Shell Papers

We onderzoeken de banden tussen Shell en de Nederlandse overheid. Help je mee? Lees meer

We onderzoeken de banden tussen Shell en de Nederlandse overheid. Help je mee?

Zo kun jij bijdragen:

Wij willen weten welke documenten belangrijk zijn. Hoe meer mensen naar de documenten kijken, hoe sneller dat gaat. Dit kun jij doen:

  1. Ga naar de documenten en toets in onze zoekmachine een term in waarvan jij denkt dat het resultaat oplevert.
  2. Neem zoveel documenten door als je wil.
  3. Kom je iets tegen waarvan je vindt dat de redactie ernaar moet kijken? Klik dan op het duimpje omhoog bij ‘is dit document belangrijk?’. Laat eventueel ook weten waarom je het document relevant vindt voor het onderzoek.

Bekijk deze video voor meer uitleg:

We verwachten niet dat je alle documenten voor ons doorneemt. Je helpt ons al enorm als je één document leest.

Waarom dit onderzoek?

Sinds zijn oprichting eind 19e eeuw onderhoudt Shell nauwe banden met de Nederlandse overheid. Al eerder dook de naam van de olie- en gasgigant op rond economisch, fiscaal, internationaal, milieu- en zelfs onderwijsbeleid.

Dat roept vragen op. Hoe — en door wie — vindt de afweging van de verschillende belangen plaats? Hoe steekt de relatie tussen Shell en de overheid in elkaar? En wat zijn de gevolgen?

Hoe onderzoeken we dit?

In april 2019 stuurde Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) zeventien Wob-verzoeken naar evenzoveel overheidsorganen. In die verzoeken vraagt PAJ om alle documenten – denk aan e-mails, memo’s, beleidsstukken en zelfs WhatsAppjes – sinds 2005 die afkomstig zijn van, gericht zijn aan, of gaan over Shell.

Inmiddels hebben we duizenden documenten binnen. Een team van journalisten is hard aan het werk om de documenten door te nemen. Daarbij kunnen we alle hulp gebruiken.

Als volger van dit dossier blijf je op de hoogte van alle ontwikkelingen rond de Wob-procedure, ontvang je vrijgegeven documenten en kun je daar zelf mee aan de slag. Bovendien draag je bij aan het succes van dit project: hoe meer volgers, hoe zichtbaarder de interesse in de documenten.

Wil je meer weten over de redenen en mensen achter deze Wob? Kijk dan bij onze veelgestelde vragen.

27 Artikelen

Beeld © Jan-Willem Nes

Oproep: help mee bij het doorspitten van de Shell Papers

Het kostte twee jaar, maar het eerste deel van de buit is binnen. Bijna 17.000 pagina’s aan rapporten, mailtjes en notulen over de banden tussen Shell en de overheid staan online. Een team journalisten van FTM, PAJ, RTV Drenthe en RTV Noord gaat de documenten doorspitten. Doe je mee?

De Shell Papers: hoe zat het ook alweer?

Royal Dutch Shell plc is ‘s werelds grootste private oliebedrijf en één van de tien grootste bedrijven ter wereld. Shell’s historische betekenis voor de Nederlandse economie en samenleving is dan ook enorm.

Sinds zijn oprichting eind 19e eeuw onderhoudt het oliebedrijf nauwe banden met de Nederlandse overheid. Al eerder dook de naam van de olie- en gasgigant op rond economisch, fiscaal, internationaal, milieu- en zelfs onderwijsbeleid. Beleid dat ons allen aangaat, maar waarop Shell achter de schermen een stempel heeft weten te zetten.

Dat roept vragen op. Hoe — en door wie — vindt de afweging van de verschillende belangen plaats? Hoe steekt de relatie tussen Shell en de overheid in elkaar? En wat zijn de gevolgen?

Om die reden lanceerden Follow the Money en Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) in 2019 de Shell Papers. Via een zogeheten Wob-verzoek verzocht PAJ zeventien overheidsorganen om alle communicatie over of van Royal Dutch Shell en haar dochterondernemingen, zoals de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), verantwoordelijk voor de gaswinning in Groningen.

Zo staat het onderzoek er nu voor

De documenten die op dit moment online staan, zijn afkomstig uit één Wob-verzoek, het enige van de 17 dat tot nu toe is afgerond. Afgelopen december leverde de gemeente Assen als eerste de door ons opgevraagde documenten.

Ook de gemeente Groningen, de provincie Groningen en de provincie Drenthe zijn van plan om de documenten te leveren. Inmiddels zijn deze overheidsorganen in de afrondende fase beland; de verwachting is dat zij in het najaar van 2021 klaar zullen zijn.

De overige dertien overheidsorganen hebben het verzoek eind 2019 in zijn geheel afgewezen. Aan die afwijzing ging een lang traject vooraf; in dit artikel lees je er meer over.

Uiteraard zijn we tegen de afwijzing in bezwaar gegaan. Vanwege de coronacrisis zullen de eerste zittingen pas in de komende maanden plaatsvinden. Om op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen, kun je je abonneren op het Shell Papers-dossier.

Dossier

Shell Papers

We onderzoeken de verwevenheid van Shell en de Nederlandse overheid. Help je mee?

Volg dit dossier

De laatste maanden heeft het Shell Papers-team ondertussen hard gewerkt om de digitale infrastructuur op te tuigen die nodig voor de documenten. De journalisten van FTM, PAJ, RTV Drenthe en RTV Noord zullen gebruik maken van speciaal door het bedrijf Indica ontwikkelde software (zie kader).

Die speciale software is hard nodig. Gemeente Assen leverde ruim 2500 documenten met in totaal bijna 17.000 pagina’s. En Assen is het kleinste bestuursorgaan dat het verzoek ontving. Als de volgende drie overheidsorganen klaar zijn, zal deze berg snel in omvang toenemen. Zo verwacht de provincie Groningen zo’n 50.000 documenten — meer dan een miljoen pagina’s — te leveren.

Over de software

Met meer dan een miljoen pagina’s aan documenten is het niet langer mogelijk om ieder vrijgegeven document handmatig door te nemen. Hoe zorg je er dan voor dat je geen belangrijke documenten en passages mist?

In onze zoektocht naar een antwoord op deze vraag kwamen we uit bij het IT-bedrijf Indica. Indica specialiseert zich in zogeheten eDiscovery-software. Die software wordt normaal gesproken gebruikt door advocatenkantoren om razendsnel bewijsmateriaal te vergaren in het kader van juridisch onderzoek of een naderende rechtszaak. Maar deze software leent zich ook uitstekend voor grote journalistieke onderzoeksprojecten.

In opdracht van Follow the Money heeft Indica haar software aangepast naar onze specifieke wensen. Alle documenten die zijn aangeleverd door de gemeente Assen, zijn zodoende doorzoekbaar gemaakt en te sorteren op datum. Daarnaast zijn ook alle overheidsorganen, bedrijven en andere organisaties automatisch getagd. Hierdoor kunnen we in één oogopslag zien hoe vaak deze voorkomen in de door ons geselecteerde documenten.

In deze video kun je zien hoe de eDiscovery-software van Indica werkt.

 

Lees verder Inklappen

Hoe kan jij meedoen?

Hoe goed de software die we gebruiken ook is, het interpreteren van de documenten is mensenwerk. Het team van de Shell Papers is daarom inmiddels uitgebreid met de journalisten van RTV Drenthe en RTV Noord.

Ook willen een beroep doen op onze lezers. Jou dus. Lezers kennen de regio immers beter, hebben inhoudelijke expertise, of brengen andere relevante kennis aan boord. Op het vernieuwde Shell Papers-dashboard zijn daarom alle tot nu toe geleverde documenten geüpload en publiekelijk doorzoekbaar gemaakt. Als we nieuwe documenten ontvangen, voegen we deze ook allemaal aan het dashboard toe.

Bekijk de documenten

Je kunt naar hartelust zelf met de documenten aan de slag gaan. Als je een zoekterm als ‘Shell’ of ‘NAM’ intikt, gaat het systeem razendsnel door alle e-mailtjes, nota’s en andere vrijgegeven stukken.

Mocht je een document of passage tegenkomen waarvan je denkt dat de journalisten van het Shell Papers-team dit niet mogen missen, geef dan een ‘duimpje omhoog’ bij de vraag ‘is dit document belangrijk?’. Daarmee stuur je direct een tip naar de betrokken journalisten. Je krijgt ook de optie om nog extra commentaar mee te sturen.

In de zoekresultaten komen zowel de documenten naar voren waarvan de gebruikte term in titel van het document staat, als documenten waar de zoekterm in de tekst terugkomt. In het laatste geval staat bij de resultaten aangegeven op welke pagina de zoekterm is aangetroffen. Als je een document wilt lezen, klik je op het icoontje of op de titel.

Om je op weg te helpen, hebben we de meest voorkomende organisaties, zoals het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, al toegevoegd in de zoeksuggesties. Ook kun je in het kader hieronder een samenvatting lezen van de belangrijkste onderwerpen die terugkomen in de documenten van de gemeente Assen.

Het Shell Papers-team is in het bijzonder geïnteresseerd in de relatie tussen Shell en de overheid (zowel lokaal als nationaal) en veranderingen hierin. Waar staan de verschillende partijen tegenover elkaar? Welke belangen hebben uiteindelijk de overhand, en welke delven het onderspit? Naast de inhoud, kan ook de toon veelzeggend zijn. Hoe vriendelijk of juist afstandelijk is de toon van de correspondentie? Hoe wordt over elkaar gepraat als men zich ongezien waant?

Kom je iets tegen in de documenten, schroom dan niet en stel ons op de hoogte. We hebben liever een tip teveel dan te weinig.

Tot slot: denk je op een andere manier bij te kunnen dragen aan het onderzoek? Neem dan contact met ons op via info@authentiekejournalistiek.org.

Waar gaan de documenten van gemeente Assen over?

De documenten die nu beschikbaar zijn (vooralsnog alleen die van de gemeente Assen) hebben voor het grootste deel betrekking op het zogeheten (gas-)winningsplan Westerveld.  Dit winningsplan is begin 2016 ingediend door de NAM en heeft betrekking op een tiental ‘kleine’ gasvelden rondom de gemeente Assen.

Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat moet uiteindelijk beslissen of hiervoor een vergunning wordt verleend. Als gevolg van de door gaswinning veroorzaakte aardbevingen is in 2016 echter de Mijnbouwwet, die de winning van delfstoffen in Nederland regelt, aangepast. Een belangrijke wijziging is dat lokale overheden een adviesfunctie krijgen in het al dan niet goedkeuren van een winningsplan.

Een aanzienlijk deel van de documenten van Assen gaat over de vraag hoe deze adviesrol wordt ingevuld, wat het advies luidt, en waar dat advies toe leidt.

Dit zijn de belangrijkste spelers en begrippen:

  • EZK: Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is eindverantwoordelijk voor het al dan niet verlenen van vergunningen voor de winning van gas en het instemmen met een ‘winningsplan’. Het Ministerie laat zich hierbij adviseren door diverse (onderzoeks-)instanties waaronder de Mijnraad, TNO, KNMI, Tcbb en lokale overheden.
  • De Gasvelden rond Assen worden besproken in de documenten. In onderstaande kaart is de ligging van deze velden te zien. De dorpen Tynaarloo, Loon, en de wijk Marsdijk (Assen) zijn gemarkeerd omdat deze locaties meermaals voorkomen in de documenten. Via het online Nederlandse Olie- en Gasportaal (NLOG) zijn gedetailleerdere kaarten te zien, inclusief de exacte locatie van boorputten en pijpleidingen.
  • Lokale overheden: Juridisch gezien hebben lokale overheden — dat wil zeggen, gemeenten en provincies — weinig tot niets te zeggen over de gaswinning in hun gebied. Voor mijnbouwactiviteiten op meer dan 100 meter diepte is de Mijnbouwwet van toepassing, die de zeggenschap hierover bij het ministerie van EZK neerlegt. Wel hebben lokale overheden sinds de herziening van de Mijnbouwwet in 2017 adviesrecht gekregen (zie kopje ‘Mijnbouwwet’).
  • Mijnbouwwet: In de Mijnbouwwet is vastgelegd hoe in Nederland wordt omgegaan met onder andere de winning van delfstoffen zoals olie en gas of de opslag daarvan in de grond. De Mijnbouwwet is in 2016 aangepast naar aanleiding van de bevingen in Groningen, de maatschappelijke onrust hierover en het advies van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) om het ‘burgerperspectief’ meer te betrekken. De nieuwe versie geeft formeel adviesrecht aan provincies, gemeenten en waterschappen rond de aanvraag van vergunningen en winningsplannen.
  • De Mijnraad is een onafhankelijk adviesorgaan dat bestaat uit acht deskundigen en een voorzitter. De Mijnraad wordt door EZK om advies gevraagd rond de verlening van vergunningen voor het opsporen of winnen van delfstoffen of aardwarmte, of het opslaan van stoffen in de diepe ondergrond.
  • De NAM: de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) is een in 1947 opgerichte joint venture van Shell (50%) en ExxonMobil (50%). Zij is de grootste exploitant van de Nederlandse gasvoorraden. Met het dichtdraaien van de gaskraan in Groningen worden de zogeheten kleine gasvelden — zoals die in Drenthe — steeds belangrijker voor het bedrijf.
  • Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) is onderdeel van het Ministerie van Economisch Zaken en Klimaat. De functie van het SodM is onafhankelijk toezicht te houden op de naleving van de mijnbouwwet en advies te geven over (de goedkeuring) van mijnbouwactiviteiten. Na de indiening van een winningsplan door de NAM of een ander bedrijf wordt het SodM steevast om advies gevraagd door de minister. Daarbij kan het SodM suggesties leveren voor een aanpassing van het winningsplan.
  • De Technische Commissie Bodembeweging (Tcbb) is een onafhankelijke commissie gericht op onderzoek naar het verband tussen gaswinning en bodembewegingen en schade die hierdoor ontstaat. De Tcbb heeft volgens de Mijnbouwwet nadrukkelijk de taak om naast de overheid ook particulieren en burgers die aardbevingsschade ondervinden bij te staan met informatie en advies. Ook geeft de Tcbb advies wanneer een winningsplan wordt ingediend.
  • TNO is de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek. Deze organisatie adviseert de overheid rond de opsporing en winning van grondstoffen. De financiering van onderzoek van TNO komt zowel uit de overheid als het bedrijfsleven, inclusief Shell en de NAM. In het kader van het Winningsplan Westerveld doet TNO onderzoek naar de kans op schade aan huizen als gevolg van ‘bodembewegingen’ die ontstaan door de winning van gas.
  • Winningsplan: Als de NAM (of een ander bedrijf) gas wil winnen in Nederland, moet het een winningsplan indienen. In zo’n plan staat onder andere beschreven waar de winning plaatsvindt, hoeveel er gewonnen zal worden en over welke periode. Ook moet het winningsplan een inschatting van het aardbevingsrisico (een zogeheten seismische risicoanalyse) bevatten, plus een plan hoe bevingsschade wordt voorkomen of vergoed wanneer het zich voordoet.
  • Winningsplan Westerveld heeft betrekking op 11 gasvelden (zie deze kaart) onder en rondom de gemeenten Assen, Tynaarlo en Aa en Hunze. De NAM diende het winningsplan in 2016 in. In 2018 keurde minister Wiebes van EZK het plan goed, ondanks het protest ertegen vanuit lokale overheden en actiegroepen. In 2020 stelde de Raad van State dat het winningsplan moet worden aangepast, onder andere omdat bevingsrisico’s nog onvoldoende in kaart zouden zijn gebracht.
Lees verder Inklappen