Hoofdkantoor Keolis Nederland, te Deventer
© Vincent Jannink / Nederlandse Freelancers

OV-bedrijf Keolis wordt bestraft voor fraude met side letters, maar merkt daar voorlopig niets van

Openbaar vervoersbedrijf Keolis verliest de OV-concessie IJssel-Vecht vanwege fraude bij de aanbesteding. Het oordeel lijkt stevig, maar het bedrijf zal de concessie de eerste twee jaar toch kunnen uitvoeren, winst kunnen maken en mogelijk later weer meedingen bij de nieuwe aanbesteding.

Voor de tweede keer wordt in Nederland een openbaar vervoersconcessie door fraude teruggetrokken. Nadat in de provincie Limburg in 2015 voor het eerst fraude bij een toegekende concessie aan het licht kwam, waarna die werd ingetrokken, is nu de beurt aan de provincies Overijssel, Gelderland en Flevoland.

De fraude met de side letters werd in maart bij Keolis ontdekt en in mei door FTM naar buiten gebracht. Het besluit om de concessie in de streek IJssel-Vecht terug te trekken, werd begin juli al genomen. De concessie, die voor een periode van tien jaar geldt en een omzetwaarde van 900 miljoen euro heeft, zou in december ingaan. ‘De gunning kunnen we absoluut niet in stand laten, we zijn besodemieterd,’ zei gedeputeerde van de provincie Overijssel Bert Boerman, penvoerder van de drie opdrachtgevers tegen FTM. Keolis kreeg vervolgens nog twee weken de tijd om een inhoudelijke reactie te geven op het besluit van de drie provincies, een juridische formaliteit.

Keolis waarschuwde dat de concessie intrekken ‘kapitaalvernietiging’ zou zijn

Keolis liet haar ingehuurde advocaten van Kennedy Van der Laan een zienswijze produceren, en haalde alles uit de kast om het beeld van een bedrijf dat bij de aanbesteding had gesjoemeld, te doen kantelen. De managers die bij de side letters waren betrokken werden geschorst, er werd melding gemaakt van ‘onregelmatigheden’ bij het Openbaar Ministerie en het bedrijf trad naar buiten met een pakket interne maatregelen die tot herstel van vertrouwen zouden moeten leiden.

Ook topman Frank Janssen kwam in actie en gaf na maanden van stilte verschillende interviews, waarbij hij de druk op de provincies opvoerde. Tegenover NRC Handelsblad erkende hij dat er ‘fouten’ waren gemaakt, maar hij waarschuwde dat het terugtrekken van de concessie ‘kapitaalvernietiging’ zou zijn en er 140 voltijdbanen verloren zouden gaan. Dit en duizenden handtekeningen van het personeel, een flyeractie van de ondernemingsraad en gesprekken met de vakbonden konden niet verhinderen dat de drie provincies bij hun besluit bleven.

Aanbesteding vertoonde ook ernstige inhoudelijke gebreken

Gedeputeerde Bert Boerman had al meerdere malen laten weten dat de dochter van het Franse staatsbedrijf niet ongestraft met ‘vals spel’ zou wegkomen. In de brief die dinsdag naar buiten werd gebracht, wordt nog eens benadrukt waarom: ‘Keolis heeft bij haar inschrijving opzettelijk onjuiste informatie verstrekt met betrekking tot de voorwaarden van haar aanbieding.’ Deze vorm van fraude is onverteerbaar en de provincies kennen een ‘doorslaggevend gewicht’ toe aan de schending van de integriteit van de aanbestedingsprocedure.

Keolis stelde zelf voor om de concessie intact te laten en in plaats daarvan een boete opgelegd te krijgen

Keolis stelde zelf voor om de concessie intact te laten en in plaats daarvan een boete opgelegd te krijgen. Daar gingen de provincies niet mee akkoord. Niet alleen was een boete niet in de aanbestedingsdocumentatie als optie genoemd, andere vervoerders zouden betogen dat zo’n straf te mild zou zijn en zagen liever dat Gedeputeerde Staten aan de fraude met de side letters ‘de enige mogelijke en juiste consequentie [zouden] verbinden, te weten die van uitsluiting en intrekking’.

Uit de brief blijkt dat er nog meer mis was met de aanbesteding van Keolis. Die voldeed volgens de provincies ook ‘inhoudelijk’ niet. Keolis zou met haar inschrijving niet ‘aan alle eisen inzake de beschikbaarheid van rollend materieel’ kunnen beantwoorden. Het betreft hier de levering van de buurtbussen door het in Veenendaal gevestigde Ginaf. ‘Waar Keolis in haar inschrijving én in haar zienswijze heeft doen voorkomen dat de tijdige levering van de buurtbussen is gegarandeerd, blijkt dit niet te kloppen.’ Dit falen levert ‘een zelfstandige grond voor uitsluiting op’.

Winst voor Keolis

Ferme taal en een hard besluit, dat vorige week breed in de media werd uitgemeten. ‘Keolis raakt vergunning busvervoer IJssel-Vecht definitief kwijt,’ kopte de NOS onder andere. Maar wie de brief van de provincie Overijssel goed leest, kan alleen maar tot de conclusie komen dat er voor Keolis voorlopig geen gevolgen aan het valsspelen worden verbonden, en dat die mogelijk zelfs helemaal zullen uitblijven.

Dat zit zo. Om reizigers zo min mogelijk te benadelen, hebben de provincies besloten om Keolis de concessie – die in december ingaat – de eerste twee jaar volgens de eerder overeengekomen voorwaarden te laten uitvoeren. En dat betekent dat het bedrijf de komende jaren via een noodconcessie de ‘marktconforme’ prijzen in rekening mag brengen, met een ‘redelijke winst’.

‘Hiermee zijn de belangen van de reiziger op de korte termijn zo goed mogelijk geborgd,’ zegt een woordvoerder van de provincie Overijssel. De andere overweging die meespeelt, is kapitaalvernietiging te voorkomen en ‘duurzaam’ om te gaan met de investeringen die al door Keolis zijn gedaan. Het bedrijf zegt tot nu toe 100 miljoen euro te hebben geïnvesteerd in laadinfrastructuur, personeel en materieel. De 259 elektrische bussen die Keolis bij de Chinese fabrikant BYD bestelde, zijn al onderweg naar Nederland.

De reactie van Keolis op het besluit was kort en ingetogen: ‘De provincies geven aan hierdoor verantwoord om te gaan met de belangen van het personeel en duurzaam om te gaan met het materieel.’ Of het bedrijf de zogenoemde ‘noodconcessie’ ook gaat uitvoeren, is nog niet bekend. De woordvoerder laat weten dat het bedrijf nog bezig is te inventariseren wat de gevolgen van het besluit over de noodconcessie zijn en zal daarover met de provincies in overleg gaan.

Een onderwerp dat zeker onderdeel van dat overleg zal zijn, is de mogelijkheid dat Keolis later weer bij de nieuwe aanbesteding mag meedoen. Het bedrijf is er alles aan gelegen om straks te kunnen meedingen, om zo de investeringen in de bussen en infrastructuur 

Mocht Keolis bij de nieuwe aanbesteding mogen meedoen, dan speelt het bedrijf opnieuw een thuiswedstrijd

terug te verdienen. Keolis kan daarbij zelfs gunstiger voorwaarden voor zichzelf verkrijgen. De situatie in het openbaar vervoer is door de coronacrisis dramatisch verslechterd, waardoor het vooruitzicht om de bestaande concessie winstgevend uit te voeren, aanzienlijk is beperkt. De nieuwe aanbesteding zal rekening moeten houden met de gewijzigde omstandigheden.

De provincies bereiden zich al voor op de hogere kosten, zo bleek afgelopen week. De kans op een minder gunstige deal is groot, erkende gedeputeerde Boerman in Trouw. ‘Sinds de vorige aanbesteding is de coronacrisis uitgebroken. We zien reizigersaantallen dalen, terwijl we eerder rekening hielden met groei.’

Mocht Keolis bij de nieuwe aanbesteding mogen meedoen, dan speelt het bedrijf opnieuw een thuiswedstrijd: het grootste deel van het gebied waarop de concessie betrekking heeft, bedient het bedrijf nu ook al. Boerman weet zodoende welk bedrijf de meeste kans maakt. In Trouw legde hij uit dat het bedrijf in 2019 een veel betere bieding had dan de concurrentie: ‘Zonder geheime afspraken hadden ze [Keolis, red.] ook wel gewonnen.’

‘Dan was alles voor de bühne’

Het ogenschijnlijk harde besluit van de drie provincies kreeg in eerste instantie bijval van Statenlid Joeri Pool (PVV). ‘Het moet heel duidelijk zijn dat wij in Overijssel zulke fraude keihard aanpakken. Met het intrekken van de concessie is dat nu gebeurd. Een harde zet, maar nodig,’ zei hij in NRC Handelsblad. Pool – ‘eigen bussen eerst’ – was de Overijsselse politicus die de afgelopen maanden het vaakst zijn stem liet horen; hij had vooral kritiek op het feit dat Keolis voor een Chinese fabrikant had gekozen, en niet voor de Nederlandse bussenbouwer VDL. 

‘Als straks alles bij het oude blijft, met dezelfde Chinese bussen van BYD en met dezelfde vervoerder Keolis, dan was alles voor de bühne,’ zegt Pool nadat FTM hem erop wijst dat de gevolgen voor het frauderende bedrijf op korte termijn minimaal zijn en op langere termijn mogelijk zelfs helemaal uitblijven. Hij vraagt zich tevens af waarom de Chinese bussenfabrikant BYD niet wordt bestraft: ‘Dat bedrijf heeft toch ook meegedaan aan de side letters?’

Gedeputeerde Bert Boerman laat FTM weten dat de straf voor het valse spel van Keolis wel degelijk serieus is. Het bedrijf lijdt ‘reputatieschade’ en ‘in plaats van een volwaardige concessie voor 10 jaar gaan we nu in gesprek voor een noodconcessie voor maximaal 2 jaar. Dat is een behoorlijke tik op de vingers.’ 

De defensieve stellingname van de provincies valt in het licht van de fraude moeilijk te begrijpen

Een steviger uithaal naar de vaslspeler zat er klaarblijkelijk niet in. Behalve overwegingen over het beperken van de schade voor alle betrokkenen, speelt er nog iets anders mee bij het besluit. Uit de Statenbrief blijkt dat de provincies beducht zijn voor rechtszaken van Keolis. De defensieve stellingname van de provincies valt in het licht van de fraude moeilijk te begrijpen. Op de vraag waarom de provincies zo bevreesd zijn voor gerechtelijke procedures, terwijl zijzelf de benadeelden zijn, kan Boerman geen helder antwoord formuleren: ‘Wij hebben onze juridische positie goed bestudeerd en goed geluisterd naar de maatschappelijke inbreng. We verwachten dat de besluiten die we nu genomen hebben, zowel juridisch als maatschappelijk evenwichtig en zorgvuldig zijn.’

Geen aangifte

Bij de bestudering van hun juridische positie zal ook de vraag of aangifte doen bij de politie of het Openbaar Ministerie gepast was, aandacht hebben opgeëist. Normaal gesproken doet een benadeelde partij aangifte wanneer de contouren van een misdrijf zich aftekenen. Toch is dat bij de mogelijke aanbestedingsfraude van Keolis rond de concessie IJssel-Vecht nog niet het gebeurd. Keolis deed begin juni zelf een ‘melding’ bij het OM van ‘vermoedens van onregelmatigheden’. Navraag door FTM wees uit dat het geen officiële aangifte betrof. Keolis gaf daarbij aan dat haar eigen interne onderzoek nog niet was afgerond.

Indien ambtenaren of leden van openbare colleges kennis nemen van een mogelijk misdrijf, zijn ze zelfs verplicht om aangifte te doen

Een melding bij het Openbaar Ministerie is niet voldoende om opsporingsambtenaren aan het werk te zetten en onderzoek naar mogelijk gepleegde strafbare feiten in gang te zetten. Daarvoor is aangifte noodzakelijk. Indien ambtenaren of leden van openbare colleges kennis nemen van een mogelijk misdrijf, zijn ze zelfs verplicht om aangifte te doen.

‘Openbare colleges en ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van een misdrijf met de opsporing waarvan zij niet zijn belast, zijn verplicht daarvan onverwijld aangifte te doen,’ stelt artikel 162 van het Wetboek van strafvordering. Maar aangifte doen blijkt voor de drie provincies echter geen prioriteit. Boerman: ‘Hiervoor verwijs ik naar Keolis.’

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 6246 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren