Afbeelding door Ggia op Wikimedia Commons
© CC-BY-SA-4.0

    VU-hoogleraar Thomas Spijkerboer onderzocht samen met promovenda Tamara Last de afgelopen jaren de relatie tussen ‘grensdoden’ en Europees grensbeleid. Voor Apache volgde Neske Baerwaldt hun zoektocht naar lichamen en bureaucratische sporen van overledenen langs de Europese buitengrenzen.

    Op een begraafplaats in Sicilië ontmoette Thomas twee grafdelvers. 'Jullie komen zeker voor de negros?', riep een van de delvers. 'Nou, dat ga ik jullie niet vertellen!' De delvers waren op hun hoede, ze verwachtten gedoe met rechts. Thomas moest de delvers eerst overtuigen van zijn motieven. Pas na wat over en weer sloeg de sfeer om.

    De delvers sjouwden Thomas uiteindelijk de hele begraafplaats over, van het ene graf naar het andere. 'Ze wisten precies wie waar lag.' Ze schaamden zich voor de staat van de graven; Thomas kon inderdaad onmiddellijk het verschil zien. 'Ik weet niet of je weleens op een Italiaanse begraafplaats bent geweest, maar het is een vrij uitbundige bedoening, met tempeltjes en zo. Je kan bij migranten soms zelfs niet zien dat het een graf is.'

    Noot over taalgebruik

    Met "migranten" wordt in dit stuk gedoeld op migranten die via irreguliere routes de EU binnenkomen. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen vluchtelingen en andere migranten. Het woord "grensdoden" verwijst naar migranten die bij het oversteken van de buitengrens komen te overlijden.

    Lees verder Inklappen

    In een van die verlaten graven lagen drie kinderen. Daar hadden de delvers maar een boompje op gezet. Ze vertelden dat een vrouw er iedere week bloemen neerlegde wanneer ze toch de begraafplaats bezocht voor haar man, of haar zoon, of iemand anders die dicht bij haar stond. Even later kwam ze toevallig langslopen. 'Oh kijk, dié mevrouw!', zei een van de delvers.

    Van gynaecoloog tot patholoog

    Langs de hele kust van de Middellandse Zee zijn er mensen zoals de grafdelvers, die dagelijks omgaan met grensdoden. De gemeenten, ziekenhuizen, registerkantoren en begraafplaatsen waarvoor ze werken, zijn vaak niet op grensdoden ingericht. Soms zorgt dat voor emotionele ontmoetingen.

    'Het systeem is gewoon niet ontworpen met grensdoden in gedachten'

    Zo trof Thomas twee dames in Sicilië die in huilen uitbarstten. Ze vertelden dat ze ooit twintig kisten met migranten op de begraafplaats hadden laten staan. Er was geen plek geweest. De kisten gingen stinken. Ze wisten niet hoe ze met de situatie om moesten gaan. 'Wat mij toen trof was dat deze dames het gewoon zelf mochten uitzoeken', zegt Thomas. 'Dat deze mensen gewoon écht in de steek gelaten worden. Ze krijgen heel zwaar werk, zoals de lijkschouwers die al die lijken moeten bekijken…'

    Tamara Last, promovenda bij Thomas, raakt hetzelfde punt aan: 'Het systeem is gewoon niet ontworpen met grensdoden in gedachten.' Ze legt uit dat er op Lampedusa bijvoorbeeld geen patholoog is. De lokale bevolking telt maar 3.000 mensen en om recht te hebben op een ziekenhuis met patholoog heb je in Italië 5.000 mensen nodig. 'Ze hebben in Lampedusa een ziekenhuis met een gynaecoloog aan het hoofd. Een ongelofelijke man, maar geen patholoog. Hij houdt er niet van om in lijken te snijden. Hij werd net dokter om tegenovergestelde redenen. Hij hield van zwangerschap, kinderen, geboorte… dát is wat hij wilde doen.'

    'Alleen op zigeuners schiet je'

    In 2016 stierven volgens de Internationale Organisatie van Migratie (IOM) 5.098 migranten in de Middellandse Zee. Dat maakt het tot de meest dodelijke grensoversteek ter wereld, en 2016 het meest grensdodelijke jaar tot nu toe. Wanneer je met een grafiek zou terugblikken in de tijd zie je een klassieke hockeystick. "Lagere" aantallen in de jaren negentig (honderden per jaar) en een steile piek omhoog in de meest recente jaren.

    Leiden veranderingen in het gevoerde grensbeleid tot meer grensdoden? De vraag wordt zelden gesteld. Wat wij vooral te zien krijgen is een tragische, anonieme massa, veroorzaakt door armoede en oorlog ver weg. Of we wijten grensdoden aan het hebzuchtige kwaad van smokkelaars. Niet aan iets waar we zelf de condities voor scheppen — en dus ook invloed op uitoefenen.

    Leiden veranderingen in het gevoerde grensbeleid tot meer grensdoden?

    Thomas raakte twintig jaar geleden bij het onderwerp betrokken toen hij in de krant las dat de Franse politie aan de Italiaanse grens een kind had doodgeschoten. Een collega zei toen: 'Dat moet een zigeuner zijn geweest'. Ze hadden inderdaad op een zigeunercaravan geschoten. 'Alleen op zigeuners schiet je.'

    Een andere trigger was de nasleep van de brand op detentiecentrum Schiphol in 2005, waarbij elf mensen omkwamen die zonder (de juiste) papieren opgesloten zaten in hun cel. Terwijl velen hun verdriet en verontwaardiging uitten, voelde Thomas iets knagen bij de 'linksige goodfeel' die hij daarin zag. Ergens wist hij dat er heel vaak migranten omkwamen. Dat het iets structureels betrof, maar dat we er eigenlijk niet van wilden weten.

    Hij dook dieper in het onderwerp, met als doel uit te zoeken of het aantal grensdoden samenhangt met de verandering in de manier waarop grenzen worden bewaakt, en of dat een mensenrechtenkwestie is. Daarvoor was het nodig om zicht te krijgen op de hoeveelheid grensdoden per route over verschillende jaren. Zo zou hij kunnen onderzoeken hoe routes zich verplaatsen en of ze gevaarlijker worden als gevolg van beleid. Hij liep tegen de beperkingen op van wat we eigenlijk weten.

    Meten is weten

    De eerste gestandaardiseerde lijst van EU-grensdoden werd gepubliceerd door UNITED Against Racism, een netwerk van meer dan vijfhonderd activisten, onderzoekers en ngo's uit heel Europa. De lijst gaat terug tot 1993. Het is een indrukwekkend document, gebaseerd op mediaberichtgeving, interviews en onderzoek uit het netwerk. Bij iedere overledene staat een korte omschrijving. Eén regel per persoon.

    De UNITED-lijst wordt regelmatig gebruikt door wetenschappers, ngo's, activisten en journalisten. Zij waren de eersten en enigen in de vroege jaren negentig die iets van een lijst bijhielden. Tegenwoordig beroepen organisaties zich vaak op het Missing Migrants Project van het IOM.

    Toch kunnen die cijfers niet zomaar gebruikt worden voor wetenschappelijk onderzoek, legt Tamara uit. Het probleem is dat zowel UNITED als het IOM werken met mediaberichtgeving als rauwe data. En we hebben geen idee hoe de intensiteit van media-aandacht invloed uitoefent op de cijfers die we hebben. Zo zou het scherpe contrast tussen de relatief lage aantallen van de jaren negentig en de piek van de laatste jaren mogelijk (deels) verklaard kunnen worden aan de hand van die wisselende media-aandacht: tien of twintig jaar geleden was bijna geen journalist geïnteresseerd in een verhaal over dit onderwerp.

    'Zodra de overheid dit gaat meten, geeft ze toe dat het haar verantwoordelijkheid is'

    Ook overheden houden niet bij hoeveel grensdoden er worden gevonden. En ze onderzoeken niet of er een relatie bestaat tussen grensbeleid en -doden. Overheidscijfers over vluchtelingenstromen en irreguliere migratie gaan zelden over de (menselijke) kosten van grensbeleid voor migranten (zoals grensdoden, de psychologische effecten van vreemdelingendetentie, de relatie tussen migratiebeleid en arbeidsuitbuiting), maar over de kosten van deze migranten voor beleid (zoals arrestaties, uitzettingen, asielaanvragen, integratiekosten).

    Waar komt deze blinde vlek vandaan? Thomas: 'Eén: meten is weten, en dit willen we niet weten. En twee: zodra de overheid dit gaat meten, geeft ze toe dat het haar verantwoordelijkheid is.'

    Thomas besloot zelf een onderzoeksproject te starten naar de relatie tussen grensdoden en -beleid tussen 1993 en 2013. Hij nam Tamara aan voor het kwantitatieve onderzoek. Zo doorzochten Tamara en elf lokale onderzoekers de archieven van 563 registerkantoren en bezochten ze honderden begraafplaatsen in Spanje, Italië, Griekenland en Malta.

    Tamara: 'Ik wist niet dat het zo'n grote vraag was. Het klinkt gewoon niet als een grote vraag. Hoeveel mensen zijn er overleden? Ik dacht, dat ga ik gewoon uitzoeken. Hoe moeilijk kan dat zijn?'

    Law and Order

    Het eerste wat ze deden was antwoord zoeken op heel simpele vragen. 'Van die vragen die je ook in Law and Order voorbij ziet komen', lacht Tamara. 'Wie is er in welk stadium verantwoordelijk voor een dood lichaam? Hoe kom je van een dood lichaam tot een overlijdensakte?'

    Op elke locatie bezochten ze vervolgens registerkantoren, waar de archieven van overlijdensaktes opgeslagen liggen.

    Ambtenaren reageerden wisselend op hun komst. Sommigen waren verwelkomend en behulpzaam. Anderen waren terughoudend — vaak uit angst een verkeerde beslissing te nemen.

    Soms was het een nachtmerrie. Zo werden ze afgewezen tijdens hun eerste proefproject in Griekenland. Tamara: 'Het was in Soufli, de plek waar de detentiecentra (voor migranten) zijn. Ze zijn daar heel wantrouwend omdat de autoriteiten in die regio in het verleden beschuldigd werden van mensenrechtenschendingen. Ze zeiden ons letterlijk: "we moeten Griekenland beschermen tegen aanvallen op haar reputatie"!'

    Na een lang onderhandelingsproces werden ze uiteindelijk verwezen naar de officier van justitie die hen zei: 'Jullie krijgen geen toestemming! Iémand moet hier opkomen voor de privacy van deze illegalen', waarop de deur in het gezicht van een van de lokale onderzoekers werd gesmeten.

    Maar meestal lukte het wel om toegang te krijgen. En eenmaal in de registerkantoren spitten ze de overlijdensaktes door, op zoek naar tekenen van grensdoden. Ze sloten aktes uit op basis van nationaliteit, keken naar de doodsoorzaak en letten op andere signalen, zoals een naamvakje ingevuld met de woorden "immigrante ilegal No 5".

    Ze doorzochten een geschatte 2,1 miljoen aktes. Tamara: 'Het is een tegenstrijdige ervaring, want je gaat door deze boeken heen en wil geen tijd verliezen. Je wordt enthousiast wanneer je er een vindt. Maar het is een wrang, dubbel gevoel, want tegelijkertijd realiseer je je dat dit nóg een dood mens is. Het is emotioneel heel uitputtend — dat op en neer gaan tussen het gevoel van bevrediging op werkgebied en tegelijkertijd dat besef van de zwaarte van waar je naar kijkt. En er zijn verschrikkelijke beelden die nu in mijn hoofd zitten. Dingen die ik nooit had willen weten. Je krijgt een hoop details van lijken in je hoofd, sommige rapporten zijn heel plastisch.'

    Getuige

    Tamara weet niet meer hoeveel begraafplaatsen ze hebben bezocht. Het is moeilijk te tellen, ze ging ook in haar vrije tijd. Het werd een soort van een pelgrimstocht. 'Je leest die overlijdensaktes en je krijgt een heel sterk gevoel dat hetgene wat je ziet door niemand anders gezien wordt. En… je moet getuige zijn.'

    Het belang van getuige zijn werd een verantwoordelijkheid die ze allemaal voelden. Dat ze zelfs als ze niets anders zouden bereiken met hun onderzoek toch getuigen waren geweest van al die doden. 'Misschien een beetje alsof je langs het dorp rijdt waar je opa is gestorven en je besluit om even langs zijn graf te gaan. Wij deden hetzelfde.'

    Ze vervolgt: 'Meestal als je met de dood geconfronteerd wordt, dan is dat met een natuurlijke dood. Of met criminaliteit waar je een juridisch proces aan kunt verbinden. Maar deze grensoden zijn compleet onzinnig. Het zijn jonge mensen – twintig, dertig jaar oud – die in groten getale doodgaan. En ze gaan niet dood aan iets natuurlijks, maar aan de omstandigheden waarin ze zich bevinden. Ik vind dat heel moeilijk om te bevatten. (…) Als je dan luistert naar de politiek… Ik volg het nieuws niet meer, want ik kan niet meer luisteren naar mensen die het hierover hebben.'

    "Het zijn jonge mensen die in groten getale doodgaan. Ik vind dat heel moeilijk om te bevatten"

    Anonieme doden

    Vooralsnog hebben ze geen schatting kunnen maken van het aantal mensen dat overleed aan onze grenzen. Tamara probeert in deze laatste kwantitatieve fase van het onderzoek allerlei statistische methoden uit, maar ze loopt tegen de anonimiteit van grensdoden die ze hebben gevonden op. Door die anonimiteit is het moeilijk de gegevens uit overlijdensaktes te matchen met media-berichtgeving. Ook hebben ze geen zicht op het aantal lichamen dat in Noord-Afrika aanspoelde. En er zijn meer mensen gezonken dan ze voorzien hadden.

    Tamara hoopt met het onderzoek een bijdrage te leveren aan het migratiedebat: 'Er zijn heel veel meningen en weinig feiten over dit onderwerp. Objectiviteit is eigenlijk steeds belangrijker geworden voor mij. Dat betekent het zien van wat zich werkelijk voor je ogen afspeelt, inclusief die delen die je liever niet wilt zien.'

    Wat hun cijfers volgens Thomas al laten zien, is dat de meest substantiële toename waarschijnlijk in de jaren negentig heeft plaatsgevonden, en niet pas in de jaren 2000. 'Dat is denk ik écht een media-effect.' Wel voegt hij hieraan toe dat het een hypothese is en dat deze onjuist kan blijken.

    Als het waar is dan past dat bij de hypothese van Thomas dat de toename van het aantal grensdoden verklaard kan worden aan de hand van drie beleidsmaatregelen die in de jaren negentig zijn ingevoerd: visaverplichtingen, betere documenten en carrier sanctions. Door deze maatregelen werd het ineens veel moeilijker voor mensen uit landen waar de meeste asielzoekers vandaan komen om op legale en veilige wijze naar Europa te komen en asiel aan te vragen. Dus waren mensen aangewezen op gevaarlijkere routes.

    'Er is een gebrek aan middelen; de nationale overheid agendeert het niet. Volgens hen is het een lokaal probleem'

    Tamara: 'Volgens mij is het hele punt dat je iets illegaal maakt waar het dat vroeger niet was. Er zou simpelweg geen zwarte markt voor illegale migratie zijn als iedereen grenzen zou kunnen oversteken zoals ik grenzen kan oversteken. (…) Zolang je irreguliere migratie hebt zal je risico's hebben en deze risico's kunnen leiden tot de dood.'

    Identificatie

    Volgens Tamara ligt de belangrijkste bijdrage van het onderzoek tot nu toe op het gebied van identificatie. Nu blijven de meeste grensdoden ongeïdentificeerd. Dat heeft te maken met de bescherming die anonimiteit biedt aan mensen zonder (de juiste) papieren wanneer ze nog leven en met de ontoegankelijkheid van familieleden tot de situatie; ze hebben vaak het recht niet om te komen kijken.

    Ook worden er weleens stappen overgeslagen in het identificatieproces omdat de EU en nationale overheden simpelweg niet genoeg middelen beschikbaar stellen aan lokale gemeenschappen om het identificatieproces goed te regelen. In Lampedusa bijvoorbeeld gaat bijna iedereen naar Palermo bij ziekte. Er zijn dan ook bijna geen lokale doden op het eiland. Tamara: 'Voor hen is het aantal grensdoden overweldigend. En omdat het overweldigend is slaan ze stappen over, waardoor identificatie ook moeilijker wordt. Er is een gebrek aan middelen. De nationale overheid agendeert het niet. Volgens hen is het een lokaal probleem.'

    Toch zijn er voor de hand liggende manieren om het identificatieproces te verbeteren, legt Tamara uit, zeker in het geval van schipbreuken. Zo hebben Spanje, Italië, en sinds kort ook Griekenland Disaster Victim Identification Units (DVI units): teams van experts die worden ingezet bij grote rampen zoals een tsunami. Met de ramp van 3 oktober 2013 in Lampedusa werd de DVI-unit bijvoorbeeld ingezet. Lichamen werden zelfs opgedoken en uit het water gevist. Die zouden veel vaker bij schipbreuken van migranten kunnen worden ingezet. 'Twintig lijken is niets voor de DVI-unit. Maar voor een plaatselijk bestuur zonder patholoog is twintig lijken heel veel werk.'

    Ereburgers

    Je kunt de focus op identificatie ook cynischer bekijken. Tijdens diezelfde ramp van 3 oktober bijvoorbeeld werd aan honderden verdronken migranten Italiaans staatsburgerschap toegezegd, hetzelfde staatsburgerschap waar ze hun leven voor waagden en verloren. De overheid benoemde de overledenen zelfs tot ereburgers. Tegelijkertijd klaagde de officier van justitie de 114 overlevenden van de ramp aan voor illegale migratie, strafbaar met 5.000 euro boete en deportatie. Het kan bijna niet wranger. Is het gevaarlijk om te focussen op het eervol behandelen van irreguliere migranten wanneer ze dood zijn in plaats van wanneer ze leven?

    Thomas ziet dit knelpunt ook. Maar hij legt uit dat er voor hen twee dingen achter zitten. Op de eerste plaats moet de familie het gewoon weten. Niet alleen om emotionele redenen, maar ook om praktische redenen: erfenissen, landeigendom, kinderen, hertrouwen. 'Het is echt een heel basale kwestie van menselijke waardigheid. Je brengt nabestaanden leed en schade toe door dit niet goed te regelen.'

    'Het is echt een heel basale kwestie van menselijke waardigheid'

    Ten tweede denkt hij dat identificatie belangrijk is voor de manier waarop grensdoden in beeld komen in het publieke debat. 'Het maakt uit of het anonieme lijken in een massagraf zijn of dat het duidelijk individuen zijn met ouders, kinderen, geliefden, broers, zussen…'

    Kritische reflectie

    De toegenomen aandacht voor grensdoden heeft tot nu toe niet geleid tot kritische reflectie op eigen beleid. Nog voor een nieuwe schipbreuk zich voordoet lijken de rollen al verdeeld: zielige of gelukszoekende migranten, monsterlijke smokkelaars, en goed bedoelende autoriteiten.

    Dit verhaal biedt weinig ruimte voor een veel gemengdere realiteit waarin niet alleen smokkelaars verantwoordelijkheid dragen voor het verloren gaan van al deze levens. We moeten onszelf de vraag stellen binnen welke condities dit alles plaatsvindt.

    Het onderzoek van Thomas en Tamara laat zien dat deze vraag gesteld en beantwoord kan worden. Europese bureaucratieën verzamelen bijna alle relevante gegevens, het moet alleen bij elkaar gelegd worden. We kunnen familieleden beter op de hoogte stellen. We kunnen grensdoden beter registreren, identificeren en begraven – op z'n minst diegenen die worden gevonden aan de Europese kant van de Middellandse Zee. We kunnen het onderzoek naar de relatie tussen grensdoden en -beleid verder trekken en naar de resultaten handelen. Beleid is geen natuurgegeven; het wordt gemaakt en kan veranderen.

    Over de auteur

    Neske Baerwaldt studeerde interdisciplinaire milieuwetenschappen (future planet studies) en sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Na haar studie werkte ze voor Artsen zonder Grenzen. Dit stuk schreef ze freelance voor Apache.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Apache

    Gevolgd door 319 leden

    Apache schrijft wat politici niet willen lezen. FTM en Apache werken samen en wisselen geregeld artikelen uit.

    Volg Apache
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Gesprek over Europa

    Gevolgd door 572 leden

    Een goed gesprek over de Europese Unie komt maar niet van de grond. Follow the Money wil daar verandering in brengen. Samen m...

    Volg dossier