Ons christelijk-socialistische wereldbeeld is hard aan vervanging toe

    Nog altijd geloven westerlingen dat slecht gedrag het resultaat is van trieste omstandigheden. Eric Bartels ziet dat anders: ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen daden, óók de immigranten die in Keulen in groten getale vrouwen aanrandden. Er is altijd een keuze. Is het onze morele plicht mensen uit zo'n andere maatschappelijke orde tot onze verlichte wereld toe te laten?

    Op maandag 4 maart 1861 hield de Amerikaanse president Abraham Lincoln zijn inaugurele rede als nieuwe president van de Verenigde Staten. Amerika stond aan de rand van een burgeroorlog en Lincoln wist dat zijn rede cruciaal was voor het voortbestaan van de Verenigde Staten. Hij koos zijn woorden zorgvuldig. Na een bewogen betoog sloot hij af met de volgende woorden: 'We are not enemies, but friends. We must not be enemies. Though passion may have strained it must not break our bonds of affection. The mystic chords of memory, stretching from every battlefield and patriot grave to every living heart and hearthstone all over this broad land, will yet swell the chorus of the Union, when again touched, as surely they will be, by the better angels of our nature.' 
    Lincoln riep de ‘betere engelen van onze natuur’ aan om de natie te bewegen de geschillen bij te leggen
    Lincoln riep de ‘betere engelen van onze natuur’ aan om de natie te bewegen de geschillen bij te leggen. Lincolns woorden weerspiegelen een aantal aannamen over het menselijke gedrag die gangbaar waren in zijn tijd. Aannamen die in de psychologie van de 20e eeuw vrijwel helemaal zijn verdwenen en die mijns inziens niet alleen hebben geleid tot onnodig menselijk lijden, maar ook tot ernstige politieke fouten in de Europese Unie waarvan de aanrandingen in Keulen een kenmerkend symptoom zijn. Tot halverwege de 19e eeuw ging het gangbare psychologische denken uit van de volgende aannamen:
    • Er bestaat een menselijke ‘natuur’.
    • Handelingen komen voort uit ‘karakter’.
    • Er bestaat een slecht karakter en een deugdzaam karakter.
    Tegenwoordig verstaan we onder ‘karakter’ de kenmerkende persoonlijkheid van een persoon. Iemand is extravert of introvert bijvoorbeeld. Maar in de 19e eeuw had het woord ‘karakter’ een meer morele lading. Het verwees naar deugdzaamheid. Dat is wat Lincoln bedoelde met zijn opmerking over de ‘betere engelen van onze natuur’. Het menselijk gedrag werd beoordeeld aan de hand van de mate waarin je deugdzaamheid liet zien. Dat was per definitie een kwestie van karakter en werd gerekend tot iemands persoonlijke verantwoordelijkheid. Als iemand negatief gedrag vertoonde werd dat gezien als een teken van een slecht karakter en als iemand positief gedrag vertoonde we dat gezien als teken van een goed karakter.

    Omwenteling

    Aan het einde van de 19e eeuw vonden echter maatschappelijke gebeurtenissen plaats die dat beeld totaal deden kantelen. Zo braken in de Verenigde Staten in 1861 grote arbeidersopstanden uit met gewelddadige confrontaties tussen arbeiders - vooral immigranten - en de ordehandhavers van de werkgevers. De omstandigheden waarin deze arbeiders moesten werken waren, zeker vergeleken met die in onze tijd, mensonterend. Zestien uur per dag werken in verzengende hitte of enorme kou, hele families die op één kamer sliepen en een karig inkomen dat nauwelijks genoeg was om van te kunnen eten.
    De gangbare mening bij met name de intellectuele elite was echter dat het wetteloze gedrag van de arbeiders te wijten was aan een slecht karakter, geheel conform de psychologische ethiek van die tijd. Maar langzaam begonnen theologen en filosofen de mening te verkondigen dat het wetteloze gedrag van de arbeiders wel eens het gevolg zou kunnen zijn van hun erbarmelijke omstandigheden. Dat was een ware revolutie in het denken over menselijk gedrag, waarvan de gevolgen tot in onze huidige tijd merkbaar zijn. Het menselijke gedrag was niet meer de verantwoordelijkheid van het individu, maar van de omstandigheden die waren veroorzaakt door de economische en politieke elite.

    Marx, Freud, Darwin

    Dit denken breidde zich razendsnel uit. Volgens Marx waren de individuele arbeiders niet schuldig aan stakingen en wetteloosheid en lag de oorzaak daarvoor in de vervreemding van arbeiders van hun werk. Volgens Freud werd ons gedrag bepaald door onbewuste complexen die zich buiten onze macht bevonden. En Darwin beschreef dat overleven een kwestie was van het recht van de sterkste. Je kon individuen geen verwijt maken voor de zonde van hebzucht en kwaad, omdat het hoorde bij het natuurlijke proces van overleven.
    De mens als resultante van biologisch instinctieve en externe sociale krachten, ontdaan van iedere eigen verantwoordelijkheid voor het eigen gedrag
    Hieruit ontstond de sociale wetenschap die een klap was in het gezicht van het Victoriaanse moralisme van de 19e eeuw. De mens als resultante van biologisch instinctieve en externe sociale krachten, ontdaan van iedere eigen verantwoordelijkheid voor het eigen gedrag. Nog steeds is dit een, vaak onbewuste, overtuiging in het denken van veel mensen in Westerse samenlevingen. Met name aan de linkerkant van het politieke spectrum. Socialisme is in essentie niets anders dan de politieke manifestatie van deze overtuiging.

    Behaviorisme

    Daar waar het Victoriaanse moralisme zich had verbonden met het plichtsbesef inherent aan het protestantisme, vormde de post-Victoriaanse sociologie een verbond met het christelijke concept van de lijdende mens en goddelijke wilsbeschikking. In dit sociologisch respectievelijk christelijk- socialistische wereldbeeld is de mens als een klein bootje op een onmetelijke oceaan, overgeleverd aan externe krachten. Karakter en deugdzaamheid spelen in dat wereldbeeld geen enkele rol meer. De opkomst van het behaviorisme in de psychologie is daarvan een typische uiting. Elk idee van menselijke natuur, van karakter, van deugdzaamheid is in het behaviorisme volledig uitgeroeid. De omgeving bepaalt letterlijk alles.
    Alhoewel er tegenwoordig psychologische stromingen zijn die menselijke natuur en menselijk karakter weer centraal stellen, zoals de positieve psychologie van de wetenschappers Martin Seligman en Mike Csikszentmihalyi, blijft het sociologisch-behavioristische wereldbeeld hardnekkig onderdeel uitmaken van ons denken, ons rechtssysteem en onze politieke besluitvorming. Individueel gedrag wordt niet meer gezien als de resultante van de eigen mate van deugdzaamheid, maar als de resultante van sociale krachten.

    Sociaal

    Een goede vriend van mij schreef enige tijd geleden op Facebook dat hij met zijn jonge zoon een zwerver was tegengekomen. Nadat hij 20 euro aan de zwerver had gegeven, vertelde hij zijn zoon dat we medelijden moesten hebben met de zwerver, want die was gewoon slachtoffer van omstandigheden. Een prachtig voorbeeld van het christelijk-socialistische wereldbeeld. De barmhartige Samaritaan die zielige slachtoffers helpt. Ik schreef hem vervolgens dat ik een keer in New York met mijn dochters langs een op de grond zittende zwerver liep die vroeg om geld. Ik draaide me om en vroeg hem waarom hij dat niet zelf kon verdienen. We kregen een heel zielig verhaal te horen en ik ontken zeker niet dat mensen in omstandigheden kunnen komen waarin ze de hulp van anderen nodig hebben. Ook ik heb soms de hulp van anderen nodig. Maar in dit specifieke geval was ik niet overtuigd. Ik vertelde hem dat ik het een bullshitverhaal vond, dat hij van mij in elk geval, niets zou krijgen. Ik raadde hem aan met zijn kont omhoog te komen iets van zijn leven te gaan maken. Ik gaf hem mijn business kaartje en zei dat hij mij kon bellen als hij daarbij hulp nodig had. Ik heb nooit iets van de man gehoord. Maar dit terzijde. Ik vermoed dat veel mensen het gedrag van mijn goede vriend zeer sociaal zullen vinden. En ik vermoed ook dat veel mensen mijn gedrag een stuk minder sociaal zullen vinden. Maar is dat zo? Is het sociaal om mensen te zien als slachtoffer van sociale omstandigheden of is het sociaal om mensen te zien als verantwoordelijk voor hun eigen gedrag, hun eigen keuzes en hun eigen bestaan? Als u het niet erg vindt, kies ik voor het laatste. Ik vind dat ieder individueel mens te allen tijde volledig verantwoordelijk is voor de eigen deugdzaamheid en daarmee het eigen gedrag. Iedere andere positie leidt tot misstanden, die we terugzien in de discussies rondom de toestroom van asielzoekers, de terreuraanslagen in Parijs en het massaal aanranden van vrouwen in Keulen.

    Egalitarisme

    In het christelijk-socialistische c.q. sociologisch-behavioristische wereldbeeld zijn asielzoekers per definitie slachtoffer van omstandigheden die door ons barmhartig dienen te worden opgevangen. Binnen datzelfde wereldbeeld mogen wij geen morele eisen stellen aan de asielzoekers. Want moraliteit verwijst naar deugdzaamheid en karakter en dat past niet in dit wereldbeeld. Daarnaast suggereert het stellen van morele eisen een goede en slechte moraliteit en ook dat past niet in het egalitarisme van het christelijk-socialistische wereldbeeld. Daar komt bij dat wij in het welvarende Westen een onderhuids schuldgevoel hebben ten aanzien van derde wereldlanden. Een schuldgevoel dat het christelijk-socialistische wereldbeeld alleen maar versterkt. Ook daarom voelen we ons ongemakkelijk om morele eisen te stellen aan asielzoekers. Een ander gevolg van het egalitarisme in het christelijk-socialistische wereldbeeld is dat er geen verschil gemaakt mag worden tussen culturen. De gedachte dat een bepaalde cultuur moreel en ethisch geavanceerder is dan een andere cultuur staat volledig haaks op dit christelijk-socialistische wereldbeeld. In het denken van de 19e eeuw mocht wel degelijk onderscheid gemaakt worden tussen verschillende culturen. In feite werden culturen net zo gezien als mensen. Ook culturen hadden een ‘karakter’ met een bepaalde deugdzaamheid. Het egalitarisme in het christelijk-socialistische wereldbeeld heeft ook dat denken volkomen weggevaagd. De voormalige baas van de Nederlandse terreurbestrijding, Peter Knoope, stelt in een recent krantenartikel dat het van Westerse arrogantie getuigt om te denken dat onze vrije democratische ordening moreel en ethisch verder ontwikkeld is dan de dictatoriale ordeningen je tegenkomt in derdewereldlanden. Daarbij suggereert hij ook nog eens dat wij de islamitische terreur aan onszelf te danken hebben. Een typisch voorbeeld van een christelijk-socialistische wereldbeeld. In een van mijn vorige artikelen beschrijf ik dat culturen zich wel degelijk ontwikkelen en dat de Westerse samenlevingsvorm de enige samenlevingsvorm is die het menselijk streven naar volledige zelfrealisatie optimaal ondersteunt. Daarmee is de Westerse samenlevingsvorm moreel en ethisch alle andere maatschappelijke ordeningen ver vooruit.

    Morele en ethische plicht

    Als we als uitgangspunt nemen dat onze democratische maatschappelijke ordening optimaal ruimte biedt tot waarlijk mens-zijn, is het onze morele en ethische plicht om deze ordening met al onze vermogens te dienen en te verdedigen. Het is mijn observatie dat het christelijk-socialistische wereldbeeld dat is ontstaan aan het einde van de 19e eeuw mede heeft bijgedragen aan de totstandkoming van onze huidige democratische ordening met gelijke rechten voor iedereen. Maar we zijn daarin niet alleen doorgeslagen, we moeten ook inzien dat dit wereldbeeld niet meer past bij de geavanceerde staat van onze huidige democratische ordening. Het wordt tijd deugdzaamheid en karakter weer centraal te gaan stellen in ons denken en handelen. En daarbij ook in onze politieke besluitvorming. Het wordt tijd dat we ons Westerse schuldgevoel loslaten en vervangen door trots op onze maatschappelijke ordening. Het is onze morele plicht dat te doen. Het is onze morele plicht stringente ethische eisen te stellen aan een ieder die deel wil gaan uitmaken van onze samenlevingen. Wij hebben geen enkele morele of ethische verplichting om deelnemers aan andere maatschappelijke ordeningen zomaar klakkeloos in onze maatschappelijke ordening toe te laten. En laten we daarbij niet vergeten dat ook deze asielzoekers een bepaalde verantwoordelijkheid dragen voor de maatschappelijke ordening van hun land van herkomst.
    je bent als mens nooit volkomen machteloos
    Zij zijn niet alleen maar slachtoffer van omstandigheden. Zij hebben deel uitgemaakt van die maatschappelijke ordening. Natuurlijk is het niet eenvoudig als je leeft in een dictatuur, maar alhoewel het christelijk-socialistische wereldbeeld ons anders wil doen geloven, ben je als mens nooit volkomen machteloos. Je draagt altijd een eigen verantwoordelijkheid. Je hebt altijd keuzes.
    Het simpele feit dat westerse overheden mensen uit andere maatschappelijke ordeningen hebben toegelaten, die vervolgens in groten getale vrouwen hebben bedreigd, betast en aangerand wijst op een falen van deze overheden. Wij kiezen onze overheden om onze verlichte maatschappelijke ordeningen te dienen en te beschermen. Dat hebben zij niet gedaan, vanuit hun geloof in de christelijk-socialistische c.q. de sociologisch-behavioristische illusie. Daarom zijn de gebeurtenissen van afgelopen weken vele malen ernstiger dan wij ons nu realiseren. In tegenstelling tot wat premier Rutte zegt gaat het wel degelijk om een confrontatie tussen culturele denkbeelden. Ik hoop ‘dat de betere engelen van onze natuur’ zullen zegevieren. Met dank aan het werk van professor Dr Martin Seligman.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Bartels

    Eric Bartels is filosoof, schrijver en ondernemer. Hij richt zich met zijn werk en ondernemingen op zelfactualisatie, het vol...

    Volg Eric Bartels
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren