken en de ngo Open State Foundation organiseerden afgelopen woensdag samen de conferentie TransparencyCamp EU. Hier werd nagedacht over de vraag: hoe kunnen open data en transparantie democratische processen verbeteren?

    Het was een nogal onalledaagse combinatie die woensdag de zalen van Pakhuis de Zwijger vulde voor TransparencyCamp EU. Programmeurs met verwassen T-shirtjes en onverzorgde baardjes gingen in gesprek met diplomaten gehuld in pak en stropdas, dan wel keurige rok. Bij een aantal medewerkers van Buitenlandse Zaken verdween het lichte ongemak over de onbekende habitat gedurende de hele dag niet van het gezicht.

    De organisatoren van TransparencyCamp EU, een conferentie over hoe transparantie en open data het Europese besluitvormingsproces kunnen verbeteren, slaagden daarmee in hun opzet. Een transparanter en democratischer Europa door open data kan niet zonder innovatieve techneuten, maar ook niet zonder stille diplomatie, zo is de gedachte. In tientallen sessies gingen uiteenlopende deelnemers met elkaar in gesprek op zoek naar nieuwe manieren om via openbare informatie Europa dichterbij te brengen.  

    Een transparanter en democratischer Europa kan niet zonder innovatieve techneuten, maar ook niet zonder stille diplomatie

    De twee initiators zijn zelf dan ook niet de meest natuurlijke partners in crime. De Open State Foundation, een ngo die zich inzet voor digitale transparantie, probeert voortdurend informatie openbaar te maken. Informatie die vooral afkomstig is van een doorgaans weinig meewerkende overheid. Het ministerie van Buitenlandse Zaken is met zijn diplomatieke mores bovendien niet het toonbeeld van een open overheid. Toch vonden ze elkaar in het kader van het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie, waar transparantie een van de speerpunten is. Gedurende deze zes maanden wil het diplomatieke korps transparantie binnen de Europese instanties en tussen lidstaten bevorderen.

    Panama Papers

    Wat de impact kan zijn van open data lieten de Panama Papers eerder goed zien. Ruim 11,5 miljoen documenten van het juridische adviesbureau Mossack Fonseca legden in april een wereld bloot waarin vermogenden op een ingenieuze en dubieuze manier grootschalig belasting ontwijken. Spin in het web bij de onthullingen was het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ). Deze organisatie wist honderden journalisten uit 80 landen maandenlang te laten werken met de documenten zonder dat er iets voortijdig naar buiten kwam.


    Mar Cabra, hoofd data- en onderzoeksafdeling ICIJ

    "Zonder de aanwezige technologie was het onmogelijk om de enorme berg data te analyseren, maar het belangrijkste in de hele operatie was vertrouwen"

    Mar Cabra, hoofd van de data- en onderzoeksafdeling van het ICIJ, oogst veel lof bij de aanwezige data-activisten. 'Zonder de aanwezige technologie was het onmogelijk om de enorme berg data te analyseren, maar het allerbelangrijkste in de hele operatie was vertrouwen. Dit vormde de basis om alle documenten met 370 journalisten te delen.'

    Voor Alex Brenninkmeijer, oud-Nationale Ombudsman en tegenwoordig lid van de Europese Rekenkamer in Luxemburg, laten de onthullingen over belastingontwijking zien hoe belangrijk open data zijn voor het democratische proces: 'De Panama Papers tonen dat we in een corrupt systeem leven in de zin dat mensen hun verantwoordelijkheden ontlopen. De vraag of het legaal is, lijkt compleet irrelevant te zijn.'

    TTIP

    Wat doet Nederland eigenlijk om Europa transparanter te maken? Door allereerst bij onszelf te beginnen, geeft directeur-generaal Europese Samenwerking Thijs van der Plas aan bij de openingsdiscussie. De kosten van het voorzitterschap worden openbaar gemaakt en de agenda’s van onze hoogste vertegenwoordigers in Brussel zijn dat al. Meer informatie over informele overleggen moet bovendien openbaar worden en minder stukken behoren vertrouwelijk te zijn, vindt de topambtenaar.

    En handelsakkoord TTIP, is Nederland daarover open genoeg? Van der Plas: 'Dat hangt af vanuit welk perspectief je het bekijkt.' Een antwoord waarmee hij smalend gelach vanuit het publiek doet opstijgen. 'Internationale onderhandelingen hebben vertrouwelijkheid nodig. De TTIP-onderhandelingen zijn de meest transparante over handel op dit moment. Het laat zien dat transparantie ook niet de oplossing voor alles is, want ondanks de openheid is het verdrag ongekend impopulair bij het publiek. Geen enkele mate van transparantie gaat daar verandering in brengen.'

    'Bij veel overheidsinstanties regeert een cultuur van angst over transparantie'

    Bij de toehoorders wekt deze uitspraak de indruk dat transparantie goed en nodig is volgens het ministerie, maar dat het toch vooral niet schadelijk moet zijn voor de eigen belangen. Juist vanwege deze dubbelzinnigheid wil Arjan El Fassed, directeur van de Open State Foundation, samenwerken met overheden om hen anders te laten denken over transparantie en open data. 'Bij veel overheidsinstanties regeert een cultuur van angst over transparantie. Het opvragen van informatie mondt daarom geregeld uit in een lange juridische strijd. Wanneer er samengewerkt kan worden, zien we dat stappen veel sneller gezet en dat de relatie duurzamer wordt. Anders dan bij een eenmalig Wob-verzoekje. Als de overheid inziet welke meerwaarde open data heeft, niet alleen voor henzelf, maar ook de samenleving en de economie, dan wordt het vanzelfsprekender om doorlopend informatie te delen.'


    Arjan el Fassed, directeur van de Open State Foundation

    "Als de overheid inziet welke meerwaarde open data heeft, dan wordt het vanzelfsprekender om doorlopend informatie te delen"

    Wereld te winnen

    Brenninkmeijer ziet een grote rol weggelegd voor data-activisten bij het bestrijden van corruptie en het versterken van democratische processen. Sterke checks and balances zijn essentieel en bovendien alleen waardevol als de juiste informatie bekend is. Zonder dat valt immers weinig te controleren. Maar data en informatie ontsluiten alleen is niet genoeg. Brenninkmeijer daagt de deelnemers uit om vooral na te denken hoe data burgers in staat kunnen stellen om zelf actief te worden. De tech-industrie besteed bijvoorbeeld heel veel aandacht aan hoe consumenten hun producten gebruiken. Vanuit dat perspectief moet ook bedacht worden hoe burgers interacteren met Europese instellingen en de eigen overheid.

    De conferentie richt zich op transparantie in Brussel, maar volgens Brenninkmeijer is er in Nederland nog een wereld te winnen op dit gebied: 'Op een aantal punten is Nederland best vooruitstrevend, maar als het gaat om de moeilijkheden rondom de Wet openbaarheid van bestuur, dan word ik er heel erg treurig van. Als ombudsman heb ik gesteld: de basis is alles openbaar, tenzij.. In de werkelijkheid is niets openbaar, tenzij we ertoe gedwongen worden. Ik vind dat echt schandalig.'


    Alex Brenninkmeijer, lid van de Europese Rekenkamer

    "Het kerngegeven is dat alle informatie van de overheid, informatie van de burger is. Dat vereist een heel andere manier van denken die in Nederland ontbreekt"

    'Het kerngegeven is dat alle informatie van de overheid informatie van de burger is. Dat vereist een heel andere manier van denken die in Nederland ontbreekt. De huidige afrekencultuur leidt ertoe dat regeringsleden uit de wind worden gehouden. Het tegenovergestelde van een transparante overheid is het gevolg: feiten en informatie worden gemanipuleerd en verhuld.' Is TransparencyCamp voor de overheid dan een mogelijkheid tot windowdressing? 'Nee, zeker niet,' zegt Brenninkmeijer, 'binnen de overheid komen op een gegeven ogenblik lichtpunten. Dit is er een van.'  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Pieter van der Lugt

    Gevolgd door 238 leden

    Pieter van der Lugt (1990) studeerde politicologie aan de Radboud Universiteit. Tijdens zijn studie zette hij zijn eerste sta...

    Volg Pieter van der Lugt
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren