Patrick Radden Keefe in het Ambassadehotel in Amsterdam.

Patrick Radden Keefe in het Ambassadehotel in Amsterdam. © Fenna Jensma

Bittere pil: hoe een Amerikaanse familie miljarden vergaarde dankzij verslavende medicijnen

Bijna een half miljoen Amerikanen overleden de afgelopen twee decennia aan zware pijnstillers, nog eens miljoenen raakten verslaafd. De geheimzinnige familie Sackler, van wie de naam jarenlang prijkte op de gevels van prominente universiteiten en musea, verdiende er met haar farmabedrijf Purdue een fortuin aan. Journalist Patrick Radden Keefe ontrafelde hoe de Sacklers generaties lang een systeem van grenzeloos kapitalisme naar hun hand wisten te zetten. ‘Het is schokkend wat er wél legaal is.’

Aan de rand van downtown Stamford, een stad even ten noorden van New York, staat tussen twee autowegen een anonieme kantoorkolos. Alleen de oplettende voorbijganger zal de letters Purdue Pharma boven de ingang opmerken. Van binnen lijkt het op elk ander onpersoonlijk bedrijfspand. Behalve de negende etage – die is slechts toegankelijk voor een select gezelschap. Aan de muren hangen dure schilderijen en op de vloer ligt een paars tapijt waardoor je de hakken van de uitsluitend vrouwelijke assistenten nauwelijks hoort. Het is jarenlang het domein van de inmiddels verguisde eigenaren van Purdue: de familie Sackler.

Lange tijd genoten de Sacklers een vlekkeloze reputatie als weldoeners in culturele en academische kringen. Dankzij genereuze donaties prijkte hun naam op galerijen en bibliotheken van onder andere de universiteiten Harvard, Oxford en Yale en op vleugels in het Louvre en Metropolitan Museum of Art. Maar op de website van het farmaceutische bedrijf Purdue, waarmee de Sacklers hun fortuin verdienden, was de familienaam lange tijd niet te vinden.

De gezondheidsschade waaraan Purdue bijdroeg, is moeilijk voorstelbaar. Hun pijnstiller Oxycontin was het startschot van de opiatencrisis die zich in de Verenigde Staten sinds 1999 voordoet. Door nieuwe inzichten over de behandeling van pijn, ingegeven door de farmaceutische industrie, schreven artsen op grote schaal opioïden voor. Gelikte marketingcampagnes lieten onvermeld dat de chemische middelen sterk verwant waren aan heroïne. De middelen werkten uitstekend tegen pijnklachten, maar miljoenen patiënten raakten eraan verslaafd. Sommigen stapten later over op heroïne. In totaal overleden een half miljoen Amerikanen aan een overdosis. Toch bleef de rol van de familie Sackler – die in deze periode miljarden dollars verdiende – lange tijd onbelicht.

Het boek leest als een aanklacht tegen ongebreideld kapitalisme in zijn meest extreme vorm

Daar kwam verandering in toen journalist Patrick Radden Keefe besloot de geheimzinnige eigenaren van Purdue te onderzoeken. In 2017 schreef hij een artikel voor The New Yorker, waarin hij blootlegde welke dubieuze rol de Sacklers al die jaren hadden gespeeld. Dit jaar volgde een boek – Het Pijnstillerimperium – waarin Keefe ontleedt hoe de familie in zeven decennia een fortuin vergaarde door een ongekend agressieve marketingcampagne en de beïnvloeding van artsen, wetenschappers en toezichthouders als de Food and Drug Administration (FDA).

Keefe heeft de Sacklers nooit gesproken; zijn interviewverzoeken hebben ze categorisch afgewezen. Communicatie met de familie bestond uit dreigbrieven van hun advocaat, waarmee de familie publicatie probeerde te voorkomen. Zijn informatie haalde Keefe onder andere uit privécorrespondentie van de familie, die dankzij diverse rechtszaken openbaar was geworden.

Het boek leest als een aanklacht tegen ongebreideld kapitalisme in zijn meest extreme vorm. Verantwoordelijkheid zoekt Keefe niet alleen bij de Sacklers zelf. ‘Ons systeem is op sommige vlakken rigged [gemanipuleerd, red.],’ zegt hij op een stormachtige middag in een Amsterdamse hotellobby aan de Herengracht. ‘Het verhaal van Purdue is niet uniek. Je ziet dezelfde werkwijze in de tabaksindustrie, de wapenindustrie en bij grote techbedrijven. Die zijn nauwelijks te reguleren. Ze hebben geld voor een leger aan lobbyisten en nemen politici en andere invloedrijke mensen aan op hoge posities.'

‘Het verhaal van Purdue is niet uniek’

Toen zijn boek in april uitkwam, was het verhaal nog niet ten einde. Purdue had in 2019 faillissement aangevraagd nadat zo’n drieduizend partijen, waaronder tientallen staten, rechtszaken tegen het bedrijf en de familie waren gestart vanwege hun rol in de crisis. De faillissementszaak eindigde in september met een schikking: Purdue zal worden ontbonden en uit de opbrengsten ontstaat een nieuw bedrijf – zonder de Sacklers – dat zich zal inzetten voor gedupeerden van de crisis. De Sacklers betalen een schadevergoeding van 4,5 miljard dollar, in ruil daarvoor zijn ze levenslang beschermd tegen nieuwe rechtszaken. Schuld of verantwoordelijkheid aan de crisis hebben ze nooit erkend.

‘Het was duidelijk dat de familie hoopte op deze uitkomst,’ zegt Keefe. ‘Het is niet bevredigend, het is geen gerechtigheid, maar meer zat er niet in.’

De term ‘bittere pil’ zal zelden meer op zijn plaats zijn geweest. Tussen 2008 en 2017 sluisden de Sacklers meer dan tien miljard dollar uit het winstgevende Purdue weg via een ondoorzichtig web van trustfondsen en buitenlandse holdingmaatschappijen. Keefe schat in dat de Sacklers na het afbetalen van de schadevergoeding in 2030 rijker zijn dan nu: het rendement op hun vermogen zal hoger uitkomen dan de 4,5 miljard dollar.

Hoe hebben de Sacklers dit voor elkaar gekregen?

‘Het economisch systeem is in veel opzichten gemaakt om mensen als de Sacklers te beschermen in plaats van ze ter verantwoording te roepen. Er is veel zogeheten zachte corruptie. Soms komt er iemand voorbij als Jeffrey Epstein, die voor zijn daden in de gevangenis belandt, maar ook dat heeft lang geduurd. De tactieken die Epstein gebruikte, zie je terug bij de Sacklers: ze omringen zichzelf met invloedrijke mensen die connecties hebben bij de overheid, het bedrijfsleven en de juridische wereld.’

‘Wat ook in hun voordeel werkt: in de Verenigde Staten kan een bedrijf zelf de faillissementsrechter uitkiezen die de zaak behandelt door op een strategische plaats faillissement aan te vragen. Dat is bij Purdue ook gebeurd. Ik denk dat de familie de conservatieve rechter Robert Drain uit het onbetekenende stadje White Plains zorgvuldig heeft geselecteerd. Niet omdat hij corrupt is, maar omdat zijn ideologische standpunt in het voordeel van de Sacklers zou werken.’

‘Ik denk dat de familie de conservatieve rechter Robert Drain uit het onbetekenende stadje White Plains zorgvuldig heeft geselecteerd’

‘De wet is er voor rechtvaardigheid, maar heeft ook een waarheidsfunctie. Na een gezondheidscrisis met een half miljoen doden wil je uitzoeken wat er is gebeurd. Daar was geen ruimte voor. Een faillissementszaak heeft maar één doel: het sluiten van een deal. In dit geval waren er duizenden partijen met een claim op Purdue. Op een gegeven moment zei de rechter: “Zaken als eerlijkheid en rechtvaardigheid zijn een afleiding in de faillissementsrechtbank. Dat is niet waarom we hier vandaag zijn.” Dat is grotesk als je het hebt tegen een moeder die vertelt hoe ze haar kind heeft verloren. Vanaf het begin was duidelijk dat rechter Drain de Sacklers zou geven wat ze wilden: een schikking voor de duizenden zaken en levenslange immuniteit voor toekomstige procedures.’

De immuniteit van de Sacklers geldt niet voor strafrechtelijke vervolging. Gaat dat nog gebeuren?

‘Ik verwacht het niet. Individuele staten zullen geen zaak starten. Die hebben het geld noch de middelen het tegen de familie op te nemen. De federale overheid zou de Sacklers wel kunnen vervolgen, maar onder de regering-Trump is er bewust voor gekozen dat niet te doen. De bewijslast is ingewikkeld: je moet aantonen dat de familie doelbewust handelde met criminele intenties. In de regel nemen openbaar aanklagers alleen zaken aan die ze vrijwel zeker winnen. Wat ook afschrikt, zijn de invloedrijke advocaten van de familie, zoals voormalig procureur-generaal Mary Jo White. In de juridische wereld heeft zij een heldenstatus; iedereen kent en respecteert haar – ook de aanklagers die het tegen haar moeten opnemen. Door het inhuren van zulke mensen komen de Sacklers ermee weg.’

‘In de regel nemen openbaar aanklagers alleen zaken aan die ze vrijwel zeker winnen’

‘Als een straatdealer vervuilde heroïne verkoopt waardoor iemand overlijdt, gaat hij jaren de gevangenis in. Maar als een groep mensen samenwerkt in een bedrijf dat de wet overtreedt, is het bedrijf schuldig. Het is een schild om individuen te beschermen. Purdue heeft in 2007 en 2020 schuld bekend aan strafbare feiten, maar de verantwoordelijke personen zijn niet vervolgd. Ik maak vaak de vergelijking van een auto zonder bestuurder. Hoe kan een bedrijf overtredingen begaan zonder dat daarvoor mensen verantwoordelijk zijn? Ik heb te vaak gezien dat bestuurders miljoenen verdienen aan riskante praktijken, en als het misgaat ondervinden ze nauwelijks gevolgen. Ze gaan niet naar de gevangenis, maar wonen nog in hetzelfde grote huis en beginnen aan een goed betaalde baan elders. Deze mensen zijn slim en continu bezig met risicoberekening. Ik denk dat velen van hen de verkeerde keuze zullen maken in een situatie met potentieel enorme voordelen en minimaal risico.’

Naast Purdue zijn meer bedrijven betrokken bij de opiatencrisis. Zo moet farmaceut Johnson & Johnson na een recente schikking miljarden schadevergoeding betalen. Waarom ziet u de Sacklers als drijvende kracht? 
‘Lange tijd waren artsen voorzichtig met het voorschrijven van opiaten. Het was een paardenmiddel dat ze pas inzetten als al het andere niet werkte. Tot de introductie van Oxycontin. Purdue en de Sacklers bedachten een plan waarmee ze de voorschrijfcultuur onder artsen veranderden. Het was een bewuste strategie om medici te overtuigen meer recepten uit te schrijven. De marketingslogan was niet voor niets: The one to start with and the one to stay with. Het commerciële succes was overweldigend. Purdue verkocht steeds meer Oxycontin en het geld stroomde binnen. Op een gegeven moment hoorde het bedrijf dat er mensen, zelfs kinderen, overleden aan het middel. Het fascinerende is dat de leiding van Purdue toen niet besloot dat grondig te onderzoeken, maar het tegenovergestelde deed. Richard Sackler – die het bedrijf toen leidde – zei: “Speed up.” Het zegt iets over de familie, maar het zegt ook iets over een extreme, grenzeloze vorm van kapitalisme. Het antwoord op de vraag hoe ver je het wil laten komen hangt af van de persoonlijkheid van een bestuurder. Het systeem remt ze niet af.’

"Ik heb lang nagedacht over hoe ik de kant van de patiënt in mijn boek wilde verwerken"

Richard Sackler is een van de meest bekende Sacklers. In uw boek leren we hem kennen als 19-jarige student die een vriend overtuigt een zomer lang te besteden aan een wetenschappelijke zoektocht naar het orgasme. Waarom introduceerde u hem op die manier?  

‘Na mijn eerste artikel in The New Yorker over de Sacklers benaderde de bewuste studievriend van Richard mij. Ik vond het fascinerend erachter te komen hoe Richard was als adolescent. Veel mensen nu kennen hem als schurk, een oudere man die tijdens een verhoor vragen beantwoordt over hoe zijn steenrijke familie mensen heeft vermoord. Hij lijkt nauwelijks compassie of sympathie te voelen voor de slachtoffers van de crisis, en op intellectueel vlak is hij buitengewoon arrogant. Ik wilde hem begrijpen. Zijn oude vriend vertelde me dat Richard als 19-jarige veel dezelfde eigenschappen had als nu, maar destijds hadden die iets spannends. Hij kwam met wilde ideeën die hij met veel enthousiasme tot in het extreme najaagde. Dat werkte aanstekelijk. Als je hem nu ziet, heeft hij weinig charisma meer. Daarom koos ik ervoor hem zo te introduceren.’ 

Een van de weinige Oxycontin-gebruikers die u beschrijft, is Martha West. Zij was de juridische secretaresse van de Sacklers die verslaafd raakte aan het middel.

‘Ik heb lang nagedacht over hoe ik de kant van de patiënt in mijn boek wilde verwerken. Wat me fascineerde is dat de sporen van de crisis overal zichtbaar waren. Ik was op zoek naar het perspectief van iemand dichtbij de familie zelf. Het verhaal van Martha West leende zich daarvoor. Ze werkte letterlijk op dezelfde afdeling als Richard Sackler, op de negende etage van het hoofdkantoor in Stamford met het paarse tapijt. ‘s Ochtends, voor ze naar haar bureau liep, snoof ze in haar auto op de parkeerplaats van het bedrijf een gemalen pil. Omdat ze last had van rugpijn, was het middel haar aangeraden door Howard Udell, de advocaat van Purdue die het middel zelf ook een tijd gebruikte. Ze hadden vertrouwen in het middel.’

Purdue verspreidde jarenlang valse informatie over de risico's van Oxycontin aan artsen. Het middel zou voor minder dan 1 procent van de patiënten verslavend werken. Waarom prikten medici hier niet doorheen? 

‘Een paar weken geleden moest ik zelf naar een arts voor een knieblessure. Ik denk dat de dokter 3,5 minuut bij mij in de kamer was, daarna liep hij door naar de volgende patiënt. Dokters hebben het druk, praktijken functioneren als een fabriek. Er is weinig tijd om medische tijdschriften te lezen en informatie te vergaren over de laatste ontwikkelingen. In de Verenigde Staten leren artsen over geneesmiddelen van de farmaceutische industrie. Ik was verrast hoe makkelijk medici zich laten beïnvloeden. Een van de thema's in mijn boek is de integriteit van artsen. Arthur Sackler [de oom van Richard die het familiebedrijf opbouwde, red.] had het idee dat dokters niet ontvankelijk waren voor verkeerde invloeden. Ze zijn zo integer, niemand zou tussen de arts en zijn patiënt kunnen komen. Dat is bullshit.’

‘Een van de thema's in mijn boek is de integriteit van artsen’

‘Het argument deed me denken aan het misbruik door katholieke priesters in Boston, de stad waar ik ben opgegroeid. De kerk was daar zo’n prominent instituut dat het ondenkbaar leek dat priesters iets verkeerd zouden doen. Toen bleek dat ze op grote schaal kinderen hadden misbruikt, vroeg iedereen zich af hoe dat zo lang had kunnen voortduren. Ik denk dat juist de gedachte dat priesters onaantastbaar waren ervoor zorgde dat het onopgemerkt bleef. Het idee dat artsen vanwege hun integriteit niet vatbaar zijn voor beïnvloeding van bedrijven komt op hetzelfde neer. En het gebeurt nog steeds volop. Artsen die door de industrie een paar duizend dollar en een snoepreisje naar Florida krijgen aangeboden als ze op een congres een praatje houden over een bepaald medicijn.’

