Ook Bos voorzag de bankencrisis niet

    Peter Verhaar verslaat namens FTM de verhoren van de Commissie-De Wit. Maandag (dag 18) was ex-minister Wouter Bos aan de beurt. "Alt-A hypotheken overnemen vond ik eerst niet te verantwoorden."

    Eerst kwam maandag de hoogste ambtenaar op Ministerie van Financiën aan het woord, Ronald Gerritse, en vervolgens zijn toenmalige baas: ex-minister Wouter Bos. Gerritse was al eerder verhoord (zie hier het FTM-dossier met alle verhoren) en was toen open over de beweegredenen van het Ministerie inzake steun aan banken, met name ING. Vandaag ging het vooral om ABN AMRO.

     
    De commissie vroeg eerst naar het toezichtskader. DNB had de voorkeur om hoofdtoezichthouder te zijn voor de Nederlandse onderdelen van Fortis, maar dat werd de Belgische toezichthouder. In juli 2008 werden de problemen bij Fortis duidelijk. Wellink heeft toen zijn zorg geuit aan minister Bos, met name over gebrek aan informatie vanuit België. Gerritse gaf aan dat Financiën in België al helemaal geen rol speelde; het was het Belgische kabinet dat de zaken regelde. Er was dagelijks contact tussen Bos en Wellink, waarbij centraal stond de opmerking dat ABN AMRO niet opnieuw de dupe mocht worden.
     
    Veto
    Uiteindelijk heeft dit ertoe geleid dat Bos een veto heeft uitgesproken over een mogelijke overname door BNP Paribas. DNB en Bos wilden niet dat ABN AMRO weer onder toezicht kwam van een buitenlandse toezichthouder. Bos heeft dit volgens Gerritse in een rechtstreeks gesprek met Lagarde (de Franse minister van Financiën) medegedeeld. In eerste instantie is getracht een oplossing in de private sfeer te zoeken, dat was via ING.
     
    Gerritse maakte duidelijk dat toen ING geen optie meer was (Gerritse was verbaasd dat het 'icoon' ING zo snel in de problemen was gekomen), men eruit moest komen, feitelijk tegen elke prijs (de bandbreedte lag tussen de 13 miljard en 20 miljard). De deal moest doorgaan, de prijs was secundair. Volgens Gerritse zouden anders de gevolgen desastreus zijn. Men koos voor de relatief eenvoudigste weg: elk land zou 49 procent deelnemen in de banken in het desbetreffende land (hierbij volgde Nederland de Belgen en Luxemburgers). Op 30 september werd duidelijk dat de 49 procent oplossing niet zou gaan werken (onder andere door een zware koersval) en werden er twee teams bij Financiën samengesteld: team 1 'goedschiks' en team 2 'kwaadschiks'. Nationalisatie kwam ook in beeld.
     
    Vervolgens ging de ondervraging over de uiteindelijk betaalde prijs. Hierbij stond niet zozeer de 16,8 miljard centraal, maar twee posten, beide 6,5 miljard euro groot, die later duidelijk werden voor de buitenwereld en de totale overnamesom van ABN AMRO flink hebben verhoogd. De commissie wilde graag weten in hoeverre de onderhandelaars (het ministerie en DNB) op de hoogte waren.
     

    Topambtenaar Gerritse overlegt met minister Bos
     
    Gerritse stelde dat hij ervan uit ging dat na overname van ABN AMRO en Fortis beide banken voldoende gekapitaliseerd zouden zijn. Dat bleek later niet zo te zijn. DNB bleek een veel te hoge solvabiliteit (10,5 procent) te eisen en dat was niet het geval. Er moest dus geld bij. Deze bijstorting van 6,5 miljard euro is gerealiseerd door vreemd vermogen om te zetten in eigen vermogen (Bos zou dit later een technische omhanging noemen, die de schatkist niets zou kosten; Gerritse zei echter wel: "Dat dit geld nog wel terug moet komen").
     
    Daarnaast was er een afboeking van badwill van 6,5 miljard. Hierover is veel onduidelijkheid geweest. Gerritse maakte duidelijk dat hij er vanuit ging dat deze 6,5 miljard bekend was en verwerkt zat in de 16,8 miljard euro. Hij legde de bal daarvoor bij de adviseurs van de Staat, Lazard. De uiteindelijke informatie is van DNB afkomstig. Gerritse suggereerde dat DNB haar eigen bankpresident Wellink niet goed heeft voorgelicht over deze afboeking.
     
    Gerritse mocht ook nog de vraag beantwoorden over de 'voorkennis' van APG. Die vraag moest hij beantwoorden in zijn huidige functie als baas van de AFM. APG had van Wellink gehoord dat ING wellicht Fortis zou overnemen en dat ING extra kapitaal nodig had (en of APG als aandeelhouder van ING en Fortis geïnteresseerd was). Gerritse zei dat dit is toegestaan, maar dat APG dan geen handel meer mag bedrijven in ING en Fortis. Het is niet duidelijk of APG zich aan deze afspraak heeft gehouden.
     
    In de kern gezonde bank
    Vervolgens verscheen Wouter Bos voor de commissie. Als Minister van Financien was hij betrokken bij ALLE onderwerpen die de commissie onderzoekt: overname ABN AMRO, 20 miljard voor staatssteun, 200 miljard voor garanties op leningen, verhogen DGS. Vandaag ging het om de staatssteun aan ING.
     
