De EU investeert honderden miljarden in verduurzaming. In dit dossier leggen we de belangen bloot. Lees meer

In 2019 presenteerde de Europese Commissie de Europese Green Deal: een ambitieus plan om de economie van de Europese Unie in een rap tempo te vergroenen. Een van de doelstellingen: in 2050 moet de EU volledig klimaatneutraal zijn. De plannen zullen onze economie ingrijpend veranderen.

In dit dossier analyseren we de belangen achter de groene ambities, volgen we de strijd om het geld en zoeken we uit wie er aan het langste en kortste eind trekken.

31 artikelen

Van stikstofcrisis tot dierenwelzijn: Follow the Money onderzoekt de belangen in de dierenbusiness. Lees meer

De intensieve veehouderij speelt in veel hedendaagse vraagstukken een centrale rol: de stikstofcrisis, de uitstoot van broeikasgassen, de opkomst van zoönosen. Follow the Money onderzoekt de belangen in de dierenbusiness.

Nederland heeft de ambitie de wereld te voeden met vlees, eieren en zuivelproducten. Jaarlijks exporteren we voor ruim 16 miljard euro aan vlees (8,7 miljard) en zuivel (8,2 miljard). Daar staat tegenover dat we granen en soja moeten importeren (ter waarde van zo’n 3 miljard euro) om al onze koeien, varkens, geiten en kippen te kunnen voeden.

Intussen wordt de grootschalige vleesindustrie een steeds groter probleem. Ze legt meer en meer beslag op de schaarse ruimte, vergiftigt de bodem en het (drink)water, en staat aan de wieg van dierziekten die soms ook mensen kunnen treffen (Q-koorts). En dan de dieren zelf. Steeds minder mensen vinden het acceptabel dat ze louter omwille van onze honger naar vlees worden geboren, vetgemest en geslacht.

In dit dossier onderzoekt Follow the Money de belangen achter de vleesindustrie, of en hoe er veranderingen mogelijk zijn, en welke krachten een omwenteling in de weg staan.

26 artikelen

© JanJaap Rijpkema

De Rabobank bevindt zich meer dan andere banken in het brandpunt van de maatschappelijke ophef. Vooral door de transitie die nodig is in de agrarische sector. Maar ook omdat de bank verdachte is in maar liefst twee onderzoeken naar financiële en ethische malversaties. Te midden van het tumult vertrok topman Wiebe Draijer. Wat betekende hij voor de bank?

Dit stuk in 1 minuut
  • Wiebe Draijer was acht jaar lang bestuursvoorzitter van de Rabobank. Hij vertrok per 1 oktober en verkeert sindsdien ‘in transition’ naar een plek waar hij ‘de grootste klapper voor de verduurzaming’ hoopt te maken.
  • Juist dit jaar kwam de Rabobank (wederom, na de Libor-affaire) negatief in het nieuws. Door haar volgens critici obstructieve rol in de stikstofcrisis, en omdat zowel het Nederlandse Openbaar Ministerie als de Europese Commissie bekend maakten onderzoek te doen naar malversaties door de bank. Ze zou onvoldoende hebben gedaan om witwassen tegen te gaan en met de Deutsche Bank verboden kartelafspraken hebben gemaakt. 
  • Tijdens zijn ceo-schap presenteerde Draijer zichzelf als groene bankier en de Rabobank als koploper op weg naar een duurzame toekomst. Wat klopt er van dit beeld? Follow the Money traceerde zijn inbreng in verslagen en rapportages van de bank, las en beluisterde hoe Draijer zijn eigen plannen en ambities in de media verwoordde, en voerde gesprekken met vijftien mensen in zijn professionele omgeving. Draijers zelf wilde niet meewerken: ‘Dit wordt een profiel van mij en over mij, ik laat het op me afkomen.’
Lees verder

Wiebe Draijer nam op 1 oktober zonder al te veel bombarie afscheid als bestuursvoorzitter van de Rabobank. Voor hem geen grootse bijeenkomst met prominenten en foto’s in het Stan Huygens-journaal in De Telegraaf. Alleen een paar afscheidsinterviews. 

De bank organiseerde een bescheiden symposium in het Rabo-auditorium in het spiegelende hoofdkantoor in Utrecht. Minister Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof) zat op de eerste rij en Peter Bakker, oud-ceo van het postbedrijf TNT en tegenwoordig voorman van de World Business Council for Sustainable Development, stond op het podium – dat wel. 

Zo’n samenzijn met direct betrokkenen en een enkele buitenstaander die nog eens terugkijken op wat goed ging, en wat niet, tekent misschien ook meer Draijers stijl: serieus, gericht op de inhoud. 

Klapper

De Raboman is niet zo van de schouderklopjes, zei hij in een podcast-gesprek met journalist Jeroen Smit. En waar sommigen van zijn voorgangers de lunch nog wel eens wilden wegspoelen met een glaasje witte wijn was hij meer van de krentenbollen en croissants, vertelden cateringmedewerkers in een speciaal afscheidsmagazine. Draijers zonde waren de grote hoeveelheden Engelse drop die hij verorberde als zijn chauffeur hem van de ene afspraak naar de andere reed.

Over zijn leven na de bank zei Draijer in de podcast dat hij op zijn 57e is ‘losgekomen van carrière-drift’ en dat hij nu zoekende is. Naar een functie waarin hij ‘de grootste klapper voor de verduurzaming’ kan maken. 

Bij de Rabo – 9,1 miljoen particuliere en zakelijke klanten, financier van 85 procent van de Nederlandse boeren en 1,57 miljard euro winst in de eerste helft van dit jaar – ging Draijer in gesprekken over verduurzaming ‘tot de irritatiegrens’. 

Achteraf kun je vaststellen dat de bank niet wist waar ze voor stond: ‘wat was nou ons verhaal?’

Volgens hem heeft het bedrijfsleven ‘de verantwoordelijkheid voorop te gaan in de strijd’, al erkende hij tegenover Smit ‘doorlopend ongemak’ te voelen en zich vaak af te vragen: doe ik wel genoeg? 

Deed hij genoeg? Leidde Wiebe Draijer de Rabobank naar een duurzame toekomst? Of liet hij de oren hangen naar de collega’s die vooral rendement willen zien? Was het bedrijf er bij zijn vertrek beter aan toe dan toen hij er acht jaar geleden begon? Follow the Money vroeg het aan vriend en vijand van de vertrokken ceo, die voor dit profiel zelf geen vragen wilde beantwoorden. ‘Ik laat het wel op me afkomen.’

Duidelijk is dat Draijer op zijn zachtst gezegd steken heeft laten vallen.

Strafrechtelijke onderzoeken

Begin december, hij was nog geen twee maanden weg, startte het Openbaar Ministerie een strafrechtelijk onderzoek omdat de Rabobank de Wet ter voorkoming van witwassen en terrorisme (Wwft) mogelijk niet goed heeft nageleefd. Hiervoor kan Draijer persoonlijk worden aangesproken. 

NRC vroeg hem in een afscheidsinterview of hij bang is voor een ‘Zalm-scenario’, waarin het na zijn vertrek bij de bank alsnog tot vervolging komt. ‘Ik heb echt iedere dag – en heel bewust – geprobeerd om datgene wat ik tegenkwam ten goede te keren,’ antwoordde hij. ‘En daar heb ik het mee te doen. Ik heb er goed vertrouwen in dat dat de basis vormt waarop je afgerekend wordt.’

‘Met de vuist op tafel slaan is niet Draijers sterkste kant, hij is meer een polderaar’

Een dag voor de aankondiging van het OM, maakte de Europese Commissie bekend een strafprocedure in te stellen omdat ze de Rabobank en de Deutsche Bank ervan verdenkt tussen 2005 en 2016 geheime prijsafspraken te hebben gemaakt bij de handel in staatsobligaties. 

De bank zegde in een kort persbericht haar volledige medewerking toe, maar als de Europese Commissie bewijs vindt voor overtreding van de kartelregels kan ze een boete opleggen van meer dan 1 miljard euro. 

Zeker is dat beide strafonderzoeken Draijers afscheid lelijk ontsieren.

Complotdenkers en conservatieven

En hoe stuurde hij de bank door alle stormen waarin de agrarische sector verzeild raakte? Het dierenleed en de milieuvervuiling, het onbegrip en de omgekeerde vlaggen?

De Rabobank is net Nederland, zegt Max Christern, voormalig chef van de economieredactie van de NRC en in 2019 door Draijer bij de bank binnengehaald als editor in chief. Hij is medeverantwoordelijk voor ‘het verhaal’ dat de bank over zichzelf naar buiten wil brengen, en hij reisde bijvoorbeeld met Draijer mee naar bijeenkomsten van het World Economic Forum in Davos. 

Als je bij de Rabobank verkiezingen zou houden, krijg je volgens Christern een afspiegeling van het Nederlandse electoraat. Onder de medewerkers vind je idealisten, complotdenkers, progressieven en conservatieven. ‘In dat complex van meningen en opvattingen kreeg Wiebe het niet altijd voor elkaar om een duidelijk verhaal naar voren te brengen,’ zegt Christern. 

‘Om Wiebe heen zaten mensen met verschillende ideeën, dat was frustrerend af en toe’

En dus zonden de bank en Draijer in de hoogoplopende discussie over de stikstofcrisis verschillende signalen uit. 

Enerzijds keek de bank ‘met gemengde gevoelens’ terug op de jarenlange schaalvergroting in de landbouw. De bank kon zich ook vinden in de voorstellen van stikstofbemiddelaar Johan Remkes. 

Maar toen minister Van der Wal deze zomer haar eerste plannen bekend maakte, met het door velen verguisde ‘stikstofkaartje’, uitte Draijer felle kritiek. Hij vond dat ze alleen maar uit was ‘op uitkopen of afbouwen’, zei hij in Het Financieele Dagblad. Dit leidde volgens hem ‘tot ontreddering en een diepgaande emotie van verwoesting bij boeren’. 

Van der Wal, zei hij, veroorzaakte ‘een schokgolf' en 'beklemming' onder agrariërs. Hij sprak zelfs van een ‘emotionele aanslag’. 

Volgens Christern kun je achteraf vaststellen dat ze bij de bank niet precies wisten waar ze voor stonden. ‘Wat was nou ons verhaal? Om Wiebe heen zaten mensen met verschillende ideeën. Dat was wel frustrerend af en toe.’

Had Draijer niet wat meer met zijn vuist op tafel moeten slaan, is de vraag. ‘Dat is niet zijn sterkste kant, hij is meer een polderaar,’ zegt Christern. ‘Maar toch denk ik dat hij heel veel voor elkaar heeft gekregen, hij is voor veel mensen een te prijzen en geliefd bestuurder geweest.’

Rondscharrelende dieren

Een verre voorganger van Wiebe Draijer is Herman Wijffels, die tussen 1986 en 1999 voorzitter was van de hoofddirectie van de Rabobank. Wijffels zette zich destijds in voor financiering van biologische landbouw, maar werd tegengewerkt door een vleugel binnen de bank die daar weinig in zag. 

Niet lang na zijn vertrek deed Wijffels in opdracht van het ministerie Landbouw onderzoek naar ‘Toekomst voor de veehouderij’. In 2001 publiceerde hij zijn rapport met de aanbeveling de landbouw binnen de grenzen van de natuur te brengen: ‘Dieren moeten meer ruimte krijgen voor natuurlijk gedrag, zoals het buiten rondscharrelen,’ zei Wijffels bij de presentatie. En: ‘De omgang met dieren is niet zoals we willen en het milieu wordt te veel belast.’ 

Het rapport verdween bij het ministerie in een diepe la, zo ook bij de Rabobank. 

Herman Wijffels, oud-topman Rabo

Niet alleen de boeren, ook de bank moet zichzelf opnieuw uitvinden

Toch neemt Wijffels het op voor zijn verre opvolger. Hij wijst erop dat de Rabobank een coöperatie is, met leden. Als een lid een lening vraagt, moet de bank toetsen of die economisch verantwoord is en voldoet aan de wettelijke vereisten. Als dat zo is, dan kan de bank volgens Wijffels niet zomaar ‘nee’ zeggen tegen die lening. 

En onder die leden heb je mensen met wie je het als ceo niet noodzakelijkerwijs eens hoeft te zijn, zegt hij. ‘Ik liep in mijn tijd met de biologische landbouw aan tegen het gesundenes Volksempfinden. Zo zullen nu weinig boeren het eens zijn met het stikstofbeleid. Dat moet voor Wiebe niet altijd makkelijk zijn geweest.’

Ook voor Draijers aanval op minister Van der Wal, afgelopen zomer, toont Wijffels begrip. ‘Ik heb dat vooral gelezen als een poging van Wiebe om empathie uit te stralen naar de boeren.’ 

Want die boeren, die kunnen er ook niets aan doen dat ze in deze situatie zijn beland. De intensieve landbouw is onhoudbaar. Desondanks hebben belangenbehartigers van de agro-industrie met hun lobby veranderingen tegengehouden, en de politiek heeft beslissingen jarenlang voor zich uitgeschoven. 

En de boeren? Die deden ondertussen wat ze op de landbouwschool hadden geleerd: zoveel mogelijk produceren tegen zo laag mogelijke kosten. Niet alleen de boeren, ook de bank moet zichzelf opnieuw uitvinden, vindt Wijffels. 

Transitie in de landbouw

Toen pater Gerlacus van den Elsen in 1898 de eerste Coöperatieve Centrale Boerenleenbank oprichtte, een voorloper van de Rabobank, hielpen boeren elkaar via die coöperatie om de transitie te maken naar de gemechaniseerde landbouw. 

Na de Tweede Wereldoorlog stond wat toen de Raiffeisen Boerenleenbank heette klaar om onder het adagium ‘nooit meer honger’ de boeren bij te staan de opbrengsten zo groot mogelijk te maken. En nu staan we, zegt Wijffels, voor weer een nieuwe transitie: die naar een landbouw in harmonie met de natuur. ‘De bank moet nu haar rol pakken. Ik weet dat Wiebe daar intern sterk voor pleitte, maar dat er ook aarzelingen waren.’ 

Net als Max Christern wijst Wijffels erop dat de Rabo-achterban ‘allerlei zielen’ kent, ook leden van de Farmers Defence Force. ‘Wiebe heeft het klaargespeeld om de bank in ieder geval een flink aantal stappen te laten zetten en dat is knap.’ 

Na de Libor-affaire hing de ooit onberispelijke Rabobank in de touwen

Toen Draijer acht jaar geleden aantrad, trilde de bank nog op haar grondvesten van de Libor-affaire. Rabo-bankiers in Londen hadden zichzelf verrijkt door in het diepste geheim met collega’s van andere banken de tarieven van de Libor en Euribor te manipuleren. Die rentetarieven zijn wereldwijd de hoekstenen van miljarden financiële transacties, zo worden er bijvoorbeeld hypotheekaktes op afgesloten.

Om strafvervolging te ontlopen, schikte de bank eind 2013 met de financiële toezichthouders in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Nederland voor 774 miljoen euro. Topman Piet Moerland stapte op. De ooit onberispelijke triple A bank, de enige die tijdens de bankencrisis van 2008 geen overheidssteun nodig had, hing in de touwen.

De raad van commissarissen ging op zoek naar een opvolger van Moerland en kwam uit bij de 47-jarige Draijer, die toen al een glanzende carrière achter de rug had. 

Journalistiek

De rijzige, onkreukbaar ogende Draijer (1965) is een nakomer in een gezin met vijf kinderen. Aan de keukentafel in Enschede gingen de gesprekken vaak over politiek. Zijn vader was rector aan de Universiteit Twente en in de jaren ’70 senator voor D66. Zijn moeder was psycholoog. 

Draijer raakte als kind gefascineerd door de journalistiek. Carl Bernstein en Bob Woodward, de verslaggevers van The Washington Post die het Watergate-schandaal onthulden, waren zijn grote helden. Hij werkte in de jaren ’80 korte tijd bij wat toen nog voluit het NRC Handelsblad heette, maar van een journalistieke carrière komt uiteindelijk niets. 

Na een studie werktuigbouwkunde in Delft – en een stage bij het Philips Natuurkundig Laboratorium (Natlab) in Eindhoven – begint Draijer in 1990 als jongste bediende bij het consultancybedrijf McKinsey, waar hij opklimt tot directeur Benelux. 

Toen de Raad van Commissarissen van de Rabobank hem in 2014 benaderde, was Draijer voorzitter en kroonlid van de Sociaal-Economische Raad (SER). Daar had hij zich ontpopt als een ras-polderaar. Hij zette er de ramen open, en voor het eerst verschenen ook clubs als Greenpeace bij het adviesorgaan aan de onderhandelingstafel. 

Heren onder elkaar

‘In het begin was er veel wantrouwen en argwaan bij Wiebe,’ zegt oud-directeur Sylvia Borren van Greenpeace, die namens elf milieuorganisaties (‘de groene elf’) de onderhandelingen voerde. 

‘In een eerste ontmoeting moest ik van hem kiezen tussen onderhandelen óf actievoeren. Dat was geen leuk gesprek. Ik vond en vind dat Greenpeace, net als de vakbonden, moet kunnen onderhandelen én actievoeren. Bovendien was er ongemak over de manier waarop ik de onderonsjes van “heren onder elkaar” doorbrak. Later wist hij de inzet van Greenpeace, onze taaiheid en ook onze acties, wel te waarderen.’

Het waren Borren en Bernard Wientjes, voorzitter van de werkgeversorganisatie VNO-NCW, die uiteindelijk de doorbraak forceerden. Maar ook Draijer kreeg lof omdat hij er als regisseur in slaagde de milieubeweging, ministeries, werkgevers en werknemers tot een Energieakkoord te bewegen. 

In dat akkoord maakten de partijen stevige afspraken, die vervolgens ook werden uitgevoerd: kolencentrales gingen dicht, windmolenparken verrezen. De methode die mede door Draijer was ontwikkeld – werknemers, werkgevers en andere belanghebbenden aan één tafel – diende later als blauwdruk voor het Klimaatakkoord, waarbij de Sociaal-Economische Raad opnieuw een centrale rol speelde.

Hij was dan wel geen bankier, toch zag de raad van commissarissen in hem de man die de Rabobank weer uit het slop kon krijgen. ‘Wiebe Draijer heeft bewezen op basis van verbindend leiderschap bruggen te kunnen slaan tussen verschillende partijen met uiteenlopende belangen,’ zei voorzitter Wout Dekker destijds. 

En verbindend leiderschap was nodig. Ook toen waren er genoeg kwesties waar de bank mee worstelde. 

Uit het lood

In de nasleep van de Libor-affaire eiste De Nederlandse Bank dat de Rabobank zou transformeren van een conglomeraat van 106 zelfstandige banken met elk een eigen bankvergunning tot één bank met één vergunning. Op die manier was het voor DNB makkelijker toezicht houden. 

Het was de eerste grote klus van Draijer: het kantorennetwerk werd ingekrompen en meer dan twaalfduizend mensen verloren hun baan. Hij reisde stad en land af, sprak met bankemployés en directies maar ook met leden van plaatselijke coöperaties. Steeds legde uit waarom de herstructurering nodig was, en hoe hij dacht de coöperatieve gedachte toch vast te kunnen houden. 

De opper-polderaar kreeg ook bij de eenwording van de Rabobank alle lokale vestigingen mee

Door de bijzondere structuur moesten de zogenaamde ledenraden van elke lokale vestiging met handopsteken besluiten hun bankvergunning terug te geven. Daarna konden ze zich pas aansluiten bij de centraal geleide, nieuwe Rabobank. 

Binnen twee jaar was het project afgerond, de opper-polderaar Draijer was het opnieuw gelukt om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. 

‘Het was een immens project, dat Wiebe in gang gezet heeft. Toen dat was gelukt stond de organisatie alweer een stuk sterker in haar schoenen,’ zegt Wim Boonstra, voormalig hoofdeconoom bij de Rabo en bijzonder hoogleraar economische en monetaire politiek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 

Zelf zei Draijer over die eerste periode dat hij een bank aantrof ‘die uit het lood geslagen was’. Hij kon weliswaar helpen de bank weer op de rails te krijgen, maar hij vroeg zich ook af waar die nou precies voor stond. Wat was het verhaal? ‘Dat ontbreekt wel op dit moment,’ zei hij vlak na zijn aantreden tegen de NOS. 

Stropdassen

Net als bij de Sociaal-Economische Raad zette Draijer bij de Rabobank de ramen en deuren open. Hij maakte, zoals een medewerker opmerkt in de afscheidsbundel, een einde aan de stropdassencultuur. ‘Wat een verademing. En wat een positieve uitstraling en energie. Het begin van een nieuw tijdperk in denken, werken en cultuur bij de Rabobank. Het Wiebe-tijdperk.’

Een van de nieuwe gezichten die Draijer binnenhaalde, was communicatie-ondernemer Leendert Bikker, die zijn eerste presentatie hield in een zaaltje van het Van der Valk-hotel in Almere. ‘Dat was wat we toen deden,’ zegt Bikker droogjes. Hij trof een raad van bestuur van vijf witte mannen, van wie de 51-jarige Draijer de jongste was. Draijer had Bikker gevraagd hoe hij als buitenstaander naar de bank keek. ‘Nou ik zag een aangeslagen bank, die op zoek was naar erkenning en vertrouwen.’ 

Het viel Bikker in die begindagen op dat Rabo-bestuurders in management-taal met elkaar discussieerden en dat het jargon over tafel vloog zonder dat er echt iets werd gezegd. ‘Ik moest er weinig van hebben. Ik geloof meer in glasheldere taal waarin je duidelijk maakt wat je wilt.’ 

Wat Bikker in Almere niet wist, was dat twee van de vijf mannen aan tafel niet lang daarna ‘in goed overleg’ bij de bank zouden vertrekken. Een van hen was Ralph Dekker, die de laatste jaren aan de weg timmert als een van de boegbeelden van het Forum voor Democratie. 

Reclamecampagne

In juni 2017 trad een nieuwe groepsdirectie aan, met zes mannen en vier vrouwen. Een paar weken later presenteerde Draijer ze aan 125 leidinggevenden van de bank, tijdens een bijeenkomst op Terschelling. Daar hield hij een ‘duinrede’ waarmee hij op de aanwezigen indruk maakte, vertelt Bikker. ‘Hij sprak een half uur in een duinpan, uit zijn hoofd. Wat hem bewoog, waar hij met de bank naar toe wilde.’ 

Diezelfde dag presenteerde Bikker in het karakteristieke kerkje van het dorp Hoorn de campagne ‘Growing a better world together’. 

‘Wiebe was de uitdager toen we die campagne ontwikkelden. Dat is wat hij als consultant bij McKinsey natuurlijk heel vaak had gedaan. Hij blijft een kwestie vanuit alle perspectieven bekijken, en hij blijft je bevragen, net zolang totdat hij ervan overtuigd is dat het goed is.’ 

Na de lancering van de eerste commercial kwam bij de Reclame Code Commissie al snel een klacht binnen van een Maastrichtenaar die zich had geërgerd aan de boodschap. De man kwam met een litanie aan beschuldigingen. De Rabobank financierde volgens hem de bio-industrie, negeerde de risico’s op stalbranden, sponsorde de zuivelindustrie, en ontplooide en financierde andere economische activiteiten die leidden tot dierenleed, CO₂-toename, ontbossing, energie- en waterverspilling.

Mocht een bank dan niet ‘dromen’ van een oplossing voor het wereldvoedselprobleem?

In een schriftelijke verklaring liet de bank weten te begrijpen dat de campagne bij sommigen ‘de wenkbrauwen deed fronsen’. Maar mocht een bank soms niet ‘dromen’? En mocht een bank niet een inspanningsverplichting op zich nemen om samen met anderen te werken aan oplossingen voor het wereldvoedselprobleem? 

De Reclame Code Commissie ging mee in dat verweer. Zeker ook omdat de bank aannemelijk had gemaakt met allerlei initiatieven de voedselproblemen te lijf te gaan. Van projecten voor boeren in Brazilië, de herplanting van palmbomen in Indonesië tot het beschikbaar stellen van 1 miljard euro voor projecten met de Verenigde Naties, het Wereld Natuur Fonds en de World Business Council for Sustainable Development (de club van ceo’s die zich onder leiding van oud-TNT’er Peter Bakker inzet voor een duurzamer wereld). 

Maar op één punt liet de bank een veer. De laatste zin moest uit de commercial. Want die beloofde dat de bank tot een oplossing zou komen voor het voedselprobleem – en dat was niet aannemelijk.

Het was voor de Rabobank en Wiebe Draijer een kleine domper, maar de belofte verdween uit de campagne. Bikker: ‘Het aardige is dat de missie zeven jaar later nog steeds staat als een huis. “Growing a better world together” is het anker van de club geworden, of je nou in Amerika bij Rabobank werkt of in Ommen.’

Vergroening

Nu heeft de Rabobank vier mannen en vier vrouwen in de groepsdirectie, en met Marjan Trompetter een vrouw als voorzitter van de raad van commissarissen. 

Dat er meer vrouwen aan de top staan heeft Draijer ‘aan geslingerd’, zei hij in de podcast van Jeroen Smit. ‘Het is mijn overtuiging dat vrouwelijk leiderschap een betere wereld en omgeving creëert. Bij gelijke cv’s gaat bij mij de voorkeur uit naar een vrouw. Waarom? Omdat ze harder hebben moeten knokken om op die positie te komen en dus beter zijn.’ 

Een van de vrouwen die Draijer overhaalde om bij de bank te komen is Barbara Baarsma, hoogleraar toegepaste economie en kroonlid van de Sociaal-Economische Raad. Ze begon in 2016 als directeur kennisontwikkeling, later was ze directeur van Rabo Amsterdam en begin 2021 is ze benoemd tot directeur van de Rabo Carbon Bank, waar bedrijven hun CO₂-uitstoot vrijwillig afkopen door bijvoorbeeld boeren bomen te laten planten. Een nieuw initiatief, bedacht door Draijer. 

Baarsma kenschetst hem met vier v’s: de eerste drie staan voor verbinden, vertrouwen en verwondering. Verbinden omdat hij ‘zo ontzettende knap’ de coöperatie heeft gemoderniseerd, vertrouwen omdat Baarsma en ook anderen van buiten de bank altijd hun zegje kunnen doen zonder dat er woordvoerders aan te pas komen. ‘Dat is in de bankenwereld uniek,’ zegt ze. ‘Wiebe heeft van de Rabo een high trust-organisatie gemaakt.’ 

‘Voor de transitie in de landbouw hebben we minder woorden nodig en meer daden’

Verwondering is vanwege de kunst en cultuur die Draijer de bank binnenhaalde: schilders, dichters, performances. ‘Sommigen trokken wel eens hun wenkbrauwen op, ik vond het geweldig.’ 

Draijer – zelf voorzitter van de kunstcommissie van de bank – probeerde zo de interne cultuur te kneden naar de oorspronkelijke uitgangspunten van de coöperatie. ‘De kunst moest terug naar de kern van de vroegere bank: de verbinding met de maatschappij. Kunst kan een krachtig kanaal zijn om beter te articuleren wie wij zijn,’ zei hij in NRC

En dan is er nog de vierde v, die van vergroening. Baarsma: ‘Daar had ik hem meer gegund. Hij is, denk ik, naar zijn eigen idee te weinig aan vergroening toegekomen. Maar de zaadjes die hij heeft geplant zijn wel betekenisvol, die zullen we koesteren en mede uit zijn naam tot wasdom laten komen.’ 

Kanttekeningen bij het ‘groene’ beleid van Draijer klinken ook bij anderen binnen de bank.

Ieko Sevinga, oud-Raboman, in afscheidsbundel

Hij heeft ook dingen laten lopen, bijvoorbeeld dat de bank twee gezichten heeft als het om duurzaamheid gaat

‘Als ik kritisch naar hem mag kijken, tussen alle odes die hij krijgt, vind ik dat hij ook sommige dingen heeft laten lopen, bijvoorbeeld dat de bank twee gezichten heeft als het om duurzaamheid gaat,’ schrijft Ieko Sevinga, tot 2021 lid van de groepsdirectie en oud-Mckinseyaan, in de afscheidsbundel. ‘Het is het centrale punt van onze missie, maar het zijn tot nu toe vooral heel veel woorden, vooral als het gaat om de transitie in de landbouw. We hebben daar minder woorden en meer daden nodig.’

Duurzaamheidsexpert Bas Rüter, directeur voedseltransitie bij de bank, zag dat Draijer bij zijn komst in 2014 ‘aan dossiers begon te trekken’. ‘Wiebe heeft op cruciale plekken mensen neergezet om thema’s die hij belangrijk vond – duurzaamheid, de energietransitie – succesvol te maken. Hij wilde vaak sneller, maar de besluitvorming binnen de bank is vaak wat stroperig, net als in elke andere grote organisatie.’ 

De bank was, volgens Rüter, in de agrarische sector wel bezig met ‘stapsgewijze’ verduurzaming. Het stikstofdossier werd chefsache in 2019 – na de uitspraak van Raad van State, en het kabinetsbesluit de uitstoot voor 2030 met 50 procent te reduceren. De bank richtte toen een ‘kernteam stikstof’ op, zegt hij. ‘Wiebe zat daar niet fysiek bij, maar hij heeft robuust gestuurd als hij dat nodig vond.’ 

Niet genoeg

In ‘Onze Weg naar Parijs’, een rapport dat verscheen na Draijers vertrek, is te lezen dat de bank ‘gepast trots’ is op de vooruitgang in het behalen van de klimaatdoelen die de opwarming van de aarde moeten beperken. ‘Tegelijkertijd zijn we ons ervan bewust dat er nog een lange weg is te gaan,’ aldus het rapport. ‘Er moet een tandje bij, van de overheid, van bedrijven, van consumenten en van ons als bank. Het doel van Rabobank is om onze klanten te helpen van hier naar groener.’

De Weg naar Parijs somt de maatregelen op die onder Draijer zijn ontwikkeld. Nederlandse melkveehouders die verduurzamen, krijgen een korting op de rente die ze moeten betalen. Binnenkort gaan zulke rentekortingen ook gelden voor andere sectoren, zoals de varkenshouderij, tuinbouw en akkerbouw. 

‘De bank is full force doorgegaan met het financieren van megastallen bij natuurgebieden’ 

De Rabobank voert naar eigen zeggen een streng anti-ontbossingsbeleid in Brazilië. ‘We financieren geen illegale of legale ontbossing, dus zelfs niet als het mag van de overheid.’ 

Ook op andere terreinen meldt het rapport stappen: sinds 2017 financiert de bank al geen kolen meer en sinds 2021 geen nieuwe olie-exploratie en -extractie. En in 2030 moet minstens 60 procent van de hypotheek-aanvragers ook investeren in het verduurzamen van hun huis, zo is de bedoeling.

Tegelijkertijd tast de bank een beetje in het duister in haar grootste portefeuille, de agrarische sector: ‘Helaas kunnen we voor onze food & agri klanten nu nog onvoldoende bepalen waar ze staan ten opzichte van het klimaatdoel, vanwege het ontbreken van de benodigde data en methodologie. Dat is wel nodig om nauwkeurige en realistische doelen te stellen.’

Rens van Tilburg, econoom

Wanneer stopt engagement en besluit een bank tot divestment?

Het klinkt niettemin alsof de bank slagen maakt, maar voor velen is het niet genoeg. In juni vroeg een Kamermeerderheid het kabinet te onderzoeken hoe banken (en dus vooral de Rabobank) kunnen worden verplicht ‘een substantiële bijdrage’ te leveren aan de landbouwtransitie. 

De bank liet meteen weten niets te voelen voor een verplichte rentekorting voor boeren, wat door onder meer stikstofbemiddelaar Johan Remkes was gesuggereerd, en door de nieuwe minister van Landbouw Piet Adema ook als optie is genoemd. De Europese Centrale Bank staat het kwijtschelden van gezonde leningen niet toe. De Rabobank is wel bereid haar klanten ‘te helpen’ in de transitie. 

Megastallen

Econoom Rens van Tilburg van het Sustainable Finance Lab kijkt met ‘milde teleurstelling’ terug naar Draijers jaren bij de Rabobank. Wat hem echt heeft verbaasd, zegt hij, is dat Draijer niet eerder is opgestaan in het stikstofdossier. ‘De bank had al lang kunnen zien aankomen dat het daar misging, maar is toch full force doorgegaan met het financieren van megastallen in de buurt van natuurgebieden.’ 

Inmiddels kijkt de bank zelf ook met ‘gemengde gevoelens terug op de jarenlange schaalvergroting’, maar ze voegt daar wel aan toe dat ‘die door de overheid is ingezet’. Met andere woorden: de bank opereerde binnen de grenzen die de wetgever stelde en valt dus niets te verwijten. 

Van Tilburg vindt dat de Rabo hier wel een heel beperkte opvatting heeft van haar eigen rol. Uit wetenschappelijke studies en tal van rapporten blijkt volgens hem zonneklaar dat al jarenlang bekend is dat er een groot probleem is met de landbouw in Nederland. Bovendien zou een bank die 85 procent van de boeren financiert een goed overzicht moeten hebben van wat er speelt, zegt hij. 

Draijer houdt de partijen liever aan tafel: wie wegloopt, heeft geen invloed meer

Natuurlijk, de overheid heeft decennia steken laten vallen door niet eerder in te grijpen. En ook De Nederlandse Bank had als toezichthouder een steviger rol moeten spelen. Bijvoorbeeld door strengere kapitaaleisen te stellen aan de Rabobank, omdat de landbouwsector fors moet bijsturen en er dus grote investeringsrisico’s zijn. 

Maar toch heeft de bank ook zelf een rol, meent Van Tilburg. ‘Draijer had veel eerder naar voren moeten stappen en moeten zeggen: hier is een probleem.’ 

Pas sinds deze zomer ziet de Rabobank de melkveehouderij als ‘kwetsbare sector’ – ten minste zolang het overheidsbeleid onduidelijk blijft: ‘De plannen en het bijbehorende stikstofkaartje hebben voor grote onzekerheid gezorgd bij onze klanten,’ zei Draijer bij de presentatie van de halfjaarcijfers. De bank heeft 76 miljoen euro gereserveerd voor het opvangen van eventuele tegenvallers. Ook is de kredietverlening stopgezet aan boeren in de buurt van natuurgebieden. 

Kap tropisch woud

Een rapport dat Rens van Tilburg graag tevoorschijn haalt wanneer bankiers te enthousiast worden over hun eigen rol is Deforestation Dividends (2021). De Britse organisatie Global Witness laat hierin zien dat de Rabobank in de periode-Draijer wel degelijk geld verdiende aan bedrijven die betrokken waren bij de kap van tropisch woud – ook al beweert ze nu een streng anti-ontbossingsbeleid te voeren.

Volgens Global Witness financierde de bank tussen 2016 en 2020 nog de Sinar Mas-groep met onder andere het Indonesische bedrijf Asia Pulp & Paper, dat volgens het Wereld Natuur Fonds een dertig jaar lange geschiedenis heeft van ontbossingen, verwoesting van ecosystemen en conflicten met lokale gemeenschappen. 

De Rabobank zou Sinar Mas kredieten hebben verschaft ter waarde van 376 miljoen euro en sinds 2016 in totaal 65 miljoen euro hebben verdiend aan investeringen in Asia Pulp & Paper en andere natuurvernietigende bedrijven. ‘Rabobank laat zich graag voorstaan op zijn duurzame imago’, aldus Global Witness. ‘Wij zien juist het tegenovergestelde.’ 

‘Als je tegen een klant zegt: ga weg, dan wordt dat gat onmiddellijk opgevuld door andere financiers’

Critici als Van Tilburg vinden dat Draijer veel te lang is blijven praten, dat de bank afscheid had moeten nemen van klanten die niet – of maar mondjesmaat – willen verduurzamen. 

Maar Draijer is iemand die de partijen liever aan tafel houdt. Je kunt er beter met elkaar uitkomen, dan heb je meer draagvlak. Wie wegloopt, heeft geen invloed meer, zei hij in de podcast. ‘Als je tegen een klant zegt: ga weg, dan wordt het gat dat je laat vallen onmiddellijk opgevuld door andere financiers. Als het dreigement er is dat je ook de relatie kan beëindigen, kan je pushen en veel scherper het gesprek aangaan.’

Er waren wel momenten dat een klant ‘echt zodanig niet verbeterde’ dat de bank wel afscheid moest nemen, zegt Bas Rüter. ‘Draijer keek in dat soort situaties geregeld mee. Hij was dan heel duidelijk. Een beslissing moest Telegraaf-proof zijn, we moesten kunnen uitleggen waarom we iets deden.’ 

Econoom Van Tilburg snapt dat je in gesprek wilt blijven. Maar wanneer stopt ‘engagement’ en besluit een bank tot ‘divestment’? ‘Engagement werkt alleen als je duidelijke eisen stelt, een duidelijke sanctie in het vooruitzicht stelt en duidelijk een tijdslimiet aangeeft. In de voorbeelden die Global Witness aanhaalt, is geen duidelijk deadline gesteld door de bank.’ 

Weerstand mobiliseren

Ook Milieudefensie-directeur Donald Pols is hard in zijn kritiek op Draijer. Hij noemt hem ‘de niet vervulde duurzaamheidsbelofte van de Rabobank’. 

Argumenten van mensen als Herman Wijffels, die begrip vragen voor de polderaar Draijer, schuift Pols terzijde. ‘Ook in de polder moet je leiderschap tonen. Draijer had moeten kiezen. Of hij geeft een stem aan het verzet tegen het stikstofbeleid, of aan de progressieve krachten binnen zijn bank.’ 

Pols won in mei 2021 de klimaatzaak tegen Shell en de Rabobank staat volgens hem ‘in de top vijf’ van bedrijven waartegen Milieudefensie mogelijk een volgende zaak start. 

‘Bij de Rabobank verkopen ze een hoop praatjes, ik zie niet dat ze echt willen veranderen’

Pols wijst op het eerder gememoreerde interview waarin Draijer zei dat het stikstofbeleid van minister Van der Wal leidde ‘tot ontreddering en een diepgaande emotie van verwoesting’ bij de boeren. Waar Wijffels nog begrip had voor het feit dat Draijer de boeren in bescherming nam, legt Pols die uitspraken heel anders uit: ‘Hier spreekt iemand die keihard op de rem gaat staan.’ 

Draijer gebruikte volgens Pols zijn macht om weerstand te mobiliseren, in plaats van duurzaamheidsbeleid mogelijk te maken. ‘Hij was op dat moment een woordvoerder van het boerenverzet. Hij is natuurlijk geen herrieschopper als Mark van den Oever van Farmers Defence Force, maar inhoudelijk zaten de twee dicht bij elkaar.’ 

In januari 2022 verstuurde Milieudefensie een brief aan de dertig grootste vervuilers van Nederland, waaronder de Rabobank, met het verzoek uit de doeken te doen hoe ze ervoor zorgen dat hun klanten in 2030 45 procent van hun CO₂-uitstoot hebben gereduceerd. Die plannen zouden dan door een onafhankelijke partij worden onderzocht

Achteruitkijkspiegel

Naar aanleiding van het verzoek nodigde Draijer de directeur van Milieudefensie uit voor een gesprek. Pols kijkt er met gemengde gevoelens op terug. ‘Van alle ceo’s die ik heb gesproken was Draijer de meest vage in zijn bewoordingen. Bij de Rabobank verkopen ze een hoop praatjes, maar ik zie nog steeds niet dat ze echt willen veranderen.’ 

Ook in het Rabo-rapport De Weg naar Parijs staat weinig concreets waarop de bank kan worden afgerekend, zegt Pols. ‘Ik vind dat de bank hier tekortschiet. Als je zegt de klimaatakkoorden na te streven, is de meest eenvoudige weg voorwaarts dat je van je klanten eist dat ze een plan maken om hun uitstoot te beperken. Vervolgens ga je bijhouden of ze die plannen ook écht maken en uitvoeren. Klanten die niet op tijd een plan indienen moeten eruit worden getrapt, simpel. Maar dat doet Rabobank dus niet. Wat ze zeggen: het is allemaal heel moeilijk, heel complex, dus we weten het niet. Van de financiële sector verwacht je duidelijkheid.’ 

Herman Wijffels vindt dat Wiebe Draijer de bank ‘goed door de tijd heeft gedragen’. Pols heeft een ander oordeel: ‘Weet je wat het verschil is tussen mij, Wiebe Draijer en al die andere mensen bij de Rabobank? Zij kijken in de achteruitkijkspiegel en zien waar ze vandaan komen: ze denken dat ze gigantische stappen hebben gezet. Ik kijk vooruit en zie dat het nog heel ver is.’