Marketing

In Nederland steeg het aantal gebruikers van opiaten tot 2018 in recordtempo. Keefe is niet verbaasd: ‘Het is interessant dat die toename tien jaar geleden begon. Vanaf dat moment richtte Mundipharma, de internationale tak van Purdue, zich op de buitenlandse markt.’ Nederland stond daarbij niet bovenaan; de focus van Mundipharma lag vooral op groeimarkten in Azië, Latijns-Amerika, het Midden-Oosten en Afrika. Ook in Nederlandse medische tijdschriften stonden advertenties voor pijnstillers.

Mundipharma sponsorde nascholingen voor apothekers en artsen over pijn, weet Marcel Bouvy, hoogleraar Farmaceutische Patiëntenzorg aan de Universiteit Utrecht. ‘Zo’n tien jaar geleden voedde dat het idee dat vooral de langwerkende variant van oxycodon lichter was dan morfine. Dat was een misvatting.’

Een directe link tussen de marketing en de toename van oxycodon is niet bewezen. In ieder geval steeg het aantal Nederlandse gebruikers van oxocodon, de werkzame stof in Oxycontin, tot meer dan 400.000 in 2017. In een artikel op Follow the Money uit dat jaar noemden deskundigen dit ‘alarmerend hoog’ en waarschuwden voor een nationaal verslavingsprobleem.

Inmiddels is de toename tot een halt gekomen: in 2019 daalde het aantal gebruikers licht en die trend zette door in 2020. ‘Het gebruik neemt vooral af omdat men terughoudender is bij de start,’ zegt hoogleraar Bouvy. Waar ziekenhuizen patiënten in 2018 nog regelmatig met een ‘maandvoorraad’ oxycodon naar huis stuurden, zijn ze nu voorzichtiger. ‘Sinds 2018 hebben ziekenhuizen andere protocollen waarbij meer aandacht is voor beperking in het gebruik van opioïden,’ zegt hij.

Een directe link tussen de marketing en de toename van oxycodon is niet bewezen

Toch is het aantal gebruikers van zware pijnstillers in Nederland nog aanzienlijk, met 560.000 in 2020. De meerderheid daarvan – bijna 450.000 – slikt oxycodon. Bouvy doet er met een projectgroep onderzoek naar. Exacte cijfers heeft hij nog niet, maar Bouvy schat dat tienduizenden Nederlanders verslaafd zijn aan opiaten: ‘Iedere apotheker die ik spreek, kent twee of drie voorbeelden. En we hebben tweeduizend apothekers in Nederland.’ Ondanks de recente daling in het aantal gebruikers blijft Bouvy voorzichtig: ‘Het kan een aantal jaren duren voordat de problemen zo groot zijn dat iemand om hulp vraagt. Ook nu de toename in gebruik afvlakt, zullen de problemen nog langer doorspelen.’

Dat de situatie in Nederland veel minder rampzalig is als in de Verenigde Staten, is volgens hem te danken aan ons zorgsysteem en strakkere regelgeving voor reclame en nascholing en meer regulering: ‘In Nederland blijven de meeste patiënten vermoedelijk in beeld bij de zorgverlener, in de Verenigde Staten verliezen zij vaak hun zorgverzekering – als zij die al hebben – en gaan ze op zoek naar middelen in het illegale circuit. Zo worden de risico’s op verslaving nog groter.’

Volgens Keefe liep de situatie in de Verenigde Staten uit de hand omdat het Amerikaanse gezondheidsstelsel uitermate ontvankelijk was voor de agressieve marketingtechnieken van Purdue. ‘De overdaad aan reclame gericht op artsen, de honderden verkopers die het land in trokken om hun boodschap te verkondigen, zegt hij. ‘Het Amerikaanse systeem was er rijp voor.’

"Het inhuren van overheidsfunctionarissen was een modus operandi van de Sacklers"

In uw boek beschrijft u hoe Purdue telkens mensen in publieke functies weet aan te trekken. Een voorbeeld is Curtis Wright: hij was de overheidsinspecteur die de toelating van OxyContin op de geneesmiddelenmarkt controleerde. Kort daarop ging hij werken voor Purdue, waar hij meteen al 400.000 dollar per jaar verdiende, aanzienlijk meer dan hij bij de overheid kreeg. 

‘Het inhuren van overheidsfunctionarissen was een modus operandi van de Sacklers. Dat gebeurde keer op keer en om verschillende redenen. Soms om mensen te belonen, andere keren om risico's te neutraliseren. Purdue trok ook veel voormalige werknemers van de Drug Enforcement Agency (DEA) aan, de toezichthouder op de drugsbestrijding in de Verenigde Staten. Daarmee gaven ze een signaal af: kijk eens hoe serieus we de crisis nemen. Maar soms is zoiets een façade. Als je eenmaal de reputatie hebt van een bedrijf dat voormalig ambtenaren inhuurt, zien de huidige ambtenaren dat hun oud-collega’s in grotere auto's rijden en mooiere huizen kopen. Soms is alleen dat al genoeg om mensen aan te trekken. Deze overstappen zijn niet verboden. Maar hoeveel tijd zou er tussen moeten zitten? Een jaar? Vijf jaar? Wanneer is het effectief? Het is moeilijk te reguleren.’ 

“Als je een vermogen verliest kun je het terugverdienen, maar een reputatie is niet te koop”

Door gulle donaties verbonden de Sacklers hun naam aan de meest prestigieuze universiteiten en musea ter wereld. Welke rol hebben die gespeeld? 

'Vaak wordt gezegd dat die instituten de reputatie van de Sacklers hebben witgewassen. Daar ben ik het mee eens. Er heerst ook het idee dat de Sacklers geld doneerden als een vorm van boetedoening voor hun daden. Dat klopt denk ik niet. Het is duidelijk dat ze de link tussen de familie en Purdue wilden verbergen. Een manier om dat te doen is door je prominent te associëren met prestigieuze organisaties. De familie heeft er zeven decennia over gedaan hun naam te verbinden aan de meest gezaghebbende instituten. Nu verwijderen die hun naam van de gevel. Tijdens mijn onderzoek stuitte ik in een archief op een interview met Arthur Sackler [de oom van Richard die de man die het familiebedrijf opbouwde, red.] in een studentenblad. Daarin citeerde hij zijn vader Isaac: “Als je een vermogen verliest kun je het terugverdienen, maar een reputatie is niet te koop.” Dat is een schrale troost voor alle levens die verloren zijn gegaan, maar natuurlijk geen gerechtigheid.’

In het boek waarschuwt een vriend van Richard Sackler hem dat hij de Pablo Escobar van het nieuwe millennium zou kunnen worden. U bestudeerde voor The New Yorker hoe Mexicaanse drugskartels opereren. Ziet u gelijkenissen met de Sacklers?

‘Ik wil die gelijkenis niet overdrijven. Purdue had geen huurmoordenaars in dienst, ze onthoofden geen mensen. Maar er zijn strategische overeenkomsten. Een bekende uitdrukking luidt: “Het eerste shot is altijd gratis”. Van het verslavende Oxycontin werden coupons voor gratis samples verspreid. Nog een gelijkenis: kartels verkopen heroïne vlakbij methadonklinieken. Purdue verkocht Oxycontin in regio’s waar veel mensen leden aan chronische pijn. Ze wisten wie hun gebruikers waren en hoe ze die moesten bereiken. De Sacklers hebben miljarden verdiend aan een verslavend middel dat levens ruïneerde, desondanks voelen ze geen enkele wroeging. Hoe behulpzaam de analogie is, weet ik alleen niet. De manier waarop Purdue opereert, is grotendeels legaal. De vergelijking met een kartel verschuift de verantwoordelijkheid van het systeem naar de familie. Dat is niet terecht. Het is pas echt schokkend wat er wél legaal is.’