    Het was een makkie voor Bos. Dat heeft te maken met het dossier. Ik vermoed dat Bos het aanstaande woensdag lastiger krijgt bij behandeling van ABN AMRO. Bos maakte direct duidelijk hoe hij in het dossier zat.
     
    Ook Bos had de systeemcrisis niet zien aankomen (Wellink ook niet) en tijdens een IMF meeting had niemand Bos gewaarschuwd voor naderend onheil. Verder maakte Bos 100 procent duidelijk dat hij voer op het kompas van DNB. Zo stelde hij op de vraag wat nu 'een in de kern gezonde bank is' (alleen dan staatssteun) het volgende: "Een in de kern gezonde bank is een bank waarvan DNB vindt dat die bank in de kern gezond is".
     
    Natuurlijk heeft Bos hierin gelijk. DNB is verantwoordelijk voor bankentoezicht (liquiditeit en solvabiliteit), de overheid komt pas in beeld als er belastinggeld ingezet moet worden. In die zin is de opmerking van Bos dat hij pas begin oktober 2008 hoort dat ook ING problemen heeft, niet vreemd.
     
    Verschil van mening
    Wat mij wel stoorde is dat Bos zich regelmatig verschuilde achter de rug van Wellink. De samenwerking was dan ook zeer goed. Dit is opvallend omdat op ambtelijk  niveau is aangegeven dat de samenwerking tussen DNB en Financiën niet altijd goed liep. Dit bleek bijvoorbeeld bij het plan van topambtenaar Ter Haar; dit Europese plan voor een noodfonds voor banken in de problemen vond DNB maar niets. Bos wist dit, hij gaf aan dat Brouwer (DNB) liep te 'briesen' over dit plan. Bos maakte ook duidelijk dat hij naar de hoofdlijnen van steunaanvragen keek; het was vervolgens aan DNB om vervolgafspraken te maken.
     
    Er lag wel een principieel verschil van mening. Het ministerie heeft een duidelijke voorkeur voor kapitaalssteun (met rente terug te betalen), terwijl DNB liever zag dat de slechte leningen (ALT-A) van de balans werden gehaald. De visie van Bos was duidelijk: "We gaan niet met belastinggeld de bank bevrijden van een groot probleem".
     
    Bos stond niet te springen bij de Alt-A's van ING
     
    Volgens Bos heeft ING twee problemen op tafel gelegd: een kapitaalstekort en de ALT-A portefeuille. Het ministerie had nog een reden om niet te gaan voor de ALT-A route: men kon de risico's van de portefeuille niet goed intschatten. Dit zei Bos: "Betitel het zoals u wilt (niet willen, of niet kunnen), ik vond het niet te verantwoorden".
     
    Uiteindelijk bleek de kapitaalssteun van 10 miljarden niet voldoende en werd alsnog een transactie gesloten om ING te bevrijden van de ALT-A hypotheken. De commissie vroeg aan Bos of die eerste transactie eigenlijk wel zinvol was geweest. Bos reageerde getergd: "Hoe had u mij ondervraagd als ik zonder enige kennis van de ALT-A portefeuille 20 miljard belastinggeld had weggegeven?"
     
    Nederlaag
    Bos was duidelijk dat de tweede steunoperatie een definitieve oplossing zou moeten zijn, daarom ook onderzoek naar nationalisatie (er lag een nationalisatiewet klaar). De commissie vroeg aan Bos of hij niet te begripvol was voor DNB, het onderzoek naar de risico's van de ALT-A door DNB kwam pas laat op gang; uiteindelijk heeft de Staat Dynamic Credit gevraagd een analyse uit te voeren. Bos had begrip voor standpunt Wellink: DNB gaat over gezondheid banken en mag een 'streep in het zand trekken'. Gerritse had eerder verklaard het als een 'nederlaag' te zien dat uiteindelijk die ALT-A portefeuille moest worden overgenomen.
     
    Bos gaf aan dat hij nog altijd 100 procent achter de maatregelen staat. Sowieso was Bos blakend van zelfvertrouwen. Hij is van mening dat aan de markt altijd een helder signaal moet worden gegeven. Om die reden was het garantiefonds ook 200 miljard groot: het was een 'bazooka'. En passant gaf hij de huidige regeringsleiders het advies om ook nu een bazooka in te zetten. Op de vraag of het verstandig was destijds te zeggen dat de garantieregeling 'geen enkel risico' opleverde voor Staat, zei Bos : "Vond ik verantwoord en noodzakelijk risico; ik straalde bewust overdreven vertrouwen uit". Bos 'baalde' ervan dat Leaseplanbank in aanmerking kwam voor steun.
     
    De commissie was geinteresseerd in het mandaat van Bos. Hij gaf aan dat hij van Balkenende de vrije hand had gekregen. Hij kon zich niet herinneren of vice-premier Rouvoet was geïnformeerd. Dat de Kamer niet altijd op tijd werd geïnformeerd, dat was bijna onvermijdelijk. Om die reden heeft hij ambtenaren gevraagd logboeken bij te houden. Bos vermoedde dat er wel een parlementaire enquete zou volgen.

    Lees alle verslagen van de verhoren in FTM Dossier: commissie-De Wit.
     
    Lees meer van Peter Verhaar:
    twitter: @peterverhaar

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Gastauteur

    Gevolgd door 296 leden

    FTM.nl biedt opiniemakers de gelegenheid om – op uitnodiging – een bijdrage aan maatschappelijke discussies te leveren.

    Volg Gastauteur
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren