Overheid grijpt in waar verzelfstandiging faalt

    De terugtrekkende overheid herovert prijsgegeven terrein, constateren columnist Rochus van der Weg en energiespecialist Rens Knegt met voldoening. Eerder signaleerden zij op FTM het gevaar van de doorgeslagen liberalisering. Nu stippen zij aan wat er fout ging en waarom.

    In maart 2014 betoogden we in 'Stop de liberalisering, dat de politiek ten onrechte dacht met liberalisering van publieke diensten 'het publiek een keuzemogelijkheid te bieden uit verschillende aanbieders’. Ambtenaren denken niet als ondernemers, was het idee in die tijd. Laat de treinconducteurs en postbodes de tucht van de markt voelen, zodat werklust en efficiency de ingeslapen overheidsdiensten goedkoper én klantvriendelijker kunnen gaan maken. Een onweerstaanbaar lokkend perspectief, vonden velen. Weg overheid, welkom concurrentie.

    Terugtrekkende overheid

    Maar de terugtrekking van de overheid uit de publieke dienstverlening heeft haar voornaamste doel gemist. De verwachting van de politiek in de jaren tachtig en negentig was dat managementprincipes uit de private sector en de bijbehorende bestuurders de publieke dienstverlening ten goede zouden komen.
    De verwachting was dat managementprincipes de publieke dienstverlening ten goede zouden komen
    Maar bijna dertig jaar na de eerste grote verzelfstandigingsstap, de overname van de Postbank door de Nederlandse Middenstandsbank in 1986, zit Nederland ‘op de blaren’. Het naar de markt brengen van achtereenvolgens sparen en kredietverstrekking, post, telefoon, spoorvervoer, kabelbedrijven, energievoorziening en sociale huisvesting heeft tot grote problemen geleid. Sterker, niet alleen treinconducteurs, energieleveranciers en postbodes moesten 'gewone' werknemers worden, zelfs de nieuwe toezichthouders op die dienstverlening aan burgers, zoals de Autoriteit Financiële Markten (AFM), werden zonder veel politieke discussie direct op afstand gezet.

    Problemen

    De grote vraag is wat er mis ging en waarom. In de eerste plaats is het buitengewoon onverstandig wanneer verzelfstandigde ondernemingen die publieke diensten verlenen in de rol van 'first mover' worden geduwd. Zoals minister Laurens Jan Brinkhorst deed met het opsplitsen van de energiebedrijven. Een ‘smart follower ’ kan vooral leren van de ‘first mover’. Nederland heeft als eerste – en bijna enige  - EU-land de splitsing van de energievoorziening en het spoorvervoer in dienstverlening en infrastructuur doorgezet. De kwetsbaarheid van de opgesplitste ondernemingen is manifest. De dienstverlening bij het spoor hapert door de geforceerde splitsing in de vervoerder NS en de infrastructuurbeheerder ProRail. Energiebedrijven zijn in gesplitste vorm kwetsbaar gebleken en buitenlandse overnames zijn het gevolg geweest. De hoofdkantoren van Essent en NUON zijn vrijwel leeg, hooggekwalificeerde medewerkers zijn verdwenen naar het buitenland en ‘kennisland’ Nederland verliest daarmee hoogwaardige arbeidsplaatsen. Verder beging de politiek de fout om bij de verzelfstandiging het zittende management te vervangen. Dat zou 'niet met zijn tijd zijn meegegaan', deze bestuurders zouden vooral gezien worden als een stel nerds, verblind door hun aandacht voor technische zaken. De publieke eigenaren zagen hun leiders liever 'streetwise' dan als primus inter pares door een superieure product- en proceskennis.
    Kennis werd ingeruild voor charisma
    Kennis werd daarom ingeruild voor charisma. Grote ego’s deden hun intrede. Op zich gewenste fusies liepen stuk op megalomaan gedrag: er was slechts aandacht voor de volgende fusie en niet voor de operationele gevolgen voor de net beklonken deal. De banken (ING en Barings),  de reeks overnames door KPN, de Braziliaanse avonturen van NUON en de Belgische milieu- en afval-activiteiten van het Zeeuwse Delta; het zijn even zovele slecht doordachte investeringen met het geld van de consument.

    Positieve ontwikkeling

    De problemen treffen het publiek en dat kijkt voor oplossingen naar de overheid. Maar wat kan die doen? Nu dienstverleners én toezichthouders op afstand van de overheid het publieke belang dienen, moet de overheid machteloos toezien in kwesties die om publieke belangen draaien. In de ogen van consumenten is er in elk geval weinig verbeterd. Als er al kostenreducties zijn behaald, bieden deze onvoldoende compensatie als de post niet wordt bezorgd of de treinen niet rijden.  Als er iets hapert, kijken burgers naar politieke bestuurders, Kamerleden naar ministers. Ministers die soms weinig anders kunnen doen dan wegkijken. Tja, ze gaan er niet meer over. De toezichtstructuur die voor de verzelfstandigde sectoren is ontworpen blijkt tekort te schieten, omdat maatschappelijke belangen onvoldoende zijn meegewogen. Inmiddels worden de eerste stappen gezet om daar waar mogelijk deze verzelfstandiging ongedaan te maken. Het FD van 26 januari kopte somber De Haagse schaduw wordt weer groter. Maar een kop in de trant van De Haagse zon gaat weer helderder schijnen, zou een betere reflectie zijn van wat er positief is aan deze ontwikkeling. De stemming slaat langzaam om, het besef dringt door dat het primaat van de markt per definitie niet wenselijk is, waar het de belangen van alle burgers geldt. De overheid dient een hoofdrol te spelen in publieke dienstverlening. Een betrouwbare en betaalbare publieke dienstverlening hoort het primaat te hebben en niet het financiële gewin van aandeelhouders en nog minder dat van bestuurders.

    Overheid grijpt in

    Wellicht de grootste boosdoener in het failliet van de verzelfstandiging is het ontbreken van 'checks and balances', met andere woorden: het ontbreken van gezaghebbend toezicht. Of het nu gaat om banken, woningcorporaties, verzekeringsmaatschappijen, zorginstellingen, bestuurders werden de baas. Het bestuurlijke evenwicht raakte zoek; commissarissen en toezichthouders verkeerden in een ondergeschikte en soms zelfs onderdanige positie. Deskundige, onafhankelijke en goed geïnformeerde toezichthouders zouden de crises bij banken, zorginstellingen en woningcorporaties hebben kunnen voorkomen. De onzalige overname van ABN AMRO had voorkomen kunnen worden, evenals de financiële- en integriteitscrises bij de woningcorporaties Vestia, Amarantis, Philadelphia en Woonbron.
    De onzalige overname van ABN AMRO had voorkomen kunnen worden, evenals de financiële- en integriteitscrises bij de woningcorporaties Vestia, Amarantis, Philadelphia en Woonbron
    De ommekeer in het denken over de verzelfstandiging wordt geïllustreerd door het ingrijpen van Minister Dijsselbloem, eind 2014, bij het interne toezicht van de AFM. De terugtocht van de verzelfstandiging begon zich overigens al af te tekenen na de kredietcrisis. De overheid hield krampachtig de bancaire sector overeind na 2008, door grootschalig te participeren in het eigen vermogen van de banken met geld van de eveneens door de crisis getroffen belastingbetaler. Dat kon niet anders: Banken, realiseerde men zich, zijn er in eerste instantie niet om zoveel mogelijk geld te maken, maar om geldverkeer en economie te faciliteren. Banken hebben dus allereerst een - onvervangbare - maatschappelijke taak. Die taak verloren zij uit het oog. De verdere uitvoering van de door minister Brinkhorst afgedwongen splitsingswet sleept al bijna tien jaar. De splitsing van de energiebedrijven is nooit voltooid, nog altijd is niet zeker of daar geen onoverkomelijke juridische bezwaren gelden. De integriteitscrisis bij de verzelfstandigde woningcorporaties heeft in 2014 geleid tot een parlementaire enquête. Een terugkeer van een meer dominante rol van de overheid in het toezicht op deze corporaties is het gevolg. De splitsing tussen NS en ProRail staat ter discussie en de overheid haalt ProRail weer dichter naar zich toe. En nu het ingrijpen in het toezicht op de AFM. De publieke dienstverlening kan niet zonder de overheid, de ommekeer is al in volle gang. Het is goed om de ervaringen van het afgelopen decennium mee te nemen in de politieke besluitvorming bij de privatisering van ABN AMRO. De privatisering van VIVAT – het voormalige SNS Reaal verzekeringen – brengt de nodige risico's met zich mee. De beoogde Chinese eigenaar, de Anbang Group Holdings Ltd, zal zeker minder betrokkenheid voelen bij de zorgvuldigheid van een verzekeringsportefeuille in Nederland dan de Nederlandse overheid. Al deze zaken verdienen grote politieke én publieke aandacht. Rens Knegt is voormalig plaatsvervangend Directeur Generaal Energie op het Ministerie van Economische Zaken, voormalig Directeur bij ENECO en voormalig Directeur Netbeheer Nederland.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Rochus van der Weg

    Rochus van der Weg heeft systeemtheorie gestudeerd in Groningen en in Toulouse en is vervolgens 20 jaar werkzaam geweest bij...

    Volg Rochus van der Weg
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren